روادیان

معرف

خاندان عرب‌تبار حاكم بر آذربايجان از حدود نيمه اول سده سوم تا اواسط سده پنجم.
متن


رَوّاديان، خاندان عرب‌تبار حاكم بر آذربايجان از حدود نيمه اول سده سوم تا اواسط سده پنجم. نياى اين خاندان مُثنّى از قبيله اَزْد بود كه در نيمه اول قرن دوم به فرمان يزيدبن حاتِم، والى آذربايجان، به همراه ديگر يمنيان از بصره به آذربايجان كوچ كردند و يزيدبن حاتم حكومت منطقه بين تبريز و بَذ را به روّادبن مثنّى سپرد (يعقوبى، ج ۲، ص ۳۷۱). درباره آغاز حكومت روّاديان آگاهى اندك است. ابن‌خَلّكان (ج ۷، ص ۱۳۹) به اشتباه اين خاندان را كردتبار دانسته‌است. كسروى تنها مورخى است كه با استناد به منابع تاريخى و آثار مورخان ارمنى، تا حدود زيادى، رويدادهاى حكومت روّاديان را آشكار ساخته و تاريخ اين خاندان را از ديگر حكومتهاى همعصر آنان جدا كرده‌است ( ← ص ۱۵۲ـ۱۶۸). روّادبن مثنّى سه پسر به نامهاى وَجناء، محمد و يحيى داشت ( ← ادامه مقاله). بَلاذُرى (ص ۳۳۱) و ياقوت حَمَوى (ذيل «تبريز») تجديد بناى شهر تبريز و آبادساختن آن را از اقدامات خانواده روّاد، به‌ويژه پسران او، دانسته‌اند. آنان همچنين به دور شهر بارو كشيدند. پسران روّاد در دوره‌هاى مختلف بر خلفاى عباسى شوريدند. وجناء به همدستى صدقة‌بن على، حاكم از وى، بر هارون‌الرشيد طغيان كرد. به نظر مى‌رسد شورش وجناء را خُزَيمة‌بن خازم* سركوب كرده باشد ( ← بلاذرى، ص ۳۳۰؛ كسروى، ص ۱۵۴ـ۱۵۵). محمدبن روّاد، كه در آغاز خلافت مأمون در تبريز حكومت مى‌كرد، سر به شورش برداشت، اما سپس به اطاعت مأمون درآمد (يعقوبى، ج ۲، ص ۴۴۵، ۴۶۲). ابن‌خرداذبه در ۲۳۲ ــهنگامى كه محمدبن روّاد در تبريز حكومت مى‌كردــ از آن شهر ديدن كرده بود ( ← ص ۱۱۹). به گفته ابن‌نديم (ج ۲، جزء۱، ص ۴۱۸)، بابك خرّم‌دين* پيش از قيامش، دو سال در تبريز نزد محمدبن روّاد بود. يحيى‌بن روّاد پس از برادرش محمد، به فرمان متوكل عهده‌دار حكومت تبريز شد. او نيز همچون برادرانش ياغى شد، اما در ۲۳۵ حَمدوية‌بن على، يكى از سرداران متوكل، وى را دستگير كرد و به بغداد فرستاد (يعقوبى، ج ۲، ص ۴۸۶؛ كسروى، ص ۱۵۶). از اين پس تا حدود ۳۴۴، كه ابن‌حوقل (ص ۳۳۶، ۳۵۴) از حكومت ابوالهَيجابن روّاد بر اهر و زرقان ياد كرده‌است، از اين خاندان اطلاعى نيست. با توجه به فاصله زمانى حكومت محمدبن روّاد و ابوالهيجا، بعيد است كه ابوالهيجا فرزند روّاد باشد و احتمالا از نوادگان اوست. ابوالهيجا در ۳۴۹ به همراه جَستان‌بن شرمزن، به طرفدارى از وَهْسودان سالارى (از اميران سالاريان)، با ابراهيم سالارى (اميرزاده خاندان سالاريان) جنگيد و پيروز شد ( ← مسكويه، ج ۶، ص ۲۲۰ـ۲۲۱). به گفته باسورث[۱] ، در فاصله حكومت محمدبن روّاد تا ابوالهيجا كه بيش از يك سده به طول انجاميد، «رواديان كرد شدند و اسامى كردى برگزيدند» ( ← د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). به نظر مى‌رسد پيوندهاى ازدواج سبب اين امر شده بود. ابوالهيجا در ۳۷۷ به شهر دوين، كه در قلمرو ابودُلَف شيبانى (اميرشروان) بود، حمله و آنجا را غارت كرد. او در سال بعد به واسپورگان حمله برد، اما در جريان اين لشكركشى درگذشت (كسروى، ص۱۶۸ـ۱۶۹؛ قس مينورسكى[۲] ، ص ۱۶۸). ابوالهيجا ۳۶ سال حكومت كرد و پس از وى پسرش، ابونصر محمد معروف به مَمَلان، جانشين او شد. در اوايل حكومت مملان، ابودلف شيبانى دوين را تصرف كرد. مملان در دوران حكومت خود از يك سو با مخالفت برادرش، مرزبان، و از ديگر سو با يورش داويد، والى شمال ارمنستان و دست‌نشانده امپراتور روم شرقى، روبه‌رو بود. او در جنگ با داويد شكست   خورد و مَلازگرد به تصرف امپراتورى روم شرقى درآمد. مملان در ۳۸۸، بار ديگر سپاهى گرد آورد و با عنوان جهاد به سوى ملازگرد رفت، اما از سپاهيان متحد ارمنى و گرجى شكست خورد (كسروى، ص ۱۶۹ـ۱۷۰، ۱۷۴ـ۱۷۵). از ۳۹۴، ديگر نامى از مملان در آثار مورخان نيست، ظاهرآ او در همين حدود درگذشته‌است ( ← همان، ص ۱۷۶؛ قس مادلونگ[۳] ، ص ۲۳۷). پس از مملان، پسرش ابونصر حسين به جاى او نشست، اما نام مملان تا ۴۰۵ همچنان بر سكه‌ها ضرب مى‌شد. ازاين‌رو، يا سال مرگ مملان به خطا ذكر شده، يا ابونصر همچنان به نام پدرش سكه مى‌زده‌است (مادلونگ، همانجا). از رويدادهاى دوره حكومت ابونصر اطلاعى نيست. ظاهرآ او در ۴۱۶ وفات يافت و برادرش ابومنصور (نصر) وهسودان به حكومت رسيد ( ← همانجا). او نام‌آورترين امير روّادى است. در دوره حكومت ابومنصور وهسودان، نخستين گروههاى تركان غُز، مقارن سلطنت سلطان‌مسعود غزنوى، به آذربايجان حمله كردند. آنان به شهرها و آباديها مى‌تاختند و مردم را غارت مى‌كردند و مى‌كشتند. اميران و حاكمان مناطق مختلف در همه‌جا با تركان مقابله مى‌كردند، اما وهسودان مقدم آنان را گرامى داشت تا از نيروى جنگى ايشان بهره بگيرد. اندكى بعد، تركان به مراغه يورش بردند و مسجد آنجا را به آتش كشيدند و اهالى شهر را قتل‌عام كردند. وهسودان به يارى ابوالهيجابن رَبيب‌الدوله، رهبر كردان هذبانى و حاكم اروميه، به تركان حمله كردند و بسيارى از آنان را كشتند ( ← ابن‌اثير، ج ۹، ص ۳۸۱ـ۳۸۲). در ۴۳۴، زلزله مهيبى در تبريز رخ داد. هرچند وهسودان از آن جان به در برد، اما كاخ او و شهر ويران شد و حدود پنجاه‌هزار تن كشته شدند ( ← قطران تبريزى، ص ۲۰۸ـ۲۱۱؛ ابن‌اثير، ج ۹، ص ۵۱۳؛ قس ناصرخسرو، ص ۹). چندى بعد، وهسودان به آبادكردن شهر پرداخت، به طورى كه ناصرخسرو كه در ۴۳۸ به تبريز رفته بود، آنجا را شهرى آباد وصف كرده‌است (همانجا). وهسودان در دوره حكمروايى خود، اسپهبد موغان (گروهى از مردم كوه‌نشين كه به اطاعت از اسلام در نيامده بودند) را شكست داد و به فرمان خويش درآورد ( ← كسروى، ص ۲۱۱ـ۲۱۲). در ۴۴۶، طغرل سلجوقى به آذربايجان لشكر كشيد. وهسودان كه ياراى مقابله با وى را نداشت، به اطاعت طغرل درآمد و به نامش خطبه خواند. وهسودان همچنين پسرش را به رسم نوا، به دربار سلطان سلجوقى فرستاد و به اين ترتيب روّاديان خراج‌گزار سلجوقيان شدند ( ← ابن‌اثير، ج ۹، ص۵۹۸). وهسودان تا ۴۵۰ حكومت كرد و پس از او، پسرش مملان به حكومت رسيد. تلاش او نيز براى جلوگيرى از سلطه سلجوقيان به جايى نرسيد ( ← همان، ج ۹، ص ۶۵۰). وهسودان دو پسر ديگر به نامهاى ابوالهيجا منوچهر و ابوالقاسم عبداللّه داشت، به گفته كسروى (ص ۲۱۸)، شايد منوچهر همان پسرى باشد كه وهسودان به رسم نوا، نزد طغرل فرستاد، ولى اينكه او چه زمانى در خراسان بوده‌است، معلوم نيست ( ← قطران تبريزى، ص ۷۶ـ۷۷، ۹۲). از ابوالقاسم عبداللّه نيز جز در قصيده‌اى كه قطران (ص ۳۲۰) سروده است، نامى نيست. حكومت روّاديان در ۴۶۳ با خلع مملان از حكومت، از سوى آلب‌ارسلان پايان يافت (مينورسكى، ص ۱۶۹؛ د. اسلام، همانجا). مينورسكى (ص ۱۱۶) از كتابى به نام تاريخ آذربايجان، تأليف ابوالهيجا روّادى ياد كرده‌است كه اينك موجود نيست. ظاهرآ اين كتاب رويدادهاى سالهاى ۳۶۹ تا ۴۲۰ را در برداشته‌است.



منابع : ابن‌اثير؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌خلّكان؛ ابن‌نديم؛ بَلاذُرى (ليدن)؛ ابومنصور قطران‌تبريزى، ديوان، چاپ محمد نخجوانى، تبريز ۱۳۳۳ش؛ احمد كسروى، شهرياران گمنام، تهران ۱۳۵۳ش؛ مسكويه؛ ناصرخسرو، سفرنامه حكيم ناصرخسرو قباديانى مروزى، چاپ محمد دبيرسياقى، تهران ۱۳۶۳ش؛ ياقوت حَمَوى؛ يعقوبى، تاريخ؛



/ مهين فهيمى /


نظر شما
مولفان
مهین فهیمی ,
گروه
تاریخ ,
رده موضوعی
جلد20
تاریخ94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده