روم ، سوره

معرف

سى‌امين سوره قرآن در ترتيب مصحف.
متن

روم، سوره، سىامين سوره قرآن در ترتيب مصحف. اين سوره هشتادوسومين يا هشتادوچهارمين سوره در ترتيب نزول است كه پس از سوره انشقاق و پيش از سوره عنكبوت نازل شدهاست ( مقدمتان فى علوم القرآن، ص 12؛ زركشى، ج 1، ص 193؛ راميار، ص 612). نام سوره از آيه دوم آن گرفته شدهاست و اسم ديگرى ندارد. روم از سورههايى است كه با عنوان «المثانى» مشهور شدهاند ( راميار، ص 595) و چون با حروف مقطعه «الم» شروع مىشود، ميادين قرآن نيز ناميده شدهاست ( سيوطى، ج 1، ص 201). اين سوره شصت آيه دارد. قرائتشناسان موارد اختلاف قرائاتى را كه در اين سوره وجود دارد، گزارش كردهاند (براى نمونه دانى، ص 174ـ 176؛ ابنجزرى، ج 2، ص 344ـ346). بسيارى از مفسران بر اين عقيدهاند كه همه آيات سوره روم مكى است ( ابنعطيه، ج 12، ص 241؛ قرطبى، ج 7، جزء14، ص 1؛ نظام اعرج، ج 5، ص 399)، اما بعضى ديگر آيات 17، 38 و 39 را بهويژه از نظر سياق آيات، مدنى دانستهاند ( زمخشرى، ج 3، ص 466؛ طبرِسى، ج 8، ص 459؛ طباطبائى، ج 16، ص 185). از نظر برخى مفسران، غرض سوره روم تأكيد بر سنّتِ تغييرناپذير الهى در نصرت اهل ايمان و يارىرساندن به آنها در گذشته، حال و آينده و نيز توجهدادن به موضوع قيامت است ( سيدقطب، ج 6، جزء21، ص 436؛ طباطبائى، ج 16، ص 154؛ بستانى، ج 2، ص410). در سوره روم (آيات 1ـ7) به شكست روم از ايران اشارهشده و اخبارى از پيروزى روميان بر ايرانيان در نبرد ديگرى در چند سال بعد داده شدهاست. از نظر برخى عالمان، آيات مذكور در زمره اَخبار غيبىاند كه با موضوع اعجاز قرآن مرتبطاند ( باقلانى، ص 72؛ معرفت، ج 4، ص 33ـ34). هدف از ذكر اين ماجرا، تأكيد بر صدق وعدههاى الهى از جمله وعده وقوع قيامت است و انكار اين موضوع از سوى كافران، بهسبب ظاهربينى (يَعْلمونَ ظاهرآ مِنَ الحيوةالدنيا) و تنزدن آنان از تفكر و تأمل است. شمارى از مفسران در توضيح اين آيات آوردهاند كه پس از غلبه دولت فارس بر روم، مشركان قريش از اين پيروزى شاد شدند، زيرا مردم فارس را اهل كتاب نمىدانستند، برخلاف مردم روم كه پيرو دين مسيح و موحد بودند. به همين دليل قرآن خبر مىدهد كه روميان بر مردم فارس غلبه خواهند كرد و اين موجب شادمانى مؤمنان و موحدان خواهد بود. بهعلاوه، گفتهشده جنگ بدر نيز مقارن همان پيروزى روى داده كه زمينه ديگرى براى شادى مؤمنان و موحدان بودهاست ( طبرى؛ طوسى؛ طبرسى، ذيل آيات). اين سوره در ضمن اشاره به آغاز آفرينش و بازگشت آن در قيامت، تصويرى از شرك و ايمان در آن روز عرضه كردهاست ( آيات 10ـ16). شمارى از مفسران تسبيح را در آيه 17، بهويژه با درنظرداشتن آيه بعدى آن، به نمازهاى پنجگانه روزانه واجب در اسلام تفسير كردهاند ( ابنعطيه؛ قرطبى، ذيل آيه؛ فاضلمقداد، ج 1، ص 74ـ75)؛ درحالىكه از ديدگاه بعضى ديگر مقصود، مطلقِ تسبيح و تحميد است نه نمازهاى پنجگانه ( طباطبائى؛ ابنعاشور، ذيل آيه). بخش ديگرى از آيات اين سوره (آيات 19ـ25) با نظمى خاص و با تعبير «مِن آياته» آمدهاند و بر نشانههاى عظمت خدا در آسمان و زمين و در وجود انسانها تأكيد مىكنند. موضوعاتى نظير بيرونآوردن زنده از مرده و برعكس، آفرينش انسان از خاك، نظامِ زوجيت، آفرينش آسمان و زمين، اختلاف زبانها، خواب در شب و رعدوبرق از مواردىاند كه براى استدلال بر وحدانيت خدا در تدبير امور از آنها استفاده شدهاست و چون بسيارى از مردم، بهسبب نادانى و ستم، از قبول معاد سر باز مىزنند، براى اثبات آن به صفات فعل خدا استناد شدهاست ( آيات 27ـ39؛ نيز طباطبائى، ذيل همين آيات). عبارت «وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيهِ» در آيه 27 در ميان مفسران بحثهايى برانگيختهاست. جمعى از مفسران عقيده دارند همانگونه كه در عبارت اللّهاكبر، اكبر بهمعناى كبير است، در اين آيه نيز اَهْوَن بهمعناى هَيّن (آسان) است ( طبرى؛ ابنعطيه؛ قرطبى، ذيل آيه)؛ اما بعضى ديگر اهون را بهمعناى تفضيلى آن تفسير كردهاند ( طوسى؛ زمخشرى؛ فيض كاشانى، ذيل آيه). بهنظر مفسران ديگر، اين تفضيل به تصور آدميان از مفهوم آفرينشِ آغازين و بازگشت آن معطوف است وگرنه قدرت خدا بر انشا و اعاده يكسان است ( فخررازى؛ سيدقطب، ذيل آيه). در آيات 27ـ30 همچنين بر تغييرناپذيربودن آفرينش الهى، توحيد فطرى و فطرى بودنِ دين حق يعنى اسلام ( آلوسى، ج 21، ص40؛ طباطبائى، ج 16، ص 193) و گرايش به آن تأكيد شدهاست. تعبير «فِطْرةَاللّه» مفعول مطلق نوعى و بيانگر گونه آفرينش انسان و حاكى از آن است كه انسان بر معرفت خداى يگانه سرشته شدهاست. در بعضى احاديث نيز فطرةاللّه در آيه 30 اين سوره به توحيد، معرفت و ولايت تفسير شدهاست ( كلينى، ج 3، ص 34ـ36). در اين سوره (آيات 32ـ37) به احوال افراد بىايمان و گناهكار نيز اشاره شده، و با ارزيابى عملكرد آدمى در مواجهه با گشايشها و تنگناهاى زندگى تصريح شدهاست كه كمى و زيادىِ رزق آدميان تابع مشيت الهى است. حقِ ذىالقربى در معناى مطلق احسان يا حق خمس ــدر صورت مدنىبودن آيه و مورد خطاب بودن پيامبر صلىاللّهعليهوآلهوسلم ( طباطبائى، همانجا؛ ذىالقربى*) ــ و نكوهش رباخوارى از موضوعات ديگرى است كه در اين سوره به آنها پرداخته شدهاست. ارتباط فساد و گناه و سفارش به گردش در زمين براى مشاهده پيامدهاى گناه انسانها و تأكيد بر ثَبات و استمرار آيين اسلام از مضامينى است كه در ادامه آيات اين سوره (آيات 40ـ45) آمدهاست. بخش بعدى از بشارتدهنده بودن بادها و زمينهسازى براى نزول باران سخن مىگويد و زندهشدن زمين مرده بهوسيله باران را نشانه رحمت پروردگار مىداند ( آيات 45ـ50). آنگاه به بيان احوال كسانى مىپردازد كه راه كفر را در پيش گرفتهاند و سخن پيامبر در آنها بىتأثير است ( آيات 51ـ54). در بخش پايانى سوره روم (آيات 57ـ60)، موضوع رستاخيز مطرح شده و با اشاره به حقانيت و صدق وعده الهى، احوال گناهكاران در آستانه چنين روزى ذكر و بر ضرورت صبر و استقامت در برابر ناباوران تأكيد شدهاست. موضوع اهل كتاب، وجه ارتباط اين سوره با سوره پيش از آن يعنى سوره عنكبوت است. بهتصريح برخى مفسران، سوره عنكبوت به مجادله احسن با اهل كتاب توصيه كرده و در سوره روم از خرسندى مسلمانان از غلبه اهل كتاب بر مشركان سخن به ميان آمدهاست و اينكه نه تنها مسلمانان بلكه اهل كتاب نيز مورد بغض و كينه و عداوت مشركان بىخردند ( فخررازى، ج 13، جزء25، ص 84؛ نظاماعرج، ج 5، ص 401). درباره فضيلت تلاوت سوره روم، روايتى هست ( طبرسى، ج 8، ص 459) كه چندان قابل اعتماد نيست. در روايتى آمده كه پيامبر سوره روم را در نماز صبح قرائت مىكرد ( صنعانى، ج 2، ص 117).


منابع : محمودبن عبداللّه آلوسى، روحالمعانى، بيروت: داراحياء التراث العربى، [بىتا.]؛ ابنجزرى، النشر فى القراءات العشر، چاپ علىمحمد ضباع، [بيروت]: دارالكتاب العربى، [بىتا.]؛ ابنعاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسير التحرير و التنوير، تونس 1984؛ ابنعطيه، المُحَرّرُ الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز، ج 12، [رباط] 1408/1988؛ محمدبن طيب باقلانى، اعجازالقرآن، چاپ احمد صقر، قاهره [?1374/ 1954]؛ محمود بستانى، التفسير البنائى للقرآن الكريم، مشهد 1380ـ 1382ش؛ عثمانبن سعيد دانى، كتاب التيسير فى القراءات السبع، چاپ اوتو پرتسل، بيروت 1406/1985؛ محمود راميار، تاريخ قرآن، تهران 1362ش؛ محمدبن بهادر زركشى، البرهان فى علوم القرآن، چاپ يوسف عبدالرحمان مرعشلى، جمال حمدى ذهبى، و ابراهيم عبداللّه كردى، بيروت 1410/1990؛ زمخشرى؛ سيدقطب، فى ظلال القرآن، بيروت 1386/1967؛ عبدالرحمانبن ابىبكر سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهيم، [قاهره 1967]، چاپ افست قم 1363ش؛ عبدالرزاقبن همام صنعانى، المصنَّف، چاپ حبيبالرحمان اعظمى، بيروت 1403/1983؛ طباطبائى؛ طبرِسى؛ طبرى، جامع؛ طوسى؛ مقدادبن عبداللّه فاضلمقداد، كنزالعرفان فى فقه القرآن، چاپ محمدباقر بهبودى، چاپ افست تهران 1384ـ1385؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسير الكبير، او، مفاتيحالغيب، بيروت 1421/2000؛ محمدبن شاهمرتضى فيضكاشانى، كتاب الصافى فى تفسيرالقرآن، چاپ محسن حسينىامينى، تهران 1377ش؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحكام القرآن، ج 7، جزء14، قاهره 1387/1967، چاپ افست تهران 1364ش؛ كلينى (قم)؛ محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، قم 1411ـ1412؛ مقدمتان فى علوم القرآن، چاپ آرتور جفرى و عبداللّه اسماعيل صاوى، قاهره: مكتبةالخانجى، 1392/1979؛ حسنبن محمد نظاماعرج، تفسير غرائب القرآن و رغائب الفرقان، چاپ زكريا عميرات، بيروت 1416/1996.


/ مريم قبادى /

نظر شما
مولفان
مریم قبادی ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده