روم ایلی

معرف

(روملى/ روم‌الى)، نام ايالتى شامل سرزمينهاى تحت حاكميت عثمانى در شبه‌جزيره بالكان* و همچنين عنوانى عام براى قلمرو دولت عثمانى در اين منطقه.
متن

/ روم‌ايلى (روملى/ روم‌الى)، نام ايالتى شامل سرزمينهاى تحت حاكميت عثمانى در شبه‌جزيره بالكان* و همچنين عنوانى عام براى قلمرو دولت عثمانى در اين منطقه. اصطلاح تركى روم‌ايلى (سرزمين روم) برگرفته از لفظ يونانى رومانيا (Pwmani¨a، به معناى سرزمين روميها) بود كه بر قلمرو دولت روم شرقى (بيزانس) اطلاق مى‌شد. تركان عثمانى اصطلاح روم‌ايلى را بر سرزمينهاى واقع در قاره اروپا اطلاق مى‌كردند كه جزو قلمرو دولت روم شرقى بود و از دوره اورخان غازى*   (متوفى ۷۶۰) الحاق آنها به دولت عثمانى آغاز شد. به‌اين‌ترتيب، مناطق مزبور، از قلمرو دولت عثمانى در آسياى صغير (آناطولى) متمايز مى‌گشت (اينجيجيان[۱] ، ص ۱۳؛ د.اسلام، چاپ دوم، ج ۸، ص ۶۰۸؛ نيز  ← انورى، ص ۲۲، ۴۰، ۵۲؛ >فرهنگ بيزانس آكسفورد<[۲] ، ذيل "Rhomaios" و "Romania"). در اوايل سلطنت مراد اول* (حك : ۷۶۱-۷۹۱) و پس از فتح ادرنه* در حدود ۷۶۲ ( مصطفى عالى‌افندى، ج ۱، گ ۲۴پ)، روم‌ايلى به‌عنوان نخستين بيگلربيگى* (بعدها ايالت و سپس ولايت) عثمانيان، در متصرفات اروپايى آنها تشكيل شد. لالاشاهين‌پاشا، از فرماندهان جبهه بالكان، بيگلربيگى آنجا گرديد و اَدرنه مقر بيگلربيگى (پاشا لواسى) شد. اين وضع تا زمان فتح صوفيه* در ۷۸۷ ادامه داشت و پس از آن، با گسترش فتوحات عثمانيان در بالكان، ادرنه موقعيت پيشين را ازدست داد ( نشرى، ج ۱، ص ۵۴؛ بيركن[۳] ، ص ۹، ۵۰؛ گوكبيلگين[۴] ، ۱۹۵۲، ص ۶ـ۷، ۲۱، ۳۶؛ د.ا.د.ترك، ذيل مادّه؛ نيز  ← لالاشاهين‌پاشا*). در قرون هشتم و نهم، بيگلربيگيهاى (واليان) روم‌ايلى، كه مانند وزرا عنوان پاشا داشتند و از اعضاى اصلى ديوان همايون* بودند، معمولا در استانبول اقامت مى‌گزيدند ( فريدون‌بيگ‌پاشا، ج ۱، ص ۵۹۵؛ د.ا.د.ترك، همانجا). چون بيگلربيگى روم‌ايلى، فرمانده مهم‌ترين ارتش سواره‌نظام تيولدار بود، وزراى اعظم محمد فاتح (حك : ۸۵۵ـ۸۸۶) و سليمان قانونى (حك : ۹۲۶ـ۹۷۴)، يعنى محمودپاشا* و ابراهيم‌پاشا مقبول*، درعين‌حال، مقام بيگلربيگى روم‌ايلى را نيز داشتند ( گوكبيلگين، ۱۹۵۲، ص ۶ـ۷، ۲۱، ۳۶؛ د.ا.د.ترك، همانجا). بنابر فهرستى متعلق به ۸۸۰، روم‌ايلى داراى هفده سنجاق بود ( د. اسلام، چاپ دوم، ج ۸، ص۶۱۰) و مطابق با قانون‌نامه سليمان قانونى در ۹۲۸، ايالت روم‌ايلى، يكى از هفت ايالت عثمانى بود كه غير از لواى (سنجاقِ) مركزى، شامل استانبول و قضاهاى تابع آن، مشتمل بر ۲۹ سنجاق بود، ازجمله گليبولى*، سِلِستره*، ادرنه*، فِلِبه، صوفيه*، نيكبولى*، وِدين*، سمندره*، بوسنى و هِرسِك ( بوسنى و هرزگوين*)، كوستَنديل*، اُخرى*، يانيه*، تِرحاله* و مورِه* ( چاكار[۵] ، ص ۲۶۸ـ۲۷۱؛ گوكبيلگين، ۱۹۵۶، ص ۲۵۱ـ۲۶۱؛ قس اينباشى[۶] ، ص ۱۶۱ـ ۱۶۲ كه شمار آنها را ۳۳ سنجاق آورده‌است). تا قرن نهم، همه مناطق فتح‌شده بالكان به قلمرو بيگلربيگى روم‌ايلى افزوده مى‌شد، اما با گسترش متصرفات عثمانى در اروپا در ۹۳۹، بيگلربيگى جزاير بحر سفيد (درياى مديترانه) و در ۹۴۸، بيگلربيگيهاى بُدين* و بوسنى ( بوسنى و هرزگوين*) و پس از آن بيگلربيگيهاى ديگرى تشكيل شدند. همچنين در اوايل قرن دهم، بيگلربيگى روم‌ايلى به دو شاخه راست و چپ (جانب يمين و يسار) تقسيم گرديد (بيركن، ص۵۰؛ گوكبيلگين، ۱۹۵۲، ص ۹ـ۱۰؛ د.ا.د.ترك، همانجا). اين اوضاع، ابهام در تعيين حدود روم‌ايلى و درآميختگىِ تعاريف جغرافيايى و سياسى ـ ادارى آن را درپى داشت ( سامى، ذيل مادّه؛ اينجيجيان، ص ۱۴ـ۱۵)؛ چنان‌كه براى اشاره به ايالات عثمانى در بخش اروپايى، گاه از اصطلاح «ايالات روم‌ايلى»[۷] استفاده شده‌است ( آقچورا[۸] ، ص ۱۳۶؛ اينالجق[۹] ، ص ۳۷). حاجى‌خليفه، در قرن يازدهم، روم‌ايلى را سرزمينى واقع در غرب و شمال خليج قسطنطنيه (استانبول) دانسته و آن را به سه ناحيه تقسيم كرده‌است: مناطق پيرامون رود دانوب (طونه)؛ مناطق واقع در كرانه‌هاى درياى اژه و درياى مديترانه؛ و مناطق اطراف ولايت بدين و بيگلربيگى بوسنى ( حاجى‌خليفه[۱۰] ، ص ۱۵). براين‌اساس، روم‌ايلى شامل ۲۷ سنجاق قِرق‌كليسا، ويزه، سلستره، نيكبولى، ودين، چِرمِن، صوفيه، گليبولى، سلانيك*، كوستنديل، اُسكوب*، ترحاله، آغريبوز*، موره، اينه‌بختى*، قارلى‌ايلى*، يانيه، دِلوينه*، آولونيه، اِلباسان، اشقودره*/ اِشكودرا، اخرى، پريزَرِن*، وُلچِترين، دوقه‌كين، آلاجه‌حصار* و سمندره مى‌شد ( حاجى‌خليفه، ص ۲۱ـ۱۵۸؛ پيچر[۱۱] ، ص ۱۳۷ـ۱۳۸؛ قس عين‌على، ص ۱۱ـ ۱۳ كه فهرست متفاوتى از سنجاقهاى ايالت روم‌ايلى عرضه كرده‌است). قلمرو ايالت روم‌ايلى دستخوش تغييرات بود، اما تا اواسط قرن سيزدهم دگرگونى گسترده‌اى در آن رخ نداد و شهرهاى فلبه، ادرنه، صوفيه و مناستر* هر يك در دوره‌اى مركز ايالت روم‌ايلى شدند ( عين‌على، ص ۱۱؛ گوكبيلگين، ۱۹۵۶، ص ۲۵۳؛ سزن[۱۲] ، ص ۴۲۳). در قرن سيزدهم، تقسيمات ادارى روم‌ايلى تغييرات زيادى كرد و ايالت روم‌ايلى به مرور كوچك شد؛ تاجايى‌كه در ۱۲۵۰، روم‌ايلى فقط شامل بخش غربى تراكيه[۱۳] ، مقدونيه، آلبانى و تِسالى مى‌شد (اينالجق، ص ۸۴؛ د.ا.د.ترك، همانجا). پس از تغيير نظام ايالتى به نظام ولايتى در ۱۲۸۱، در قلمرو اروپايى عثمانى ولايتهاى طونه*، سلانيك، يانيه، ادرنه، اِشقودره، قوصُوه/ كوسوو*، مناستر و پريزرن به‌تدريج تشكيل شدند و ايالت روم‌ايلى عملا ملغا گرديد (د. اسلام، چاپ اول، ذيل مادّه؛ د.ا.د.ترك، همانجا؛ نيز  ← راسم، ص ۲۸). در پى برگزارى كنگره برلين[۱۴] در ۱۲۹۵/ ۱۸۷۸ و پذيرش خودمختارى بلغارستان ازسوى حكومت عثمانى، بخشى از اراضى مورد ادعاى بلغارها باعنوان «ولايت روم‌ايلىِ شرقى[۱۵] » (به مركزيت فلبه) به عثمانى واگذار گرديد كه آن را والى مسيحىِ منصوبِ دولت عثمانى به‌صورت نيمه‌خودمختار اداره مى‌كرد (يلاويچ[۱۶] ، ج ۱، ص۳۶۰؛ آيدين[۱۷] ، ص ۱۷ـ۱۹؛ نيز  ← برلين*، كنگره). بااين‌حال، از ۱۳۰۲/ ۱۸۸۵، روم‌ايلى شرقى عملا در اختيار بلغارستان قرار گرفت. پس از جداشدن بلغارستان از عثمانى در ۱۳۲۶/ ۱۹۰۸، روم‌ايلى شرقى نيز بخشى از قلمرو كشور مستقل بلغارستان شد (آيدين، ص ۲۵۵ـ۲۵۸، ۲۹۴؛ د.ا.د.ترك، همانجا).


منابع : انورى، دستورنامه انورى، استانبول ۱۹۲۸؛ مصطفى راسم، ممالك محروسه شاهانه جغرافياسى، [استانبول ? ۱۳۰۵]؛ سامى؛ عين‌على، قوانين آل عثمان در خلاصه مضامين دفتر ديوان، [بى‌جا] ۱۲۸۰؛ احمد فريدون‌بيگ‌پاشا، منشآت السلاطين، [استانبول] ۱۲۷۴ـ۱۲۷۵؛ مصطفى عالى‌افندى، كنه‌الاخبار، ج ۱، آنكارا ۲۰۰۹؛ محمد نشرى، كتاب جهان‌نما، چاپ تشنر، لايپزيگ ۱۹۵۱ـ۱۹۵۵؛


Yusuf Akçura, Osmanli devletinin da§gilma devri (XVIII. ve XIX. asirlarda), Ankara ۱۹۸۸; Mahir Aydân, ìarkî Rumeli Vilâyeti, Ankara ۱۹۹۲; Andreas Birken, Die Provinzen des Osmanischen Reiches, Wiesbaden ۱۹۷۶; Enver çakar, "Kanuni Sultan Süleyman Kanun-nâmesine göre ۱۵۲۲ yâlânda Osmanlâ imparatorlug§ u’nun idarî taksimatâ", Firat Üniversitesi Sosyal Bilimler dergisi, vol.۱۲, no.۱ (۲۰۰۲); EI۱, s.v. "Rumeli, Rumelia" (by Franz Babinger); EI۲, s.v. "R¦umeli" (by H. èInalcâk); M. Tayyib Gökbilgin, XV-XVI. asirlarda: Edirne ve Paía livâsi, Iè stanbul ۱۹۵۲; idem, "Kanuni Sultan Süleyman devri baílarânda Rumeli Eyaleti, livalarâ, íehir ve kasabalarâ", Belleten, no. ۷۸ (Nisan ۱۹۵۶); Mu¤s¤ taf¦a b. ‘Abd All¦ah H¤ ¦a_d_j_d_j¦ â _K_h_al¦ âfa, Rumeli und Bosna: geographisch beschrieben, aus dem Türkischen übersetzt von Joseph von Hammer, Wien ۱۸۱۲; Halil Iè nalcâk, Tanzimat ve Bulgar meselesi, Iè stanbul ۱۹۹۲; Mehmet Iè nbaíâ, "Balkanlar’da Osmanlâ hakimiyeti ve iskân siyaseti", in Türkler, ed. Hasan Celaª l Güzel, Kemal Çiçek, and Salim Koca, vol.۹, Ankara: Yeni Türkiye Yayânlarâ, ۲۰۰۲; P. L. Iè nciciyan, "Osmanlâ Rumelisi tarih ve cog§ rafyasâ", [tr.] H. D. Andreasyan, Güneydo§gu A vrupa A raítirma dergisi, no. ۲-۳ (۱۹۷۳-۱۹۷۴); Barbara Jelavich, History of the Balkans, vol.۱, Cambridge ۱۹۹۵; The Oxford dictionary of Byzantium, ed. Alexander P. Kazhdan et al., New York: Oxford University Press, ۱۹۹۱, s.vv. "Rhomaios", "Romania" (by Alexander Kazhdan); Donald Edgar Pitcher, A n historical geography of the Ottoman Empire: from earliest times to the end of the sixteenth century, Leiden ۱۹۷۲; Tahir Sezen, Osmanli yer adlari, Ankara ۲۰۰۶; TDVIè A , s.v. "Rumeli" (by Halil Iè nalcâk).


/ على كاليراد /


 

۱. Iè nciciyan ۲. The Oxford dictionary of Byzantium ۳. Birken ۴. Gökbilgin ۵. Çakar ۶. Iè nbaíâ ۷. Rumeli eyaletleri ۸. Akçura ۹. èInalcâk ۱۰. H¤ ¦a_d_j _d_j¦ â _k_h_al¦ âfa ۵. Pitcher ۱۱. Sezen ۱۲. Trakya ۱۳. Congress of Berlin ۱۴. ìarkâ Rumeli Vilayeti ۱۵. Jelavich ۱۶. Aydân

نظر شما
مولفان
علی کالیراد ,
گروه
آسیای صغیر و بالکان ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده