رواجنی، عباد بن یعقوب

معرف

عَبّادبن يعقوب، محدّث و عالم زيدى كوفى در قرن سوم.
متن


رَواجِنى، عَبّادبن يعقوب، محدّث و عالم زيدى كوفى در قرن سوم. درباره سال تولد عبّاد اطلاعى در دست نيست، فقط با  توجه به روايت‌كردن او از عمروبن ثابت (متوفى 172) و وليدبن ابى‌ثور (متوفى 172) مى‌توان حدود 150 تا 160 را زمان تقريبى تولد او دانست ( ← مِزّى، ج 14، ص 176). درباره سبب شهرت او به رواجنى، سمعانى (متوفى 562؛ ج 3، ص 95) به نقل از اسماعيل‌بن محمد حافظ اصفهانى، رواجن را تصحيف دواجن ذكر كرد، اما ضمن رد اين احتمال، رواجن را نام بطنى از قبايل ساكن در كوفه دانسته‌است (نيز ← شوشترى، ج 5، ص 664). رواجنى از عالمانى چون شريك‌بن عبداللّه نخعى*، ابراهيم‌بن ابى‌يحيى اسلمى، حكم‌بن ظهير، حنّان‌بن سدير صَيرفى* (مزّى، همانجا) و محدّثان امامى چون عمروبن ثابت ( ← ابن‌بابويه، 1417، ص 203) حديث نقل كرده‌است. از او بخارى، ترمِذى، ابن‌ماجه ( ← مزّى، ج 14، ص 177؛ ذهبى، ج 11، ص 537) و عالمان امامى چون جعفربن محمدبن مالك فزارى* (مزّى، همانجا)، محمدبن قاسم‌بن زكريا محاربى (ابن‌طاووس، ص 272) و عالمان مشهور زيدى كوفى چون ابوجعفر محمدبن منصور مرادى* كوفى و يحيى‌بن حسن‌بن جعفر علوى نسّابه (مزّى، ج 14، ص 177) حديث نقل كرده‌اند. شيخ‌طوسى (1420، ص 343) از رواجنى ذيل دو عنوان مختلف ياد كرده و براى هركدام طريقى برشمرده، اما نجاشى (ص 293) ظاهرآ هر دو را يكى دانست، و در شرح‌حال ابوسعيد عبّاد عُصفُرى از ابن‌غضائرى به نقل از بزرگان شيعه آورده‌است كه عبّاد عصفرى همان عبّادبن يعقوب رواجنى است و ابوسمينه، راوى كتاب عبّاد، در اين باره دچار تدليس شيوخ شده‌است (براى تأييد نظر نجاشى ← اردبيلى، ج 1، ص 429، 431؛ خويى، ج 9، ص 219). شيخ طوسى (1420، همانجا) و شمارى ديگر از رجاليان شيعه او را غيرشيعه خوانده‌اند (براى نمونه ← علامه حلّى، ص 380؛ ابن‌داوود حلّى، ستون 194؛ قس شوشترى، ج 5، ص 659ـ664)، حال آنكه رجاليان اهل‌سنّت، عبّاد را شيعه دانسته‌اند ( ← ابن‌حِبّان، ج 2، ص 172؛ ابن‌عَدى، ج 4، ص 348؛ مزّى، ج 14، ص 175). عامى دانستن رواجنى ظاهرآ فقط براساس گفته شيخ‌طوسى است ( ← ابن‌طاووس، ص 271) و بعضى از رجاليان معاصر شيعه به اين نكته توجه داشته‌اند ( ← نورى، ج 1، ص 54؛ خويى، همانجا). ابن‌خُزَيمه (متوفى 311) از رجال‌شناسان برجسته اهل سنّت، رواجنى را در روايتِ حديث صادق و ثقه دانسته‌است (ج 2، ص 376ـ377؛ نيز ← ذهبى، همانجا)، اما كسانى چون ابن‌حبّان، روايات عبّاد را مستحق ترك دانسته‌اند كه علت آن تشيع عبّاد بوده‌است ( ← ابن‌حبّان؛ ابن‌عدى، همانجاها). همچنين، نقل روايتهايى در فضائل اهل‌بيت و مثالب مخالفان آنها از ديگر دلايل در جرح عبّاد است ( ← ابن‌عدى، همانجا). نام عبّاد در سلسله اسناد برخى رواياتِ مجعول اهل حديث وجود دارد كه در متن آنها از عقايد متداول آنها سخن رفته‌است ( ← خطيب بغدادى، ج 4، ص 251؛ ذهبى، ج 16، ص 86). ابوالفرج اصفهانى (متوفى 356؛ ص 384ـ385، 392) عبّاد را از بزرگان زيديه خوانده كه در زمان معتصم عباسى (حك : 218ـ227)، در قيام محمدبن قاسم‌بن على، از نوادگان امام سجاد، همراه او بوده، اما او را به‌سبب تمايلش به معتزله رها كرده‌است. عبّاد در آخر عمر نابينا شد. او شمشيرى داشت و مى‌گفت آن را براى جنگ در كنار مهدى آماده كرده‌ام (مزّى، ج 14، ص 178ـ179؛ ذهبى، ج 11، ص 538) كه ظاهرآ نشانه اعتقادش به رجعت محمد نفس‌زكيّه است كه در ميان زيديان كوفه به مهدى شهرت داشت ( ← ناطق بالحق، ص 73). از آثار رواجنى بخشى از اصل/ كتاب او باقى‌مانده كه شيخ طوسى (1420، ص 343) با تعبير كتاب از آن ياد كرده‌است. مجلسى اين كتاب را همراه بعضى از ديگر آثار شيعى، در مجموعه‌اى كهن به خط منصوربن حسن آبى يافته كه در 374 كتابت شده بوده‌است ( ← ج 1، ص 43ـ44). اين اصل مشتمل بر نوزده حديث است و متن آن نخست در ضمن كتاب الاصول الستة‌عشر (قم 1363ش؛ ص 15ـ19) به كوشش حسن مصطفوى و بار ديگر به تحقيق ضياءالدين محمودى (قم 1381ش) در كتاب الاصول الستة‌عشر من الاصول الاولية (ص 138ـ146) منتشر شده‌است. متن احاديث تدوين‌شده در اصل عبّاد، به‌روشنى بر گرايش شيعى او دلالت دارد و شمارى از احاديث نقل‌شده در آن، ازجمله روايت نهى خالد از قتل على عليه‌السلام، به روايت عبّاد نزد اهل سنّت نيز شناخته‌شده بوده‌است ( ← سمعانى، ج 3، ص 95). نورى (ج 1، ص 53ـ 54) نيز گزارشى از احاديث اصل رواجنى آورده‌است. شيخ‌طوسى (همانجا) از آثار عبّاد كتاب اخبارالمهدى را نام برده و آن را به روايت استاد خود احمدبن عبدون و از طريق او از رواجنى روايت كرده‌است. از ديگر آثار رواجنى كتاب المعرفة است كه در اختيار ابن‌طاووس (متوفى 664) بوده و رواياتى از آن نقل كرده‌است ( ← ص 272ـ278؛ نيز ← آقابزرگ طهرانى، ج 21، ص 244؛ كولبرگ[1] ، ص 255ـ256). وصف ابن‌طاووس (ص 271) از متن كتاب المعرفة، حاكى از آن است كه موضوع آن تدوين احاديث جانشينى على عليه‌السلام به دستور پيامبراكرم بوده‌است ( ← طبرى آملى، ص 583ـ584؛ دلائل الامامة، ص 446، 481). ذهبى (همانجا) از كتابى ديگر از عبّاد به نام المناقب (در فضائل اهل‌بيت) ياد كرده‌است. او جزئى از آن را در اختيار داشته و نقلى نيز از آن آورده‌است ( ← ج 7، ص 33). محمدبن سليمان كوفى (ج 1، ص 281، 284، 285ـ286، 305، ج 2، ص 311، 366ـ267) نمونه‌هايى از احاديث نقل‌شده در فضائل اهل‌بيت نقل كرده‌است كه نام رواجنى در سلسله روايت آن قرار دارد (براى احاديث نقل‌شده در منابع ديگر ← قاضى نعمان، ج 1، جزء4، ص 396ـ398، ج 2، جزء7، ص 344؛ ابن‌عساكر، ج 13، ص 203، 206، ج 42، ص 47ـ48، 61، 96). آثار عبّاد در ميان اماميه، به روايت شاگردان او چون ابوعبداللّه محمدبن قاسم‌بن زكريابن يحيى محاربى سورانى ( ← ابن‌بابويه، 1361ش، ص 66)، ابوالحسن على‌بن عباس‌بن وليد بجلى مقانعى (خزّاز رازى، ص 106؛ ابن‌طاووس، ص 272) و محمدبن حسين‌بن احمد/ محمد خثعمى اشنانى (كوفى، ج 1، ص 148؛ ابوالفرج اصفهانى، ص 5، 14، 32، 59، 86) متداول بوده‌است. نام عبّاد در سلسله اسناد روايات مختلفى از آثار اماميه و زيديه آمده‌است (براى نمونه ← نجاشى، ص 113، 116، 152، 157، 185، 194، 203، 220، 227، 290). نام او همچنين در سلسله اسناد روايات مختلفى از احاديث اماميه آمده‌است (براى نمونه ← ابن‌بابويه، 1417، ص 203، 309، 409، 427، 446؛ طوسى، 1414، 60، 162، 330، 353). عبّاد همچنين يكى از راويان مهم كتاب ذوالدمعه* است (نجاشى، ص 52). از اين كتاب كه مجموعه‌اى از احاديث روايت‌شده از امام‌صادق عليه‌السلام است، نقلهاى متعددى ذوالدمعه در كتابهاى حديثى باقى‌مانده‌است (مدرسى‌طباطبائى، دفتر1، ص 281ـ283). عبّادبن يعقوب در شوال يا ذيقعده 250 درگذشت ( ← بخارى، ج 6، جزء3، قسم 2، ص 44؛ مزّى، ج 14، ص 179).



منابع : آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌بابويه، الامالى، قم 1417؛ همو، معانى الاخبار، چاپ على‌اكبر غفارى، قم 1361ش؛ ابن‌حِبّان، كتاب المجروحين من المحدثين و الضعفاء و المتروكين، چاپ محمود ابراهيم زايد، حلب 1395ـ1396/ 19761975؛ ابن خُزَيمه، صحيح ابن‌خزيمة، چاپ محمد مصطفى اعظمى، بيروت 1412/ 1992؛ ابن‌داوود حلّى، كتاب‌الرجال، چاپ جلال‌الدين محدث ارموى، تهران 1383ش؛ ابن‌طاووس، اليقين باختصاص مولانا على(ع) بامرة المؤمنين، چاپ ]محمدباقر و محمدصادق [انصارى، بيروت 1410/1989؛ ابن‌عَدى، الكامل فى ضعفاء الرجال، چاپ يحيى مختار غزّاوى، بيروت 1409/1988؛ ابن‌عساكر؛ ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، چاپ كاظم‌مظفر، نجف 1385/1965، چاپ افست قم 1405؛ محمدبن على اردبيلى، جامع‌الرواة و ازاحة الاشتباهات عن‌الطرق و الاسناد، بيروت 1403/1983؛ محمدبن اسماعيل بخارى، كتاب‌التاريخ الكبير، ]بيروت ?1407/ 1986[؛ على‌بن محمد خزّاز رازى، كفاية‌الاثر فى‌النص على الائمة الاثنى عشر، چاپ عبداللطيف حسينى كوه‌كمرى‌خويى، قم 1401؛ خطيب بغدادى؛ خويى؛ دلائل الامامة، ]منسوب به[ محمدبن جرير طبرى آملى، قم: مؤسسة البعثة، 1413؛ ذهبى؛ سمعانى؛ شوشترى؛ محمدبن جرير طبرى آملى، المسترشد فى امامة اميرالمؤمنين على‌بن ابى‌طالب عليه‌السلام، چاپ احمد محمودى، قم ?] 1415[؛ محمدبن حسن طوسى، الامالى، قم 1414؛ همو، فهرست كتب‌الشيعة و اصولهم و اسماء المصنفين و اصحاب‌الاصول، چاپ عبدالعزيز طباطبائى، قم 1420؛ حسن‌بن يوسف علامه حلّى، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قيومى‌اصفهانى، ]قم[ 1417؛ نعمان‌بن محمد قاضى نعمان، شرح‌الاخبار فى فضائل الائمة الاطهار، چاپ محمدحسين جلالى، قم 1409ـ1412؛ محمدبن سليمان كوفى، مناقب الامام اميرالمؤمنين على‌بن ابى‌طالب عليه‌السلام، چاپ محمدباقر محمودى، قم 1412؛ مجلسى؛ حسين مدرسى طباطبائى، ميراث مكتوب شيعه از سه قرن نخستين هجرى، دفتر1، ترجمه على قرائى و رسول جعفريان، قم 1383ش؛ يوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذيب‌الكمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عوّاد معروف، بيروت 1422/2002؛ يحيى‌بن حسين ناطق بالحق، الافادة فى تاريخ ائمة الزيدية، چاپ محمد يحيى سالم عزان، صنعا 1417/1996؛ نجاشى؛ حسين‌بن محمدتقى نورى، خاتمة مستدرك الوسائل، قم 1415ـ1420؛



Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn T¤a¦wu¦s and his library, Leiden 1992.



 



/ سعيد شفيعى /


نظر شما
مولفان
سعید شفیعی ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد20
تاریخ94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده