رودبار

معرف

نام چند مكان در ايران و نيز افغانستان.
متن







رودبار، نام چند مكان در ايران و نيز افغانستان. رودبار واژه‌اى فارسى و به معناى جايى است كه رودها و نهرهاى آب در آن جريان دارند ( ← سمعانى، ج 6، ص 187؛ ياقوت حموى؛ برهان، ذيل مادّه). گاه به نواحى حوضه يك رود كه حدود 30ـ40 دهكده داشت نيز رودبار اطلاق مى‌شده‌است ( ← منوچهر ستوده، 1388ش، ص 29). ازاين‌رو چند مكان جغرافيايى با نام رودبار در فلات ايران وجود دارد، ازجمله در قزوين، گيلان، كرمان و ايالت سيستان قديم.



1) رودبار قزوين. ناحيه تاريخى رودبار در شمال قزوين بخشى از ناحيه ديلم* بود. اين ناحيه كوهستانى به جهت عبور رود شاهرود* از ميان آن، به رودبار شاهرود نيز شهرت داشت. رودبار سرزمينى وسيع از حدود سرچشمه‌هاى شاهرود در الموت* تا نزديكى ملتقايش با رود قزل‌اوزون در منجيل را دربرمى‌گرفت (قزوينى، ص 373؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب، ص60ـ61، 217؛ نيز ← منوچهر ستوده، 1349ـ1380ش، ج 1، ص 461). به‌نظر مى‌رسد در منابع متقدم، هرجا از رودبار در شمال ايران به‌عنوان مركز ملوك ديلم (جَستانيان*) نام‌برده شده‌است، مراد همين رودبار باشد كه به رودبار الموت و رودبار قزوين نيز معروف بوده‌است ( ← اصطخرى، ص 204؛ ياقوت حموى، همانجا؛ جوينى، ج 3، ص 202، 212؛ ابوالفداء، ص 428ـ429؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب، ص60، 217ـ218). ظاهرآ نخستين بار نام رودبار در تاريخ طبرى (قرن سوم) آمده‌است. طبرى (ج 9، ص 97) در بيان ماجراى مازيار (آخرين امير قارِن وندان طبرستان، متوفى 224) و قتل كوهيار به راهى از رودبار به رويان اشاره كرده كه احتمالا همان رودبار قزوين بوده‌است. مركز اين ناحيه، با نام رودبار، در زمان حكومت جستانيان (قرن دوم ـ چهارم)، تختگاه آنان و قصبه ديلم نيز بود ( ← اصطخرى، ص 204ـ205؛ ياقوت حموى، همانجا؛ نيز ← جَستانيان*؛ قس مقدسى، ص360، كه «بروان» را قصبه ديلم شمرده‌است). سكه‌هاى به‌جامانده از خسروشاه‌بن ماناذر، از امراى جستانى، كه به تاريخ 361 در رودبار ضرب شده ( ← عقيلى، ص 192، 203)، مؤيد گزارشهاى مذكور است. در اوايل سده چهارم، با افول قدرت جستانيان، رودبار همانند ساير نواحى قلمرو آنان به‌تدريج به‌دست حكومتهاى مجاور افتاد. در سالهاى 315ـ316، اَسفاربن شيرويه* از امراى مسافريان بر آنجا تسلط يافت ( ← ابن‌اثير، ج 8، ص 191؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب، ص 409). در پى كشته‌شدن اسفار، مرداويج* (حك : 316ـ323؛ بنيان‌گذار سلسله زياريان) با تسخير رودبار و نواحى اطراف آن بر ديلمان مسلط شد (حمداللّه مستوفى، همانجا). رودبار در زمان حكومت جعفريان (حك : 383ـ484) بر قزوين، از توابع كوره قزوين بود (همان، ص 778). رودبار همانند الموت به فراوانى قلعه‌هاى نظامى شهرت داشت و لَمِّسَر، معروف‌ترين قلعه اسماعيليان پس از الموت، در اين ناحيه واقع بوده‌است (ورجاوند، ص 214). رودبار از قرن پنجم تا هفتم در تصرف اسماعيليان و از مراكز اصلى حكمرانى و فعاليتهاى تبليغى آنان بود. حسن صباح (متوفى 518)، بنيان‌گذار اسماعيليه نزارى در ايران، پس از فعاليتهاى مذهبى در شهرهاى مختلف، رودبار را مركز فعاليتها و تبليغات مذهبى خود قرار داد ( ← قزوينى، ص 302). در پى آن، گروهى از مردم الموتِ رودبار به كيش اسماعيلى درآمدند (جوينى، ج 3، ص 192ـ193). حسن صباح پس از تسخير قلعه الموت در 483، به تصرف قلاع و نواحى اطراف الموت پرداخت و در هركجا توانست قلعه‌اى ساخت. در اين زمان يورنتاش، امير ملكشاه سلجوقى كه رودبار در اِقطاع او بود، كوشيد حسن صباح را از قلعه الموت بيرون كند كه اين كار با مرگ يورنتاش ناتمام ماند (همان، ج 3، ص 199ـ200؛ رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى، 1387ش، ص 108؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب، ص 519؛ براى اطلاع بيشتر ← حسن صبّاح*). به گزارش حمداللّه مستوفى (نزهة‌القلوب، ص 61؛ تاريخ گزيده، ص 527ـ528)، حدود پنجاه قلعه همچون الموت، لمسر، ميمون‌دژ، لار، منصوريه و بهرام در ناحيه رودبار وجود داشت (نيز ← الموت*). قلعه الموت، به‌سبب اينكه دارالملك اسماعيليه بود، اعتبار و اهميت بيشترى داشت و ناحيه رودبار به‌سبب شهرت قلعه الموت در اين دوره به رودبارِ الموت شهرت يافته بود ( ← جوينى، ج 3، ص 139، 261؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب، ص 218؛ نيز ← الموت*). در دوره حكمرانى محمدبن ملكشاه سلجوقى، قارن‌بن شهريار (پادشاه طبرستان) در 500، خواجه نظام‌الملك (وزير مشهور سلجوقى) در 503، و انوشتگين شيرگير در 505 براى تصرف قلعه لمسر به رودبار لشكركشى كردند كه همگى بى‌نتيجه ماند ( ← ابن‌اثير، ج10، ص 477ـ478، 527ـ528؛ جوينى، ج 3، ص 211ـ212؛ رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى، 1387ش، ص 124). در 511 به دستور سلطان‌محمد سلجوقى، بار ديگر انوشتگين قلاع مهم رودبار همچون الموت و لمسر را محاصره كرد و در آستانه فتح اين قلاع، باشنيدن خبر مرگ سلطان‌محمد لشكريانش متفرق شدند (جوينى، ج 3، ص 212؛ رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى، 1387ش، ص 124ـ130؛ حمداللّه مستوفى، تاريخ گزيده، ص520). در زمان بزرگ‌اميد كيا* (حك : 518ـ532)، كه به وصيت حسن صباح حاكم رودبار و قلاع آن شده بود ( ← حمداللّه مستوفى، تاريخ گزيده، ص 521)، سلطان‌محمود سلجوقى و جانشينانش بارها به رودبار و قلعه‌هاى آن حمله كردند ( ← رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى، 1387ش، ص 137ـ139، 151؛ كاشانى، ص 173ـ175). به‌رغم همه كوششها، بيرون‌آوردن رودبار از چنگ اسماعيليان تا زمان هولاكوخان (سرسلسله ايلخانيان مغول در ايران) به‌تعويق افتاد. او در 651 مقدمه لشكرش را به فرماندهى مِرْگِتاى به رودبار فرستاد كه خرابيهايى به‌بار آوردند ( ← رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى، 1373ش، ج 2، ص 981). در 653، با نزديك‌شدن لشكر هولاكو به رودبار الموت، ركن‌الدين خورشاه* كوشيد با اظهار اطاعت و نيز تخريب برخى قلاع، هولاكو را از تصرف اين ناحيه بازدارد. در 654، با تسليم‌شدن خورشاه، رودبار به‌دست هولاكو افتاد و به فرمان او، حدود پنجاه قلعه در ناحيه رودبار تخريب شد (جوينى، ج 3، ص 261ـ262، 267ـ268؛ رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى، 1387ش، ص 184ـ189؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب، ص 527). پس از برافتادن اسماعيليان، اطلاعاتى كه درباره ناحيه رودبار در منابع آمده جالب توجه است. قزوينى، در نيمه دوم قرن هفتم (ص 373) رودبار را سرزمينى كوهستانى با رود و درختان فراوان وصف كرده‌است. بنابرگزارش او (همانجا)، آباديهاى آنجا مشتمل بر قُرا و قِلاع مستحكم بود. حمداللّه مستوفى (نزهة‌القلوب، ص60ـ61) از اين ناحيه با عنوان «ولايت رودبار» ياد كرده‌است. او علاوه بر اشاره به حدود تقريبى اين ناحيه و قلاع اسماعيليه، آن را به بخشهاى گرمسير و سردسير تقسيم كرده و به رونق كشاورزى در آنجا به‌سبب وجود رود و نهرهاى آب و به مهم‌ترين محصولات آنجا اشاره كرده‌است. بنابر گزارش او (ص 61)، هنوز برخى از اهالى آنجا اسماعيلى و برخى نيز مزدكى بوده‌اند. در اين دوره، رودبار ــ كه گاه از آن با عنوان رودبار قزوين نيز ياد مى‌شد ــ از اعمال ايالت جبال بود ( ← قزوينى، همانجا؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب، ص60، 217). در گزارش قزوينى و حمداللّه مستوفى، به مركزيت يا حاكم‌نشينى رودبار اشاره‌اى نشده‌است. گمان مى‌رود در نيمه قرن هشتم قلعه الموت مركز ولايت رودبار بوده، چراكه در گزارشى، از كيااسماعيل رودبارى، كه تحت امر ملك‌اشرف چوپانى بود، به‌عنوان حاكم الموت در 750 ياد شده‌است ( ← حافظ ابرو، 1380ش، ج 1، ص 217). در اواخر قرن هشتم، ناحيه رودبار، كه در تسلط خداوند محمد از امراى محلى ديلم بود، چندى به تصرف كياملك هزاراسبى، حاكم اشكور، درآمد (مرعشى، ص 53ـ54، 58). در 776، سيدعلى كيا، حاكم بيه‌پيش يا گيلان شرقى ( ← حسينقلى ستوده، ص 167ـ168) كه درصدد دستيابى بر قزوين بود، كياملك را از اشكور بيرون كرد؛ اما نتوانست رودبار را تصرف كند. كياملك با جلب اعتماد رهبر اسماعيليه رودبار و به كمك پيروانش (به‌ويژه اهالى قلعه الموت و لمسر) سيدمهدى كيا را مغلوب و اسير كرد. سيدمهدى كيا پس از آزادى بار ديگر به دستور برادرش به قلمرو كياملك لشكر كشيد كه اين بار توانست با شكست‌دادن و متوارى‌كردن كياملك، براى مدتى حكومت بر رودبار را از دست كياييان* هزاراسبى خارج سازد و بر رودبار و قلاع مهم آن مسلط شود (مرعشى، ص 58ـ59، 61ـ63، 65ـ66). رودبار در دوره حكومت كياييان به‌مثابه پايگاهى نظامى همواره محل استقرار بخشى از نيروهاى آنان بود، چنان‌كه «سپهسالار رودبار» در 781، كه اوضاع قزوين آشفته بود، به دستور سيدعلى كيا، قزوين را تسخير كرد. هرج‌ومرج ناشى از قتل سيدعلى كيا، در 791 فرصت مناسبى براى كياملك به‌وجود آورد تا با لشكرى گران از ساوه به‌سوى رودبار حركت كند و پس از چهار ماه محاصره بتواند بار ديگر بر رودبار و قلاع مهم آن دست يابد ( ← همان، ص 69ـ70، 89). كياييان بار ديگر در زمان سيدرضا كيا (حك : 798ـ829) توانستند، با شكست كياجلال‌الدين هزاراسبى بر رودبار و قلاع آن مسلط شوند (حافظ ابرو، 1380ش، ج 3، ص 225؛ مرعشى، ص 122ـ 124، 130). در پى به‌قدرت‌رسيدن اميرناصر كاركيا در 837 ، وى حكومت رودبارات (قلعه الموت و توابع آن) را به برادر بزرگش كاركيا ركابزن و نيز قلعه لمسر و توابع آن را به برادر ديگرش، كاركيا امير سيداحمد سپرد (مرعشى، ص 187ـ188). به‌نظر مى‌رسد در دوره حكومت كياييان بر ناحيه رودبار، قلعه لمسر از لحاظ نظامى بسيار اهميت داشته، چراكه مرعشى در شرح وقايع شورش كاركيا امير سيداحمد در سالهاى 845ـ846 برضد برادرش، رودبار لمسر و قلعه آن را كليد فتح گيلان دانسته‌است ( ← ص 248ـ249). قلعه لمسر يكى از پايگاههاى اصلى كياييان براى حمله به قزوين و نواحى اطراف آن بود (همان، ص330، 336ـ337). اهميت راهبردى و نظامى اين قلعه به حدى بود كه از آن با عنوان رودبار يا رودبار لمسر نام برده شده‌است (همان، ص 123، 170، 273). اگرچه مرعشى (ص 63، 147) قلعه الموت و اطراف آن را ولايت الموت خوانده، همچنان اين منطقه جزئى از رودبار بوده و گاه به مجموع الموت و لمسر، رودبار، رودبارين يا رودبارات نيز گفته شده‌است ( ← حافظ ابرو، 1380ش، ج 3، ص 224؛ مرعشى، ص 58، 69ـ70، 89، 187، 453؛ بوداق منشى قزوينى، ص 94). به گزارش مرعشى (ص 453)، براثر زلزله 899 بسيارى از مردم رودبارات كشته شدند. در زمان كاركيا ميرزاعلى (حك : 883ـ910) بارها تركمانان آق‌قوينلو به ولايت رودبار حمله كردند (لاهيجى، ص 58، 73؛ بوداق منشى قزوينى، همانجا)، تااينكه شاه‌طهماسب‌اول، با تسلط بر رودبار در 974 تا 975 به حملات آنها پايان داد (بدليسى، ج 2، ص 235ـ236؛ منشى قمى، ج 1، ص 474، 476). در دوره قاجار (حك : 1210ـ1344 (1304ش))، بر ناحيه رودبار، كه به دو بلوك الموت و رودبار تقسيم مى‌شد، نايب‌الحكومه‌اى ازسوى حاكم قزوين حكومت مى‌كرد ( ← فراهانى، ص 28؛ جوينى، ج 3، حواشى قزوينى، ص 387، 390). اين تقسيم‌بندى و نام‌گذارى ظاهرآ متأثر از تقسيمات دوره كياييان بود. بلوك الموت در شمال‌شرقى قزوين مشتمل بر چهار ناحيه فيشان (تركان فيشان)، اَندِج‌رود، آتان (الموت‌بن)، و بالارودبار بود ( ← رشوند، مقدمه ستوده، ص هفت؛ جوينى، ج 3، همان حواشى، ص 389).اين بلوك 67 آبادى داشت كه باوجود جريان رود الموت در آن، به‌سبب كوهستانى‌بودن، كشاورزى در آن به باغها و مزارع كوچك محدود مى‌شد (عين‌السلطنه، ج 2، ص 1614، 1619؛ گلريز، ج 1، ص 932). بلوك رودبار بزرگ‌تر از الموت و در غرب آن واقع بود. اين بلوك از ملتقاى شعب رود شاهرود (رود الموت و طالقان‌رود) در دره شيركوه تا بلوك عمارلو در غرب را دربرمى‌گرفت (عين‌السلطنه، ج 1، ص 629؛ جوينى، ج 3، همان حواشى، ص 387). بر بلوك رودبار، كه قلعه لمسر در آن قرار داشت، محمدزمان‌خان رشوند (متوفى 1251) رئيس ايل رشوند تسلط داشت، ازاين‌رو براى تمايز آن با رودبار زيتون (رودبار گيلان)، آن را رودبار محمدزمان‌خانى مى‌ناميدند ( ← عين‌السلطنه، ج 5، ص 33، 37؛ رشوند، همان مقدمه، ص سى‌وسه ـ سى‌وچهار؛ جوينى، ج 3، همان حواشى، ص390؛ ورجاوند، ص 248). اين بلوك متشكل از هفت ناحيه رَشكين‌پره، كاتوپره، لاله‌بشم سفلا، لاله‌بشم عليا، ميان‌ولايت، نينه‌رود و بابامنصور بود (رشوند، همان مقدمه، ص پنج ـ هفت؛ گلريز، ج 1، ص990؛ جوينى، ج 3، همان حواشى، ص 391ـ392). اگرچه ناحيه بابامنصور در اين دوره از توابع بلوك عمارلو دانسته شده ( ← ميرزاابراهيم، ص 187)، در اوايل دوره قاجار و حتى پيش از آن، بابامنصور و برخى قراى عمارلو جزء بلوك رودبار بوده‌است ( ← كاشانى، ص 175؛ مرعشى، ص 67؛ رشوند، تعليقات ستوده، ص 212ـ233). كشاورزى در بلوك رودبار به‌سبب واقع‌بودن بر حاشيه رود شاهرود* و برخوردارى از آب‌وهوايى مناسب رونق داشت و مهم‌ترين محصولات آنجا برنج، گندم، پنبه، ارزن و ميوه بود ( ← سلطانمحمدميرزا قاجار، ص30؛ كيهان، ج 2، ص 373). در دوره پهلوى، براساس تقسيمات جديد در اين ناحيه، بخش رودبار الموت (به مركزيت روستاى معلم كلايه) با دو دهستان الموت و رودبار در دهستان رودبار شكل گرفت (گلريز، ج 1، ص 988ـ989؛ حسينقلى ستوده، ص 202؛ نيز ← الموت*).



2) رودبار گيلان. شهر رودبار، مركز شهرستانى به همين نام، در 67 كيلومترى جنوب رشت و در مسير بزرگراه قزوين ـ رشت واقع است و سفيدرود* از ميان آن مى‌گذرد ( ← نقشه سياحتى و گردشگرى استان گيلان). در منابع دوره صفوى (حك : ح 907ـ1135) و پس از آن نام رودبار آمده‌است. گويا در دوره صفوى، رودبار بخشى از ناحيه كُهدُم در غرب سفيدرود بود ( ← فومنى، ص 81، 258). به نوشته فومنى (ص 257ـ258)، در حمله على‌خان بِيَه‌پسى به رودبار در 1002، رحمت‌آباد، رستم‌آباد و عمارت حسين‌خان (والى كهدم) در پيلده رودبار غارت شد. بنابر گزارش فومنى، روستاى پيلده در اين زمان مركز رودبار بود. آدام اولئاريوس[1] (سياح و سفرنويس) نيز در گزارش خود از رودبار در 1046، فقط به دهكده پيله/ پيلده/ فيلده اشاره كرده‌است ( ← ص 289). به گزارش ناصرالدين‌شاه قاجار (ص 19ـ20) در 1286، فيلده روستايى ميان‌راهى و بزرگ و زيتون‌خيز با چند محله، كاروانسرا و بازار بوده‌است. ازاين‌رو به آن رودبار زيتون مى‌گفتند ( ← شيروانى، ص 298؛ رابينو[2] ، ص 209). در اين زمان، رودبار ناحيه‌اى متشكل از 30ـ 40 روستا در ساحل چپ سفيدرود واقع بود و از شمال به شَفت و كهدم و از جنوب به منجيل محدود مى‌شد ( ← ملگونوف[3] ، ص 298؛ فرهادميرزا قاجار، ص 24؛ رابينو، همانجا؛ منوچهر ستوده، 1349ـ1380ش، ج 1، ص 461). در دوره قاجار، رودبار بر سر تنها مسير ارتباطى رشت به قزوين قرار داشت كه گيلان را به فلات مركزى ايران مرتبط مى‌ساخت (دروويل[4] ، ص360؛ ژوبر[5] ، ص 322، 328؛ اوليويه[6] ، ص 135). از اين مسير، راهى در آخر گردنه رودبار (نزديك پل سليمان‌خان منجيل) به سوى طارُم، زنجان و آذربايجان مى‌رفت (ژوبر، ص 328؛ ميرزاابراهيم، ص 189). اين جاده، كه گويا در دوره صفوى احداث شده بود، در 1246 به دستور فتحعلى‌شاه و مدتى بعد به دستور ناصرالدين‌شاه بازسازى شد. در 1316، شركتى روسى راه ديگرى از غازيان و رشت تا تهران براى عبور كاروانها و درشكه‌ها ساخت (ميرزاابراهيم، ص 169؛ ناصرالدين قاجار، ص 19؛ رابينو، ص 56) كه باعث رونق رودبار شد؛ چنان‌كه بلوك رودبار به يكى از منزلگاههاى اصلى كاروانيان براى تأمين مايحتاجشان بدل شد و رشد و گسترش قراى بلوك رودبار را درپى داشت ( ← ميرزاابراهيم، ص 189؛ فووريه[7] ، ص 426). اقتصاد رودبار برپايه كشاورزى و از محصولات آنجا انواع ميوه، گندم، جو و برنج (در رستم‌آباد) بود، اما محصول عمده و منبع اصلى درآمد اهالى رودبار، زيتون بوده‌است (ميرزاابراهيم؛ فووريه، همانجاها؛ رابينو، ص 51؛ ظهيرالدوله، ص 55). به گفته رابينو (ص210)، درخت زيتون را امير تيمور (حك : 771ـ807) از شام به اين منطقه آورده بود. با حمايت حكومت مركزى از كشت اين محصول، شمار درختان زيتون از حدود 000،80ـ 000،100 اصله درخت در 1306، به بيش از 000،200 اصله در   1331 رسيد ( ← كرزن[8] ، ج 1، ص 368، ج 2، ص 504؛ رابينو، همانجا). در 1306، ناصرالدين‌شاه انحصار خريد و توليد زيتون ايران را به دو تاجر بادكوبه‌اى تحت‌الحمايه روسيه واگذار كرد و آنان كارخانه روغن‌كشى در رودبار احداث كردند (كرزن، ج 2، ص 504؛ فريدالملك همدانى، ص 179؛ رابينو، ص 51؛ ظهيرالدوله، همانجا). رونق كشاورزى، افزايش رفت و آمد قافله‌هاى تجارى و مسافران شمال، تحول اوضاع اقتصادى و اجتماعى جامعه روستايى رودبار را در پى‌داشت. رشد توليد محصول صادراتى زيتون، ضمن افزايش درآمد روستاييان، سبب آبادى و گسترش روستاها گرديد. رشد و توسعه فيزيكى روستاهاى پراكنده بلوك رودبار به حدى بود كه در اين دوره، از رودبار به عنوان شهر نام برده‌اند ( ← اورسول[9] ، ص 183؛ ايست‌ويك[10] ، ج 2، ص 323). رودبار در دوره قاجار، چهارهزار تن جمعيت، پنجاه دكان، چند كاروانسرا و بازار داشت ( ← ميرزاابراهيم؛ ملگونوف؛ ناصرالدين قاجار، همانجاها؛ رابينو، ص 59). رابينو (ص 211، 213) رودبار را به دو ناحيه رستم‌آباد و فيلده تقسيم كرده‌است. او در گزارش خود (ص 209)، بدون ذكر نام مكان خاصى، مركز رودبار را در شانزده كيلومترى منجيل دانسته‌است كه تقريبآ با شهر رودبار كنونى منطبق است. مسعود كيهان (ج 2، ص 269) شهر رودبار را مركز بلوك رودبار و رستم‌آباد آورده، در جاى ديگر (ج 2، ص 273)، با ذكر همين فاصله، به‌اشتباه رستم‌آباد را مركز بلوك رودبار معرفى كرده‌است. رزم‌آرا (ج 2، ص 133) مركز بخش رودبار را شامل سه محله و هشت آبادى نوچوكامبَر، اَليزه (بالامحله)، خلسر، گزن سرخن (ميان‌محله)، دوگاهه، لاكه، تكليم و دارستان (پايين‌محله) ذكر كرده و در جاى ديگرى (ج 2، ص 307) صرفآ نوچوكامبر را مركز بخش رودبار آورده‌است. توسعه باغهاى زيتون و خريد و فروش‌اين محصول و فراورده‌هاى آن نظير روغن و صابون زيتون بر تشكيل شهر رودبار در 1311ش بسيار مؤثر بوده‌است ( ← ايران. وزارت كشور، 1390ش ج، ذيل «استان گيلان»؛ كتاب گيلان، ج 5، ص 1129؛ كشوردوست، ص 136). در 1316ش، با مركزيت اين شهر، بخش رودبار در شهرستان رشت تشكيل شد (رزم‌آرا، ج 2، ص 133؛ نيز ← ايران. وزارت كشور، 1390ش ب، ذيل «استان گيلان»). اين بخش در 1338ش با مركزيت شهر رودبار شهرستان شد ( ← ايران. وزارت كشور، 1390ش ب، همانجا). اين شهرستان امروزه مشتمل است بر بخشهاى مركزى، رحمت‌آباد و بلوكات، خورگام و عمارلو؛ دهستانهاى رستم‌آباد جنوبى، رستم‌آباد شمالى، كُلَشتَر، خورگام، دلفك، بلوكات، دشتويل، رحمت‌آباد، جيرنده و كِليشُم و شهرهاى رودبار، رستم‌آباد، منجيل*، لوشان*، بره‌سر، توتكابن* و جيرنده* ( ← همو، 1390ش الف، ذيل «استان گيلان»). شهرستان رودبار، با حدود 17% از مساحت استان گيلان، بزرگ‌ترين شهرستان اين استان است (كتاب گيلان، ج 5، ص 1148). براساس سرشمارى 1390ش، جمعيت شهرستان رودبار 943،100 تن بوده‌است كه 942،62 آن شهرنشين بوده‌اند ( ← مركز آمار ايران، ص 92). بر اساس همين سرشمارى، جمعيت شهر رودبار 926،10 تن بوده‌است ( ← همان، ص 126). اقوام مختلفى از كرمانج*، تات* و تالش* در اين شهرستان ساكن‌اند و مردم اين منطقه به گيلكى، كردى، تالشى، تاتى سخن مى‌گويند (ميرزاابراهيم، همانجا؛ رابينو، ص210). شهرستان رودبار كوهستانى و از مهم‌ترين كوههاى آن لات برهنه (ارتفاع 867،2 متر) و دَرفَك (ارتفاع 698،2 متر) است ( ← جعفرى، ج 1، ص 249، 490، ج 3، ص 621). بزرگ‌ترين رود شهرستان، سفيدرود است كه با ساخت سد مخزنى منجيل در 1340ش در ملتقاى دو شاخه مهم سفيدرود، قزل‌اوزن و شاهرود، 000،240 هكتار از اراضى گيلان زير كشت آبى رفته‌است. همچنين با استفاده از پنج دستگاه توربين آبى علاوه بر برق استان گيلان قسمتى از برق سراسرى كشورى تأمين مى‌شود (همان، ج 2، ص 273ـ275؛ افشين، ج 2، ص120، پانويس 1؛ نيز ← سفيدرود*). ديگر رودهاى مهم اين شهرستان عبارت‌اند از: سياه‌رود (توتكابن) از شاخه‌هاى سفيدرود، كه از دامنه‌هاى كوه ديلمان در 42 كيلومترى شرق رودبار سرچشمه مى‌گيرد؛ آب دوگاهه، سيردشت (سى دشت)، كيهان و نوده، از شاخه‌هاى سياه‌رود؛ تاريك؛ و خرشك‌رود ( ← جعفرى، ج 2، ص 283؛ افشين، ج 2، ص 119ـ123؛ كتاب گيلان، ج 5، ص 1111). آب‌وهواى نواحى شمالى اين شهرستان تحت‌تأثير درياى خزر معتدل و نيمه‌مرطوب و بخشهاى جنوبى آن معتدل و خشك است (جعفرى، ج 3، ص 621). شهرستان رودبار يكى از وسيع‌ترين حوزه‌هاى جنگلى و مرتعى استان گيلان است و بخش عظيمى از اين جنگلها و مراتع در حوضه آبخيز سفيدرود واقع است (رابينو، ص 209؛ جعفرى، همانجا؛ صالح، ص 382). اقتصاد شهرستان رودبار بر پايه كشاورزى و دامدارى و مهم‌ترين محصول اين شهرستان زيتون و از ديگر محصولات آنجا گندم، جو و برنج است (ظهيرالدوله، ص 55؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج 25، ص 124). برخى از آثار باستانى شهرستان رودبار عبارت‌اند از: تپه‌هاى باستانى مارليك* (چراغعلى‌تپه) در رحمت‌آباد، كلوز و جوبِن در روستاهايى به همين نام؛ قلعه‌هاى كول و چهل‌گزچال در رستم‌آباد و دختر (گورميزا)، از اواخر دوره ساسانى (حك : ح 226ـ ح 652م) و اوايل دوره اسلامى؛ پلهاى سياهرود، انبوه، منجيل و لوشان؛ كاروانسراى پشته در رستم‌آباد، از دوره قاجار؛ بقعه‌هاى امامزادگان ابوالحسن و ابوالفضل در روستاى فيلده، سليمان در منجيل، و حمزه در لوشان، كه همگى به پسران امام موسى‌كاظم عليه‌السلام منسوب‌اند ( ← منوچهر ستوده، 1349ـ1380ش، ج1، ص463ـ 480؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج 25، ص 125؛ كشوردوست، ص 142ـ147؛ كتاب گيلان، ج 5، ص 1135ـ 1142). مهم‌ترين توليدات صنعتى‌اين شهرستان انواع روغن خوراكى به‌ويژه روغن زيتون است. معادن سنگ لاشه، سنگ آهك، زغال سنگ، سيليس، كوارتزيت، سنگ مرمريت، سنگ تراورتن، و سيمان از مهم‌ترين معادن فعال اين شهرستان‌اند. ازاين‌رو شهركهاى صنعتى خرشك و لوشان در اين شهرستان داير شده‌است (كتاب گيلان، ج 5، ص 1147ـ1148). زمين‌لرزه 30 خرداد 1369، در شهرستان رودبار، ويرانى شهرستان و مرگ بسيارى از ساكنان آنجا را در پى‌داشت (جعفرى، همانجا؛ كشوردوست، ص 141). خرابيهاى ناشى از زلزله پس از مدت كوتاهى با ساخت‌وسازهاى جديد و توسعه محلات قديم جبران شد. قرارداشتن اين شهرستان بر مسير رشت ـ قزوين نيز در تسريع و توسعه محدوده‌هاى شهرى ازجمله رودبار و رستم‌آباد تأثير داشته‌است. همچنين مهاجرت برخى از اهالى زلزله‌زده بخشهاى عمارلو و رحمت‌آباد سبب توسعه شهرى رستم‌آباد شده‌است (كتاب گيلان، ج 5، ص 1130ـ1131).



3) رودبارِ جنوب، در استان كرمان. شهرستان رودبار جنوب، در گذشته ناحيه رودبار ( ← شهسوارى و مهرآفرين، ص 183)، در دشت مسطح و وسيعى در منتهااليه جنوب‌شرقى استان كرمان و در مجاورت هامون جَزموريان و بر حاشيه هَليل‌رود قرار دارد، از اين‌رو رودبار ناميده شده‌است (افضل‌الدين كرمانى، ص 127؛ منشى كرمانى، ص 321؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور: استان كرمان، ص 44ـ45؛ ابوت[11] ، ص50). ناحيه رودبار جزو نواحى گرمسيرى كرمان است (مشيزى، ص250، پانويس 1).به گفته فرمانفرما (متوفى 1318ش؛ ص 289)، عرض اين ناحيه، كه از مشرق به شاه‌آباد و از مغرب به چُركويه محدود مى‌شود، 37 فرسخ و طول آن از ده‌لران (ده‌كردان) در شمال ناحيه رودبار تا ثيك در انتهاى بَشاگِرد حدود 73 فرسخ است. به‌سبب وجود صدها تپه و محوطه‌هاى باستانى همچون تُم/ تمب (قلعه)، خرگ/ خرق (دختر) در نزديكى شهر رودبار، و تم هزارمردى در نزديكى روستاى حيدرآباد، به‌نظر مى‌رسد رودبار از اولين مراكز تجمع انسانى در جنوب‌شرقى ايران باشد (فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور: استان كرمان، ص 36؛ شهسوارى و مهرآفرين، ص 179ـ180). پس از اسلام، سرزمين رودبار به‌رغم برخوردارى از موقعيت ارتباطى مناسب، كه بر سر راه سند (مكران، بلوچستان) و بندر هرمز قرار داشت، رونق و شكوفايى چندانى نداشت، چراكه به‌سبب ناامنى‌اين ناحيه، راه بزرگ كاروانى بندرعباس به جيرفت از آن نمى‌گذشت ( ← حافظ‌ابرو، 1375ـ1378ش، ج 3، ص 46؛ نيز ← شهسوارى و مهرآفرين، ص 185). در دوره اسلامى، رودبار از اعمال جيرفت* شمرده مى‌شد، اما اطلاعات موجود در منابع از آن اندك و پراكنده است ( ← افضل‌الدين كرمانى، همانجا؛ حافظ‌ابرو، 1375ـ1378ش، ج 3، ص 51). به نوشته جغرافى‌نويسان، رودبار در مغرب كوهستان ابوغانم و شمال كوههاى قُفص قرار داشت و بيشتر اهالى آن شيعه بودند ( ← اصطخرى، ص 164، 167؛ مقدسى، ص 471). ابن‌حوقل (ص 307) از آن با نام رستاق رودبار ياد كرده‌است. اين سرزمين از نظر نظامى اهميت داشت، چراكه علاوه بر موقعيت ارتباطى، منابع غنى آب و مراتع سرسبز و خرّم آن براى پرپايى اردوگاه نظامى بسيار مناسب بود ( ← تاريخ‌شاهى قراختائيان، ص 208، 215، 228، 243؛ محمدمؤمن كرمانى، ص 286). ازاين‌رو درگيريهاى محلى بر سر تصاحب آن تخريب آنجا را درپى داشت (مشيزى، مقدمه باستانى پاريزى، ص 25). رودبار، در اواخر دوره صفوى (حك : ح 907ـ1135)، براثر ضعف حكومت مركزى، عرصه تاخت‌وتاز ياغيان بلوچ شد ( ← محمدمؤمن كرمانى، ص260، 266ـ267، 283). در 1104، پُردل‌خان بلوچ به بهانه تظلم‌خواهى يكى از رعاياى شيعه با 4000ـ5000 تن به رودبار حمله و احشام را غارت كرد (مشيزى، ص 103، 620ـ621). سرداران بلوچ، در پى ناامنى ناشى از لشكركشى محمود افغان (متوفى 1137) به ايران، قدرت بيشترى يافتند و در كنار افغانها به حملات خود ادامه دادند. حاكم كرمان براى جلوگيرى از پيشروى افغانها و بلوچها قلعه كهنوج و رودبار را استحكام بخشيد، بااين‌حال بيشتر بلوكات كرمان ازجمله رودبار براثر اين حملات ويران شد (محمدمؤمن كرمانى، مقدمه باستانى پاريزى، ص 70). در دوره قاجار (حك : 1210ـ1344 (1304ش))، رودبار يكى از بلوكات بزرگ و آباد جيرفت و مركز آن، قريه كهنوج بود ( ← منشى كرمانى، ص 321ـ322؛ فرمانفرما، ص 289). اين بلوك، باوجود منابع غنى آب هليل‌رود و قناتها، به‌سبب گرماى هوا براى كشاورزى چندان مساعد نبود و محصولات آن نيز مرغوبيت چندانى نداشت (وزيرى كرمانى، ص 122ـ123؛ فرمانفرما، ص 313). همچنين ساكنان بلوك رودبار به‌سبب ترس از حملات بلوچها و شيوه زندگى قبيله‌اى، به خانه‌سازى علاقه چندانى نداشتند و در خانه‌هاى موقت معروف به كَپَر و كُتّوك سكنا مى‌گزيدند (وزيرى كرمانى، ص 117؛ فرمانفرما، ص300؛ ابوت، همانجا). در اين دوره، سعيدخان جوسى با ساخت قلعه‌اى در كهنوج به عمران و آبادى رودبار پرداخت. شيخ سيف‌بندرى (متوفى 1267)، از امراى آل‌نَهيان مسقط، براى مدت كوتاهى بر بعضى از روستاهاى‌اين ناحيه مسلط شد (منشى كرمانى، همانجا؛ وزيرى كرمانى، ص 126؛ فرمانفرما، ص 318). به گزارش فرمانفرما در 1311 (ص 296ـ297)، 32 طايفه و بالغ بر 1285 خانوار در رودبار ساكن بودند. ناحيه رودبار، در تقسيمات جديد كشورى، بخش كهنوج نام گرفت و رودبار (به مركزيت قريه شيخ‌آباد) يكى از دهستانهاى نه‌گانه اين بخش در شهرستان جيرفت بود ( ← رزم‌آرا، ج 8، ص 211؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور: استان كرمان، ص 45). پس از ارتقاى بخش كهنوج به شهرستان در 1359ش، دهستان رودبار، به مركزيت اسلام‌آباد (رودبار)، به بخش ارتقا يافت ( ← ايران. وزارت كشور، 1390ش ب، ذيل «استان كرمان»؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور: استان كرمان، ص 29). اسلام‌آباد در 1375ش شهر شد ( ← ايران. وزارت كشور، 1390ش ج، ذيل «استان كرمان»). پس از ارتقاى بخش رودبار به شهرستان رودبار جنوب در 1384ش، شهر رودبار مركز اين شهرستان شد ( ← همو، 1390ش ب، همانجا). اين شهرستان مشتمل بر بخشهاى مركزى و جازموريان، و دهستانهاى رودبار، نهضت‌آباد، جازموريان و كوهستان است ( ← همو، 1390ش الف، ذيل «استان كرمان»). براساس سرشمارى عمومى 1390ش، جمعيت اين شهرستان 421،104 تن بوده‌است كه 223،12 تن در شهر رودبار ساكن بوده‌اند ( ← مركز آمارايران، ص 86، 122). رود دائم هليل‌رود، مهم‌ترين رود كرمان، از كوهستان هزار در 96 كيلومترى شمال‌غربى جيرفت سرچشمه مى‌گيرد و پس از مشروب‌نمودن اراضى دشت رودبار به درياچه جزموريان مى‌ريزد (جعفرى، ج 2، ص480؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور: استان كرمان، ص 32). از ديگر رودهاى مهم فصلى اين شهرستان، سرجنگل، گهان، ميرسعيدى و نگيسون همگى از شاخه‌هاى هليل‌رودند (فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور : استان كرمان، ص30). آب‌وهواى اين شهرستان گرم و خشك است (جعفرى، ج 3، ص 79). شهرستان رودبار جنوب به‌سبب آب‌وهواى گرمسيرى و منابع غنى آبهاى زيرزمينى، از نظر كشاورزى و دامدارى اهميت دارد. مهم‌ترين محصول آن گندم و جو، و كشت علوفه‌هاى دامى و روغنى نيز در اين شهرستان رايج است. پرورش گاو و گوسفند نيز به صورت سنّتى در بين عشاير اين هرستان رواج دارد (رزم‌آرا، همانجا؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور: استان كرمان، ص 37ـ39). بيشتر عشاير اين شهرستان همچون طوايف طيارى (طيارى و مولايى) و محمدرضاخانى نيمه‌كوچرو هستند. طايفه سالمى نيز، كه امروزه اغلب در مركز شهرستان ساكن‌اند، در نيم قرن اخير به مرور يكجانشين شده‌اند (فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور: استان كرمان، ص 36). امامزاده پنج‌تن و زيارتگاههاى مقداد و ملنگ (زيارتگاه امام‌على عليه‌السلام)، همگى در اطراف شهر رودبار، از مهم‌ترين مكانهاى زيارتى شهرستان‌اند (همانجا).



4) رودبار در ايالت سيستان قديم. ناحيه حاصلخيز و سرسبز رودبار يكى از شانزده ناحيه ايالت سيستان قديم بود و شهرى كوچك به همين نام بر ساحل چپ رود هيرمند (هلمند) در نزديكى فيروزقند در نيمه راه زَرَنج ـ بُست قرار داشت (اصطخرى، ص 248؛ تاريخ سيستان، ص 28؛ شاه‌حسين‌بن غياث‌الدين‌محمد، ص 18). بَلاذُرى (متوفى 279) نخستين مورخى است كه در شرح فتح هند به‌دست عبّادبن زياد، از رودبار نام برده‌است ( ← ص610). در منابع جغرافياى قرن چهارم، از اين شهر با نام رودان ياد شده‌است ( ← اصطخرى، ص 238، 248؛ ابن‌حوَقَل، ص 414؛ حدودالعالم، ص 104؛ نيز ← لسترنج[12] ، ص 344). رودبار به‌سبب آب فراوانش به كشت و زرع و ميوه‌هاى بسيار معروف بود. مهم‌ترين محصول آن در گذشته نمك بود ( ← اصطخرى، ص 248؛ حدودالعالم، همانجا). به‌نظر مى‌رسد رودبار تا اوايل دوره تيموريان (حك : 807ـ913) آباد بود، اما درپى حمله تيمور و تخريب بند رستم بر روى هيرمند، به‌رغم تلاشهاى جانشينان تيمور و صفويان، رو به ويرانى نهاد ( ← سيستانى، بخش 1، ص 321)، چنان‌كه به تصريح شاه‌حسين‌بن غياث‌الدين محمد (همانجا)، موقعيت مكانى‌اين آبادى در دوره صفوى مشخص نبوده‌است.بنابر گزارشى از دوره قاجار، رودبار ناحيه‌اى كوچك، شامل روستاى رودبار عليا و سفلا و قلعه‌اى قديم‌واقع‌در غرب خواجه‌على بود ( ← فريه[13] ، ص409؛ >فرهنگ جغرافيايى تاريخى و سياسى افغانستان<[14] ، ج 2، ص 247). دراين دوره، ناحيه رودبار داراى 250 خانه و 1100 تن جمعيت از طايفه سنجرانى بود ( ← >فرهنگ جغرافيايى تاريخى‌و سياسى افغانستان<، ج 2، ص 249؛ شاه‌حسين‌بن غياث‌الدين محمد، تعليقات ستوده، ص 533). پس از كميسيون سيستان به رياست سرفردريك گولدسميد[15] در 1289/1872، و تقسيم سيستان، رودبار از ايران جدا شد و به افغانستان پيوست (كرزن، ج 1، ص 232؛ منشى اقبال‌الدوله، ص 662). امروزه رودبار منطقه‌اى نه چندان آباد در ولايت نيمروز* افغانستان است كه از شهرت تاريخى آن تنها نام چند مكان نظير دَه‌مَرده، لَندى و پَلالَك براى‌آن باقى‌مانده‌است (سيستانى،بخش1، ص321ـ 322).



منابع : ابن‌اثير؛ ابن‌حَوقَل؛ اسماعيل‌بن على ابوالفداء، كتاب تقويم‌البلدان، چاپ رنو و سلان، پاريس 1840؛ اصطخرى؛ يداللّه افشين، رودخانه‌هاى ايران، تهران 1373ش؛ احمدبن حامد افضل‌الدين كرمانى، كتاب عقد العلى للموقف الاعلى، چاپ عليمحمد عامرى نائينى، تهران 1356ش؛ ارنست اورسول، سفرنامه‌ى قفقاز و ايران، ترجمه على‌اصغر سعيدى، تهران 1382ش؛ گيوم آنتوان اوليويه، سفرنامه‌ى اوليويه، ترجمه محمدطاهر ميرزا، چاپ غلامرضا ورهرام، تهران 1371ش؛ ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى ايران: تير 1390، تهران 1390ش الف؛ همو، نشريه تاريخ تأسيس شهرستانهاى كشور، تهران 1390ش ب؛ همو، نشريه تاريخ تأسيس شهرهاى كشور، تهران 1390ش ج؛ شرف‌الدين‌بن شمس‌الدين بدليسى، شرفنامه: تاريخ مفصل كردستان، چاپ ولاديمير وليامينوف زرنوف، سن‌پترزبورگ 1276ـ1278/ 1860ـ1862، چاپ افست تهران 1377ش؛ محمدحسين‌بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمد معين، تهران 1342ش؛ بَلاذُرى (بيروت)؛ بوداق منشى قزوينى، جواهرالاخبار: بخش تاريخ ايران از قراقويونلو تا سال 984ه .ق، چاپ محسن بهرام‌نژاد، تهران 1378ش؛ تاريخ سيستان، چاپ محمدتقى بهار، تهران: زوار، ?]1314ش[؛ تاريخ‌شاهى قراختائيان، از مؤلفى ناشناخته در قرن هفتم، چاپ محمدابراهيم باستانى پاريزى، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1355ش؛ جعفرى؛ جوينى؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ ابرو، جغرافياى حافظ ابرو، چاپ صادق سجادى، تهران 1375ـ1378ش؛ همو، زبدة‌التواريخ، چاپ كمال حاج‌سيدجوادى، تهران 1380ش؛ حدودالعالم؛ محمدعلى حضرتى، قزوين: آيينه‌ى تاريخ و طبيعت ايران، قزوين 1382ش؛ حمداللّه مستوفى، تاريخ گزيده؛ همو، نزهة‌القلوب؛ گاسپار دروويل، سفر در ايران، ترجمه منوچهر اعتمادمقدم، تهران 1367ش؛ رزم‌آرا؛ محمدعلى‌بن محمدزمان رشوند، مجمل رشوند: شرح وقايع و گزارشهاى تاريخى منطقه رودبار و الموت، نواحى اطراف آن و قزوين در سالهاى 1271ـ 1276ه .ق، چاپ منوچهر ستوده و عنايت‌اللّه مجيدى، تهران 1376ش؛ رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى، جامع‌التورايخ، چاپ محمد روشن و مصطفى موسوى، تهران 1373ش؛ همو، جامع‌التواريخ : تاريخ اسماعيليان، چاپ محمد روشن، تهران 1387ش؛ پى‌يرآمده اميلين پروب ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ايران، ترجمه عليقلى اعتمادمقدم، تهران 1347ش؛ حسينقلى ستوده، «تاريخچه قزوين»، مجله بررسيهاى تاريخى، سال 4، ش 5 و 6 (آذر ـ اسفند 1348)؛ منوچهر ستوده، از آستارا تا اِستارباد، تهران 1349ـ1380ش؛ همو، «پاى‌تخت جستانيان»، اباختر، سال 5، ش 1و2 (پاييز 1388)؛ سلطانمحمد ميرزاقاجار، سفرنامه سيف‌الدوله : معروف به سفرنامه مكه، چاپ على‌اكبر خداپرست، تهران 1364ش؛ سمعانى؛ محمداعظم سيستانى، جغرافياى تاريخى سيستان: سرزمين ماسه‌ها و حماسه‌ها، بخش 1، ]كابل [2012؛ شاه‌حسين‌بن غياث‌الدين محمد، احياءالملوك، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1383ش؛ ميثم شهسوارى و رضا مهرآفرين، «جغرافياى تاريخى سرزمين رودبار جنوب در دوران اسلامى‌و مطالعه يكى از مكان‌هاى باستانى متعلق به اين دوره: قلعه خَرق (قلعه دختر تمب ـ خرگ)»، مجله مطالعات ايرانى، ش 18 (پاييز 1389)؛ زين‌العابدين‌بن اسكندر شيروانى، بستان‌السياحه، يا، سياحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315، چاپ افست ]بى‌تا.[؛ رضا صالح، «جنگل‌نشينان گيلان»، در كتاب گيلان، به سرپرستى ابراهيم اصلاح عربانى، ج 2، تهران: گروه پژوهشگران ايران، 1374ش؛ طبرى، تاريخ (بيروت)؛ على‌بن محمد ناصر ظهيرالدوله، سفرنامه ظهيرالدوله همراه مظفرالدين‌شاه به فرنگستان، چاپ محمداسماعيل رضوانى، تهران 1371ش؛ عبداللّه عقيلى، دارالضربهاى ايران در دوره اسلامى، تهران 1377ش؛ قهرمان‌ميرزا عين‌السلطنه، روزنامه خاطرات عين‌السلطنه، چاپ مسعود سالور و ايرج افشار، تهران 1374ـ1380ش؛ محمدحسين‌بن مهدى فراهانى، سفرنامه ميرزامحمدحسين حسينى فراهانى، چاپ مسعود گلزارى، تهران 1362ش؛ عبدالحسين‌ميرزا فرمانفرما، مسافرت‌نامه كرمان و بلوچستان: بلوك گردشى به مدت سه ماه، 21 جمادى‌الثانيه تا 25 رمضان 1311 قمرى، چاپ ايرج افشار، تهران 1383ش؛ فرهادميرزا قاجار، سفرنامه فرهادميرزا، چاپ غلامرضا طباطبائى، تهران 1366ش؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى ]كشور[ : استان كرمان، شهرستان كهنوج، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، 1383ش؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :25 زنجان، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، 1369ش؛ محمدعلى فريدالملك همدانى، سفرنامه فريدالملك، در سفرنامه‌هاى خطى فارسى، تصحيح و پژوهش هارون وهومن، ج 4، تهران: اختران، 1388ش؛ عبدالفتاح فومنى، تاريخ گيلان: در وقايع سالهاى 923ـ1038 هجرى‌قمرى، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1349ش؛ زكريابن محمد قزوينى، آثارالبلاد و اخبارالعباد، بيروت 1998؛ عبداللّه‌بن على كاشانى، زبدة‌التواريخ: بخش فاطميان و نزاريان، چاپ محمدتقى دانش‌پژوه، تهران 1366ش؛ كتاب گيلان، به‌سرپرستى ابراهيم اصلاح عربانى، ج 5، تهران: گروه پژوهشگران ايران، 1387ش؛ عليرضا كشوردوست، گيلانشهرها: چگونگى پديدايى، تاريخچه، نامواژه، ويژگيهاى جغرافيايى و ماندگارهاى شهرهاى گيلان، رشت 1385ش؛ كيهان؛ محمدعلى گلريز، مينودر، يا، باب‌الجنه قزوين، ]قزوين[ 1368ش؛ على‌بن شمس‌الدين لاهيجى، تاريخ‌خانى : شامل حوادث چهل ساله گيلان از 880 تا 920 قمرى، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1352ش؛ محمدمؤمن كرمانى، صحيفة‌الارشاد : تاريخ افشار كرمان ـ پايان كار صفويه، چاپ محمدابراهيم باستانى پاريزى، تهران 1384ش؛ ظهيرالدين‌بن نصيرالدين مرعشى، تاريخ گيلان و ديلمستان، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1347ش؛ مركز آمار ايران، نتايج تفصيلى سرشمارى عمومى نفوس و مسكن 1390، كل كشور، تهران 1391ش؛ ميرمحمدسعيدبن على مشيزى، تذكره صفويه كرمان، چاپ محمدابراهيم باستانى‌پاريزى، تهران 1369ش؛ مقدسى؛ گريگورى والريانوويچ ملگونوف، كرانه‌هاى جنوبى درياى خزر، يا، استانهاى شمالى ايران، ترجمه اميرهوشنگ امينى، تهران 1376ش؛ عبدالحسين منشى‌اقبال‌الدوله، روزنامه سفر سيستان، چاپ قدرت‌اللّه روشنى‌زعفرانلو، در دفتر تاريخ، ج 2، به‌كوشش ايرج افشار، تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار، 1384ش؛ احمدبن حسين منشى‌قمى، خلاصة‌التواريخ، چاپ احسان اشراقى، تهران 1383ش؛ محمدامين منشى‌كرمانى، جغرافياى ايالت كرمان در عهد ناصرى، چاپ محمد نيك‌پور، كرمان 1391ش؛ ميرزاابراهيم، سفرنامه استرآباد و مازندران و گيلان و...، چاپ مسعود گلزارى، تهران 1355ش؛ ناصرالدين قاجار، شاه ايران، روزنامه سفر گيلان، چاپ منوچهر ستوده، ]تهران[ 1367ش؛ نقشه سياحتى و گردشگرى استان گيلان، مقياس 000،1:300، تهران: گيتاشناسى، ]1390ش[؛ پرويز ورجاوند، سرزمين قزوين، تهران 1349ش؛ احمدعلى وزيرى‌كرمانى، جغرافياى كرمان، چاپ محمدابراهيم باستانى‌پاريزى، تهران 1353ش؛ ياقوت حَمَوى؛



/ سيدمصطفى حسينى /









 


نظر شما
مولفان
سید مصطفی حسینی ,
گروه
جغرافیا ,
رده موضوعی
جلد20
تاریخ94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده