زنجانی، ابوالمکارم

معرف

فقيه امامی قرن سيزدهم و چهاردهم.
متن

زنجانی، ابوالمکارم، فقيه امامی قرن سيزدهم و چهاردهم. نامش محمد و لقبش عزيزالدين است. اجداد پدرى او از زمان صفويه مرجع امور دينى مردم در زنجان بودند. پدرش، ميرزاابوالقاسم زنجانى*، از عالمان مشهور زنجان بود و در آنجا اقتدار و اعتبارى درخور توجه داشت. ابوالمكارم در ۱۲۵۵ در زنجان به‌دنيا آمد. او تحصيلات مقدماتى را در زادگاهش آغاز كرد و سپس براى ادامۀ تحصيل به قزوين رفت، اما پس از مدتى كوتاه به زنجان بازگشت و در ۱۲۷۸ به‌همراه برادر كوچك‌ترش ميرزاابوطالب زنجانى* به نجف رفت و در درسهاى فقه و اصول شيخ‌مرتضى انصارى* شركت كرد. او پس از درگذشت شيخ انصارى در ۱۲۸۱، در درسهاى فقه و اصول سيدحسين كوه‌كمرى* (مشهور به سيدحسين ترك) و ميرزاى شيرازى* حاضر شد و از كوه‌كمرى اجازه روايت دريافت كرد (اعتمادالسلطنه، ص۲۰۲؛ امين، ج۹، ص۶۳؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۰۴، قسم۱، ص۸۰ـ۸۱؛ موسوى ميرزايى، ۱۳۲۵ش، ص۱۳۳؛ همو، ۱۳۲۶ش، ص۳۵ـ۳۶؛ قس زنجانى، ص ۱۰۴، كه لقب او را عزالدين ذكر كرده‌است).


ابوالمكارم در ۱۲۸۸ به زنجان بازگشت. او پس از درگذشت پدرش در ۱۲۹۲، جانشين وى شد و منصب قضا و مرجعيت دينى مردم زنجان را برعهده گرفت و به تدريس علوم دينى هم پرداخت (اعتمادالسلطنه؛ زنجانى؛ موسوى ميرزايى، ۱۳۲۵ش، همانجاها؛ امينى، ج۲، ص۶۳۲). برخى منابع دربارۀ نقش ابوالمكارم در جنبش مشروطه - بدون اشاره به موافقت يا مخالفت او با ماجراهاى اين جنبش - فقط به ذكر اين نكته بسنده كرده‌اند كه او از بروز اغتشاش در شهر جلوگيرى مى‌كرد و دخالتهاى اجتماعى سياسى او صرفاً در جهتِ آرام‌كردن مردم و «اصلاح امور عامه» بود ( معلم حبيب‌آبادى، ج۵، ص۱۵۰۳؛ موسوى ميرزايى، ۱۳۲۵ش، همانجا).


زنجانى در ۱۳۳۰ در زنجان درگذشت. پيكرش پس از تشييعى بزرگ، در بقعۀ ميرزا، در جوار پدرش به‌خاك سپرده شد (امين؛ آقابزرگ طهرانى؛ موسوى ميرزايى، ۱۳۲۵ش، همانجاها). او را برخوردار از دانش فراوان، سعۀ صدر و اخلاق نيك وصف كرده و ستوده‌اند. ابوالمكارم علاوه بر فقه، در دانشهايى چون رجال، حديث و همچنين در خوشنويسى، خطابه، شعر و ادب جايگاه والايى داشت و به فارسى و عربى شعر مى‌سرود ( امين، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۰۴، قسم ۱، ص۸۱؛ زنجانى؛ امينى، همانجاها؛ براى نمونه‌هايى از اشعار وى زنجانى، ص۱۰۴ـ۱۰۶). دو تن از شش فرزند ابوالمكارم عالم دينى بودند. بزرگ‌ترين پسرش، ابراهيم، از شاگردان آخوند ملامحمدكاظم خراسانى* و ميرزامحمدتقى شيرازى* و ملافتح‌اللّه شريعت اصفهانى* (مشهور به شيخ‌الشريعه) بود. ابراهيم در ۱۳۴۲ در كربلا درگذشت و در همانجا به‌خاك سپرده شد. كاظم نيز از عالمان زنجان و از شاگردان عبدالكريم خوئينى زنجانى* بود (زنجانى، ص۱۰۸؛ موسوى‌ميرزايى، ۱۳۲۵ش، ص۱۳۳ـ۱۳۴).


زنجانى آثار متعددى تأليف كرد كه برخى از آنها عبارت‌اند از: مِفتاحُالظَّفَر دربارۀ احكام نماز مسافر، التَّحيَّة المُباركة دربارۀ احكام سلام‌كردن و تحيّت، لطائف‌الكلام دربارۀ احكام كاربرد ظروف طلا و نقره، رساله‌اى در حرمت خمر، رساله‌اى در شرح دعاى كميل، صبح صادق رساله‌اى فارسى دربارۀ مسائل اجتماعى و وظايف سلطان، رساله‌اى دربارۀ موضوع «ردُّالشّمس»، سوانح سفر حجاز (به نظم و نثر)، ديوان شعر، حاشيه بر كتاب رياض‌المسائل سيدعلى طباطبائى*، حاشيه بر كتاب فرائدالاصول شيخ انصارى و معارج‌الرضوان (امين، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۰۳، ج ۳، ص ۴۸۹، ج ۵، ص ۱۸۴، ج ۱۳، ص ۲۵۹، ج ۱۵، ص ۶، ج ۱۸، ص ۳۲۱، ج ۲۱، ص ۳۳۶؛ زنجانى، ص ۱۰۷ـ۱۰۸؛ انصارى، ص ۴۶۴). برخى منابع نام كامل اثر اخير را معارج‌الرضوان فى المصائب (يا فى مصائب الامام العطشان) ذكر كرده و آن را دربارۀ مناقب امام‌حسين عليه‌السلام شمرده‌اند ( امين؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۰۴، همانجاها)، ولى زنجانى (ص ۱۰۶) از آن به معارج‌الرضوان فى الاصول و الفروع ياد كرده و موضوع آن را، اصول و فروع دين دانسته‌است. مضامين اشعارى كه زنجانى (همانجا) از ميرزاعبداللّه‌بن احمد كاوندى (از شاگردان ميرزاى شيرازى) در مدح اين اثر ذكر كرده نيز مؤيد همين مطلب است.


منابع: محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بيروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، طبقات اعلام الشيعة: نقباءالبشر فى القرن الرابع عشر، قسم ۱ـ۴، مشهد ۱۴۰۴؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، در چهل سال تاريخ ايران، چاپ ايرج افشار، ج۱، تهران: اساطير، ۱۳۶۳ش؛ امين؛ محمدهادى امينى، معجم رجال الفكر و الادب فى النجف خلال الف عام، ]نجف[ ۱۴۱۳/۱۹۹۲؛ مرتضى انصارى، زندگانى و شخصيت شيخ انصارى قدس سره، قم ۱۳۷۳ش؛ موسى زنجانى، الفهرست لمشاهير علماء زنجان، قم ?] ۱۳۶۷[؛ محمدعلى معلم حبيب‌آبادى، مكارم‌الآثار، ج۵، اصفهان ۱۳۵۵ش؛ كاظم موسوى ميرزايى، «مرحوم حاج‌ميرزا ابوطالب زنجانى و برادر ايشان»، يادگار، سال۳، ش۶ و ۷ (بهمن و اسفند ۱۳۲۵)؛ همو، «مرحوم ميرزا ابوطالب موسوى زنجانى (۱۲۵۹ـ۱۳۲۹ قمرى)»، در همان، سال ۳، ش ۸ (فروردين ۱۳۲۶).


/ شهرام صحرائى /

نظر شما
مولفان
شهرام صحرائی ,
گروه
رده موضوعی
جلد21
تاریخ1395
وضعیت چاپ
  • چاپ شده