ذیحجه

معرف

 ذیحجه، دوازدهمین ماه سال در گاهشمارى هجرى قمرى، ماه انجامدادن مناسک حج و یکى از ماههاى حرام.

متن
(p dir="RTL")
(strong) ذیحجه(/strong)، دوازدهمین ماه سال در گاه(span dir="LTR")‌(/span)شمارى هجرى قمرى، ماه انجام(span dir="LTR")‌(/span)دادن مناسک حج و یکى از ماههاى حرام.(/p)
(p dir="RTL")
۱) (strong)مباحث تقویمى(/strong). نام ماه ذیحجه از ریشه «ح ج ج»، به معناى قصدکردن ((span dir="LTR")←(/span) زَبیدى، ج ۵، ص ۴۵۹)، و ناظر به انجام فریضه حج و خروج مردم از شهرها و زیستگاههاى خود به قصد به(span dir="LTR")‌(/span)جاآوردن حج است. این ریشه در معانى متعددى چون قصدکردن، زیارت(span dir="LTR")‌(/span)کردن و برپاداشتن جشن به بسیارى از زبانهاى سامى راه یافته(span dir="LTR")‌(/span)است و صورتى از آن در زبان عبرى نیز دیده مى(span dir="LTR")‌(/span)شود (براى آگاهى از شکل ریشه در زبانهاى مختلف سامى، ازجمله عبرى، سریانى، آرامى و سبایى(span dir="LTR")←(/span) مشکور، ج ۱، ص ۱۶۸ـ۱۶۹). نام(span dir="LTR")‌(/span)گذارى یکى از ماههاى سال با ایام برپایى مناسک حج نشانه اهمیت این مناسک در زندگى و عقاید مردم عرب و نیز در مناسک عبادى مسلمانان است (← ادامه مقاله). نام این ماه در متون گوناگون با توجه به جایگاه نحوى آن در متون عربى، به(span dir="LTR")‌(/span)صورت ذى(span dir="LTR")‌(/span)الحِجه (← نُعَیمى دمشقى، ج ۲، ص ۱۵)، ذوالحِجه (همان، ج ۲، ص ۱۲) و ذاالحجه (متقى هندى، ج ۳، جزء۵، ص ۱۱۷) به کار  رفته، و بدون حرف تعریف «ال»، یعنى ذیحجه کمتر ثبت شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← لیتمان ، ص ۲۳۰؛ براى صورتهاى مختلف نام این ماه ← همانجا؛ براى دیگر بررسیهاى واژگانى نام این ماه ← قَلقَشندى، ج ۲، ص ۳۷۶؛ سیوطى، (em)المُزْهَر(/em)، ج ۲، ص ۲۰۳؛ همو، (em)الشماریخ(/em)، ص ۱۴؛ زبیدى، ج ۵، ص ۴۶۷ـ۴۶۸). به(span dir="LTR")‌(/span)سبب وجود اقوام و قبایل مختلف عرب، در دوره جاهلى در شبه(span dir="LTR")‌(/span)جزیره عربستان، نامهاى متعددى براى این ماه در گاه(span dir="LTR")‌(/span)شماریهاى آن روزگار وجود داشت، ازجمله ناجِر (← مرزوقى اصفهانى، ج ۱، ص ۲۷۹)، بُرَک (همان، ج ۱، ص ۲۸۳؛ ابوریحان بیرونى، ۱۹۲۳، ص ۶۱)، مَسبِل ( (em)الفوایدالغرر(/em)، گ ۲۶پ)، نحس (مسعودى، ج ۲، ص ۳۴۹) و ذى(span dir="LTR")‌(/span)المَحَجَّة. ماه ذیحجه، هم پیش از اسلام و هم پس از آن، یکى از چهار ماه حرام بوده(span dir="LTR")‌(/span)است (← ماه(sup)*(/sup)). به گفته برخى از نویسندگان دوره اسلامى، در دوران جاهلیت ماههاى حرام از دهم ذیحجه آغاز و ماههاى محرّم، صفر، ربیع(span dir="LTR")‌(/span)الاول و ده روز از ربیع(span dir="LTR")‌(/span)الآخر را شامل مى(span dir="LTR")‌(/span)شد (← مرزوقى اصفهانى، ج ۱، ص ۸۹؛ (em)الفوایدالغرر(/em)، گ ۴ر). به(span dir="LTR")‌(/span)علاوه، طبق برخى روایات تاریخى، براساس رواج نَسىء در دوران جاهلیت (در این(span dir="LTR")‌(/span)باره ← نسىء(sup)*(/sup))، مردم عرب، حج را دو سال در ذیقعده و دو سال در ذیحجه به(span dir="LTR")‌(/span)جا مى(span dir="LTR")‌(/span)آوردند (مرزوقى اصفهانى، ج ۱، ص ۹۰). اما با ظهور اسلام و نهى صریح قرآن از به(span dir="LTR")‌(/span)کار بستن نسىء، این رسم ازمیان رفت. به نوشته مرزوقى اصفهانى (همانجا)، سال دهم هجرى که پیامبر اسلام حجة(span dir="LTR")‌(/span)الوداع را به(span dir="LTR")‌(/span)جا آوردند، ماه ذیحجه بود و آن حضرت در خطبه خود بیان کرد که زمان به جاى خود برگشته و با این بیان، برگزارى مناسک حج را در ماه ذیحجه تثبیت کرد تا سنّت حضرت ابراهیم را زنده گرداند (نیز ← قطان مروزى، ص ۲۴۴ـ۲۴۷، که به(span dir="LTR")‌(/span)تفصیل درباره نسىء در عصر جاهلى و اقدام پیامبر اسلام در منع آن سخن گفته(span dir="LTR")‌(/span)است؛ عرفان محمد حمّور، ج ۱، ص ۵۸۳ـ ۵۸۶، درباره بعضى محاسبات در زمینه موعد انجام فریضه حج در دوران جاهلیت).(/p)
(p dir="RTL")
طول ماه ذیحجه براساس طول متوسط ماههاى سال قمرىِ قراردادى همواره ۲۹ روز بوده(span dir="LTR")‌(/span)است (← ابوریحان بیرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۲۲۹). اما طبق روش رؤیت هلال، طول این ماه مثل سایر ماههاى قمرى ۲۹ یا ۳۰ روز است (← رؤیت هلال(sup)*(/sup)). ضمن آنکه برخى منجمان دوره اسلامى طول ماه ذیحجه را، در نظام قراردادى ۳۰ و ۲۹ روزه، ۲۹ روز و هشت ساعت و ۴۸ دقیقه دانسته(span dir="LTR")‌(/span)اند (براى نمونه ← بتّانى، ج ۳، ص ۱۰۰؛ نصیرالدین طوسى، ص ۲۱).(/p)
(p dir="RTL")
کمابیش نشانه(span dir="LTR")‌(/span)هایى از اعتقاد به پاره(span dir="LTR")‌(/span)اى دستورالعملهاى احکام نجومى در ماه ذیحجه در نوشته(span dir="LTR")‌(/span)هاى حسن(span dir="LTR")‌(/span)بن بهلول (سدة چهارم؛ ص ۲۳۵ـ۲۳۷) دیده مى(span dir="LTR")‌(/span)شود. همچنین با توجه به اهمیت آغاز ماههاى گاه(span dir="LTR")‌(/span)شمارى هجرى قمرى با یکى از روزهاى هفته، که نیازمند شئون احکامىِ خاصى بوده، در زیجهاى دوره اسلامى، جدولهایى براى محاسبه این روزها تهیه مى(span dir="LTR")‌(/span)شده(span dir="LTR")‌(/span)است (براى نمونه ← بتّانى، ج ۲، بخش جدولها، ص ۷؛ نصیرالدین طوسى، همانجا). به نوشته مسعودى (همانجا)، روزهاى نحس هر ماه چهارشنبه(span dir="LTR")‌(/span)اى است که منطبق شود با روزى که با عدد چهار به نوعى رابطه عددى داشته باشد. مؤلف (em)الفواید الغرر (/em)(گ ۹۰ر) نیز روز هشتم را روز نحس این ماه دانسته(span dir="LTR")‌(/span)است.(/p)
(p dir="RTL")
(strong)منابع :(/strong) (strong)ابوریحان بیرونى(/strong)، (em)الآثار (/em)(em)الباقیة عن(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)القرون الخالیة(/em)، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳؛ همو، (em)کتاب التفهیم لاوائل صنا(/em)(em)عة(/em)(em) التنجیم(/em)، چاپ جلال(span dir="LTR")‌(/span)الدین همائى، تهران ۱۳۶۲ش؛ محمدبن جابر (strong)بتّانى(/strong)، (em)کتاب(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الزیج الصابى(/em)، اعتنى بطبعه و تصحیحه و ترجمه الى اللغة اللاتینیة و علّق حواشیه کارلو آلفونسو نالینو، رم ۱۸۹۹ـ۱۹۰۷، چاپ افست هیلدسهایم ۱۹۷۷؛ (strong)حسن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بن بهلول(/strong)، (em)کتاب(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الدلائل(/em)، چاپ عکسى از نسخة خطى کتابخانهة سلیمانیة استانبول، مجموعه حکیم اوغلى، ش ۵۷۲، فرانکفورت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ محمدبن محمد (strong)زَبیدى(/strong)(em)، تاج(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العروس من جواهر القاموس(/em)، ج ۵، چاپ مصطفى حجازى، کویت ۱۳۸۹/ ۱۹۶۹، چاپ افست بیروت (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ عبدالرحمان(span dir="LTR")‌(/span)بن ابى(span dir="LTR")‌(/span)بکر (strong)سیوطى(/strong)، (em)کتاب الشماریخ فى علم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)التاریخ(/em)، چاپ کریستیان فریدریش زیبولد، لیدن ۱۳۱۲/۱۸۹۴؛ همو، (em)المزهر فى علوم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)ا(/em)(em)للغة(/em)(em) و انواعها(/em)، چاپ محمد احمد جادالمولى، على محمد بجاوى، و محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ (strong)عرفان محمد حمّور(/strong)، (em)مواسم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العرب: المواسم (/em)(em)الثقافیة و التجاریة و الدینیة و الطبیعیة(/em)، بیروت ۱۴۲۷/ ۲۰۰۶؛ (em)الفواید الغرر و الفواید الدرر(/em)، از مؤلفى ناشناس، نسخة خطى کتابخانة ملى جمهورى اسلامى ایران، ش ۶۶۷۴؛ حسن(span dir="LTR")‌(/span)بن على (strong)قطان مروزى(/strong)، (em)گیهان شناخت(/em)، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه آیت(span dir="LTR")‌(/span)اللّه مرعشى نجفى، چاپ محمود مرعشى نجفى، قم ۱۳۷۹ش؛ (strong)قَلقَشندى(/strong)؛ على(span dir="LTR")‌(/span)بن حسام(span dir="LTR")‌(/span)الدین (strong)متقى هندى(/strong)، (em)کنزالعُمّال فى سنن(/em) (em)الاقوال و الافعال(/em)، چاپ محمود عمر دمیاطى، بیروت ۱۴۱۹/ ۱۹۹۸؛ احمدبن محمد (strong)مرزوقى اصفهانى(/strong)، (em)کتاب الاز(/em)(em)منة (/em)(em)و الا(/em)(em)مکنة(/em)، حیدرآباد، دکن ۱۳۳۳/۱۹۱۴؛ (strong)مسعودى(/strong)، (em)مروج (/em)(بیروت)؛ محمدجواد (strong)مشکور(/strong)، (em)فرهنگ تطبیقى عربى با زبانهاى سامى و ایرانى(/em)، تهران ۱۳۵۷ش؛ محمدبن محمد (strong)نصیرالدین طوسى(/strong)، (em)زیج(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)ایلخانى(/em)، چاپ عکسى از نسخة خطى کهن کتابخانه مجلس شوراى اسلامى، ش ۱۸۱، چاپ یوسف بیگ باباپور و مسعود غلامیه، قم ۱۳۹۱ش؛ عبدالقادربن محمد (strong)نُعَیمى دمشقى(/strong)، (em)الدارس فى تاریخ المدارس(/em)، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛(/p)
(p dir="LTR")
E.(strong)Littmann(/strong) , "Ûberdie  Ehrennamen  und  Neubenennungen  der  islamischen Monate",(em) Der Islam(/em), vol. ۸ (۱۹۱۸).(/p)
(p dir="LTR")
(strong)(span dir="RTL")/ فرید قاسملو /(/span)(/strong)(/p)
(p dir="RTL")
۲) (strong)مباحث قرآنى و حدیثى و فقهى.(/strong) علاوه بر نام ذیحجه، در دیگر نامهاى متداول این ماه در دوران جاهلیت، مانند ذى(span dir="LTR")‌(/span)المَحَجَّة و بُرَک (از ریشة «بَرَکَ»، ناظر بر خوابانیدن شتر/ بُروکُالاِبِل در هنگام نَحْرِ آن) ارتباط وثیق این ماه با مناسک حج مشهود است (← ابوریحان بیرونى، ص ۶۰ـ۶۱؛ جوادعلى، ج ۸، ص ۴۵۴ـ۴۵۸، ۴۶۰ـ۴۶۱، ۴۷۹). در ماه ذیحجه هر سال مناسک حج در مکه برگزار مى(span dir="LTR")‌(/span)شود.(/p)
(p dir="RTL")
برپایه فقه اسلامى، ازجمله شروط صحت حج تَمَتُّع، اداى عمرة تمتع و حج تمتع با هم در یک سال و نیز به(span dir="LTR")‌(/span)جاآوردن عمره تمتع در یکى از ماههاى حج (به تعبیر قرآن ← بقره: ۱۹۷) یعنى از آغاز شوال تا هشتم ذیحجه است. شرط مهم دیگر، این است که حج(span dir="LTR")‌(/span)گزار پیش از روز نهم ذیحجه، و به نظر برخى در روز هشتم، در مکه به قصد حج مُحرم شود. همچنین ارکان و واجبات مناسک حج در روزهاى معیّنى از ماه ذیحجه انجام مى(span dir="LTR")‌(/span)شود (← حج(sup)*(/sup)، بخش ۱، مباحث قرآنى و حدیثى و فقهى).(/p)
(p dir="RTL")
در منابع حدیثى و فقهى براى برخى از روزهاى ویژه مناسک حج در ماه ذیحجه، نامهاى خاصى به(span dir="LTR")‌(/span)کار رفته(span dir="LTR")‌(/span)است، ازجمله روز تَرْوِیَه براى روز هشتم، روز عَرَفه و روز مشهود براى روز نهم، عید قربان یا روز گوسفندکُشان یا روز نَحْر براى روز دهم، ایام معدودات (مصداق آیة ۲۰۳ سورة بقره) و ایام تَشْریق(sup)*(/sup) و ایام مِنا براى روزهاى یازدهم تا سیزدهم، روز قَرّ (روز استقرار حجاج در منا) براى روز یازدهم، روز نَفْر و نَفْر اول براى روز دوازدهم و روز نفر ثانى و صَدَرْ و حَصْبَه براى روز سیزدهم (← طوسى، (em)المبسوط(/em)، ج ۱، ص ۳۶۵؛ شهید اول، ج ۱، ص ۴۸۷). معدودى از مفسران، تعبیر ایام معدودات را در قرآن ناظر به دهه اول ذیحجه دانسته­اند ولى به نظر مشهور، این دهه مصداق «ایام مَعلومات» در قرآن (حج: ۲۸) است (← طوسى، (em)التبیان(/em)؛ قرطبى؛ سیوطى، ذیل آیه).(/p)
(p dir="RTL")
برپایه احادیث متعدد، دهه اول ذیحجه در شمار ایام بسیار بافضیلت سال است و روزه(span dir="LTR")‌(/span)گرفتن در نُه روز نخست آن و برپایه برخى احادیث، در روزهاى اول، هشتم و نهم این ماه توصیه شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← احمدبن حنبل، ج ۱، ص ۲۲۴، ج ۵، ص ۲۷۱؛ بیهقى، ج ۴، ص ۲۸۴ـ۲۸۵؛ حرّعاملى، ج۱۰، ص ۴۵۲ـ۴۵۴). ازجمله اعمال سفارش(span dir="LTR")‌(/span)شده در این دهه، به(span dir="LTR")‌(/span)جا آوردن دو رکعت نماز مخصوص میان نماز مغرب و عشا، و نیز خواندن ادعیه و  تهلیلهاى ویژه است (← طوسى، (em)مصباح(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)المتهجّد(/em)، ص ۶۷۲ـ ۶۷۳؛ ابن(span dir="LTR")‌(/span)طاووس، ج ۲، ص ۳۵ـ۳۶، ۴۴ـ۴۸؛ کفعمى، ۱۴۱۴، ص ۸۷۳ـ۸۷۵).(/p)
(p dir="RTL")
برخى روزهاى دهه نخست ذیحجه خود فضیلتهایى ویژه و اَعمالى مخصوص دارند. مثلاً برپایه احادیث، شب و روز عرفه از ایام مبارک به(span dir="LTR")‌(/span)شمار مى(span dir="LTR")‌(/span)رود و روزه(span dir="LTR")‌(/span)دار بودن و خواندن نماز و ادعیه خاص، به(span dir="LTR")‌(/span)ویژه دعاى امام(span dir="LTR")‌(/span)حسین علیه(span dir="LTR")‌(/span)السلام در روز عرفه، بسیار سفارش شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← بیهقى، ج ۵، ص ۱۱۸؛ ابن(span dir="LTR")‌(/span)طاووس، ج ۲، ص ۴۹ـ۵۰؛ حرّعاملى، ج ۱۳، ص ۵۴۲، ۵۴۶ـ ۵۵۵). عبادت، شب(span dir="LTR")‌(/span)زنده(span dir="LTR")‌(/span)دارى و دعاکردن در شب دهم ذیحجه نیز تأکید شده(span dir="LTR")‌(/span)است. روز دهم این ماه، روز عید قربان است که از بزرگ(span dir="LTR")‌(/span)ترین اعیاد مسلمانان به(span dir="LTR")‌(/span)شمار مى(span dir="LTR")‌(/span)رود. نماز عید قربان، به شیوه گفته(span dir="LTR")‌(/span)شده در منابع، غسل و قربانى(span dir="LTR")‌(/span)کردن از سنن تأکیدشده در این روز است. زیارت امام(span dir="LTR")‌(/span)حسین علیه(span dir="LTR")‌(/span)السلام در شب و روز عرفه و شب و روز عید قربان نیز تأکید شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)طاووس، ج ۲، ص ۴۸ـ۲۳۶؛ کفعمى، ۱۴۱۴، ص ۸۷۵ ـ ۹۰۲؛ نیز ← عید قربان(sup)*(/sup)).(/p)
(p dir="RTL")
دو روز دیگر از روزهاى ماه ذیحجه هم در شمار ایام مورد توجه در احادیث و داراى اعمال ویژه(span dir="LTR")‌(/span)اى است: ۱) عید غدیر در هجدهم این ماه، مصادف با روزى است که پیامبر اکرم صلى(span dir="LTR")‌(/span)اللّه علیه(span dir="LTR")‌(/span)وآله(span dir="LTR")‌(/span)وسلم در سال(span dir="LTR")‌(/span)دهم هجرى، هنگام بازگشت(span dir="LTR")‌(/span)از حِجة(span dir="LTR")‌(/span)الوداع، در خطابه(span dir="LTR")‌(/span)اى مشهور، امام(span dir="LTR")‌(/span)على علیه(span dir="LTR")‌(/span)السلام را به(span dir="LTR")‌(/span)عنوانِ مولاى مسلمانان و جانشین خود تعیین فرمود و به(span dir="LTR")‌(/span)استناد احادیث شیعى، بزرگ(span dir="LTR")‌(/span)ترین عید مسلمانان به(span dir="LTR")‌(/span)شمار مى(span dir="LTR")‌(/span)رود. غسل(span dir="LTR")‌(/span)کردن، روزه(span dir="LTR")‌(/span)گرفتن، زیارت مرقد امام(span dir="LTR")‌(/span)على، خواندن ادعیه مخصوص، پوشیدن جامه(span dir="LTR")‌(/span)هاى نیکو و ابراز شادمانى، صله رحم و منعقدکردن عقد اُخُوَّت با دیگر مؤمنان در این روز توصیه شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← طوسى، (em)مصباح المتهجّد(/em)، ص ۷۳۶ـ۷۵۸؛ ابن(span dir="LTR")‌(/span)طاووس، ج ۲، ص ۲۳۷ـ ۳۰۹؛ کفعمى، ۱۴۱۸، ص ۳۶۴ـ ۳۷۲؛ نیز ← غدیرخم(sup)*(/sup))؛ ۲) بیست(span dir="LTR")‌(/span)وچهارم ماه، که بنابر قول مشهور روز مباهله است (نظر غیرمشهور، بیست(span dir="LTR")‌(/span)وپنجم ماه است). پیامبر اکرم مسیحیان نَجران را به اسلام فراخوانده بود و آنان پس از مذاکره با پیامبر، اسلام را نپذیرفته بودند. دو طرف برپایه توافق خود در این روز به مباهله (نفرین(span dir="LTR")‌(/span)کردن یکدیگر و درخواست نزول عذاب بر گروه باطل) پرداختند. پیامبر همراه حضرت فاطمه علیهاالسلام، امام(span dir="LTR")‌(/span)على، امام(span dir="LTR")‌(/span)حسن و امام(span dir="LTR")‌(/span)حسین علیهم(span dir="LTR")‌(/span)السلام در محل مباهله، که خارج از شهر مدینه بود، حاضر شدند، ولى نجرانیان که سخت بیمناک عذاب الهى بودند، از مباهله منصرف و حاضر به پرداخت جزیه شدند. ازجمله اعمال این روز، خواندن ادعیه، غسل و روزه گرفتن است (← آل(span dir="LTR")‌(/span)عمران: ۶۱؛ طوسى، (em)مصباح المتهجّد(/em)، ص ۷۵۹ـ۷۶۷؛ ابن(span dir="LTR")‌(/span)طاووس، ج ۲، ص۳۱۰ـ ۳۶۸؛ کفعمى، ۱۴۱۸، ص ۳۷۲ـ ۳۷۸؛ نیز ← مباهله(sup)*(/sup)).(/p)
(p dir="RTL")
برپایه احادیث و روایات، سالروز بسیارى از وقایع مهم تاریخى ـ دینى بر یکى از روزهاى ماه ذیحجه منطبق است، ازجمله: تولد حضرت ابراهیم علیه(span dir="LTR")‌(/span)السلام در نخستین روز این ماه، انطباق آخرین دهة مناجات حضرت موسى(span dir="LTR")‌(/span)علیه(span dir="LTR")‌(/span)السلام در کوه طور بر دهه نخست ذیحجه (← اعراف : ۱۴۲؛ قمى؛ قرطبى، ذیل آیه)، پذیرفته(span dir="LTR")‌(/span)شدن توبه حضرت آدم علیه(span dir="LTR")‌(/span)السلام، پیروزى حضرت موسى بر ساحران، نجات(span dir="LTR")‌(/span)یافتن حضرت ابراهیم از آتش و تعیین(span dir="LTR")‌(/span)شدن اوصیاى چند تن از پیامبران ازجمله حضرت موسى و عیسى علیهم(span dir="LTR")‌(/span)السلام در هجدهم ذیحجه (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)ادریس حلّى، ج ۱، ص ۴۱۸؛ حرّعاملى، ج۱۰، ص ۴۴۵ـ۴۴۶). ازجمله وقایع روز بیست(span dir="LTR")‌(/span)وچهارم ذیحجه بنابر منابع تاریخى و تفسیرى، انگشتر دادن امام(span dir="LTR")‌(/span)على در حال رکوع به سائل و نزول آیة ۵۵ سورة مائده دراین(span dir="LTR")‌(/span)باره است. بیست(span dir="LTR")‌(/span)وپنجم ذیحجه نیز سالروز نزول سورة انسان در شأن امام(span dir="LTR")‌(/span)على و حضرت زهرا و حَسَنین است (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)ادریس حلّى، همانجا؛ ابن(span dir="LTR")‌(/span)طاووس، ج ۲، ص ۳۶۸ـ ۳۷۸؛ قرطبى، ذیل مائده : ۵۵، ج۱۹، ص۱۱۸). ابلاغ ممنوعیت نَسىء، یعنى به(span dir="LTR")‌(/span)تأخیرانداختن ماههاى قمرى براى فرار از حرمت کارزار در ماه حرام یا تغییر زمان مناسک حج نیز در ماه ذیحجه سال دهم هجرى صورت گرفت (← طوسى، (em)التبیان(/em)، ذیل توبه: ۳۸).(/p)
(p dir="RTL")
فقهاى امامى بر استحباب روزه(span dir="LTR")‌(/span)گرفتن در روز اول ذیحجه، نُه روز نخست این ماه، روز عید غدیر، روز مباهله و روز بیست(span dir="LTR")‌(/span)وپنجم ذیحجه تأکید کرده(span dir="LTR")‌(/span)اند (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)ادریس حلّى، ج ۱، ص ۴۱۸ـ۴۱۹؛ علامه حلّى، ج ۹، ص ۳۶۷ـ۳۷۰؛ نجفى، ج ۱۷، ص ۹۷ـ۹۸، ۱۰۳ـ۱۰۵، ۱۰۹ـ۱۱۰، ۱۱۲، ۱۱۶). افزون(span dir="LTR")‌(/span)براین،طبق منابع فقهى خواندن نمازهایى مخصوص در روزهاى اول ذیحجه، عید غدیر و مباهله و نیز غسل(span dir="LTR")‌(/span)کردن در روزهاى ترویه، عرفه، عید غدیر و مباهله مستحب است. ضمن اینکه در برخى از این موارد (ازجمله نماز روز اول ماه ذیحجه و روز مباهله و روزه روز مباهله و بیست(span dir="LTR")‌(/span)وپنجم ماه) دلیل فقهى بر استحباب وارد نشده(span dir="LTR")‌(/span)است، اما به(span dir="LTR")‌(/span)تصریح فقها شریف(span dir="LTR")‌(/span)بودن این ایام و لزوم شکرگزارى مسلمانان به درگاه خداوند به(span dir="LTR")‌(/span)سبب نعمتهایى که در این روزها به آنان عطا کرده، منشأ این استحباب شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← طوسى، (em)المبسوط(/em)، ج ۱، ص۴۰؛ علامه حلّى، ج ۲، ص ۴۷۲، ج ۶، ص ۱۵۱ـ۱۵۳، ۱۵۵ـ۱۵۶، ج ۹، ص ۳۶۷ـ۳۷۰؛ نجفى، ج ۵، ص ۳۵ـ۳۶، ۳۷ـ۴۰، ج ۱۲، ص ۱۹۸، ۲۱۴ـ۲۱۷، ج ۱۷، ص ۱۰۹ـ۱۱۰). فقهاى اهل سنّت هم به استحباب روزه(span dir="LTR")‌(/span)گرفتن در هشت روز نخست ماه ذیحجه (براى حجاج و غیرحجاج)، روز عرفه (براى غیرحاجیان و ــ با شروطى به نظر برخى مذاهب ــ براى حاجیان) و نیز همه یا بخشى از روزهاى ماههاى حرام، ازجمله ذیحجه، قائل(span dir="LTR")‌(/span)اند (← (em)الموسوعة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الفقهیة(/em)، ج ۲۸، ص ۹۰ـ۹۲، ۹۵).(/p)
(p dir="RTL")
فقهاى همه مذاهب اسلامى ــ به استناد احادیث ــ روزه(span dir="LTR")‌(/span)گرفتن را در روز دهم ذیحجه (عید قربان) حرام شمرده(span dir="LTR")‌(/span)اند (← نجفى، ج ۱۷، ص ۱۲۱؛ (em)الموسوعة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الفقهیة(/em)، ج ۲۸، ص ۱۷ـ۱۹). عموم فقهاى امامى، برپایه احادیث، روزه(span dir="LTR")‌(/span)دارى را در روزهاى یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذیحجه نیز، براى آنان که در مِنا حضور داشته باشند، حرام دانسته(span dir="LTR")‌(/span)اند (براى نمونه ← طوسى، (em)المبسوط(/em)، ج ۱، ص ۲۸۳؛ نجفى، ج ۱۷، ص ۱۲۲ـ۱۲۳؛ نیز براى مورد استثناشده از شمول این احکام ← طوسى، همانجا؛ نجفى، ج ۱۷، ص ۸۸ ـ۸۹)؛ اما فقهاى اهل سنّت در این(span dir="LTR")‌(/span)باره اتفاق(span dir="LTR")‌(/span)نظر ندارند (← (em)الموسوعة الفقهیة(/em)، همانجا).(/p)
(p dir="RTL")
ذیحجه در روزگار جاهلیت از ماههاى حرام به(span dir="LTR")‌(/span)شمار مى(span dir="LTR")‌(/span)رفت، که جنگ(span dir="LTR")‌(/span)کردن در آن ماهها (رجب، ذیقعده، ذیحجه و محرّم) ممنوع بود (← جوادعلى، ج ۸، ص ۴۷۱ـ۴۷۲). اسلام این روش و عادت را تأیید کرد و فقها به استناد آیات قرآن (ازجمله بقره: ۲۱۷؛ توبه: ۵) قائل به حرمت جنگ و جهاد در این ماهها شده(span dir="LTR")‌(/span)اند (← جهاد(sup)*(/sup)). همچنین، به نظر فقهاى امامى ــ به(span dir="LTR")‌(/span)استناد احادیث ــ میزان دیه قتل در ماههاى حرام ازجمله ذیحجه، بیش از دیه معمول و معادل (img height="54" src="file:///C:\DOCUME~1\M69C4~1.YAR\LOCALS~1\Temp\msohtmlclip1\01\clip_image002.gif" width="6" /)  دیه کامل است (براى نمونه ← ابن(span dir="LTR")‌(/span)ادریس حلّى، ج ۳، ص ۳۶۳؛ نجفى، ج ۴۳، ص ۲۶). فقهاى اهل سنّت دراین(span dir="LTR")‌(/span)باره اتفاق(span dir="LTR")‌(/span)نظر ندارند و تنها برخى از آنها حکم تغلیظ دیه قتل را در ماههاى حرام پذیرفته(span dir="LTR")‌(/span)اند (← سحنون، ج ۶، جزء۱۶، ص ۳۰۷؛ شافعى، ج ۳، جزء۶، ص ۱۱۳؛ ابن(span dir="LTR")‌(/span)قدامه، ج ۹، ص ۴۹۹ـ۵۰۱؛ نیز ← دیه(sup)*(/sup)).(/p)
(p)
 (/p)
(p dir="RTL")
(strong)منابع :(/strong) علاوه بر قرآن؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)ادریس حلّى(/strong)، (em)کتاب السرائر الحاوى لتحریر الفتاوى(/em)، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)طاووس(/strong)، (em)اقبال(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الاعمال(/em)، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم ۱۴۱۴ـ۱۴۱۵؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)قدامه(/strong)، (em)المغنى(/em)، بیروت (span dir="LTR")](/span) ۱۳۴۷(span dir="LTR")[(/span)، چاپ افست (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ (strong)ابوریحان بیرونى(/strong)؛ (strong)احمدبن حنبل(/strong)، (em)مسندالامام احمدبن حنبل(/em)، بیروت: دارصادر، (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ احمدبن حسین (strong)بیهقى(/strong)، (em)السنن(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الکبرى(/em)، بیروت: دارالفکر، (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ (strong)جوادعلى(/strong)، (em)المفصّل فى تاریخ(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العرب قبل(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الاسلام(/em)، بغداد ۱۴۱۳/ ۱۹۹۳؛ (strong)حرّعاملى(/strong)؛ عبدالسلام(span dir="LTR")‌(/span)بن سعید (strong)سحنون(/strong)، (em)المُدَوَّ(/em)(em)نة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الکبرى(/em)، التى رواها سحنون(span dir="LTR")‌(/span)بن سعید تنوخى عن عبدالرحمان(span dir="LTR")‌(/span)بن قاسم عتقى عن مالک(span dir="LTR")‌(/span)بن انس، قاهره ۱۳۲۳، چاپ افست بیروت (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ (strong)سیوطى(/strong)؛ محمدبن ادریس (strong)شافعى(/strong)، (em)الاُمّ(/em)، چاپ محمد زهرى نجّار، بیروت (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ محمدبن مکى (strong)شهید اول(/strong)، (em)الدروس الشر(/em)(em)عیة(/em)(em) فى(/em) (em)فقه الاما(/em)(em)میة(/em)، قم ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴؛ محمدبن حسن (strong)طوسى(/strong)، (em)التبیان(/em) (em)فى تفسیرالقرآن(/em)، چاپ احمد حبیب قصیرعاملى، بیروت (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ همو، (em)المبسوط فى فقه(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الاما(/em)(em)میة(/em)، ج ۱، چاپ محمدتقى کشفى، تهران ۱۳۸۷؛ همو، (em)مصباح(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)المتهجّد(/em)، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۱؛ حسن(span dir="LTR")‌(/span)بن یوسف (strong)علامه حلّى(/strong)، (em)منتهى(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)المطلب فى تحقیق المذهب(/em)، مشهد ۱۴۱۲ـ ۱۴۲۹؛ محمدبن احمد (strong)قرطبى(/strong)، (em)الجامع(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)لاحکام القرآن(/em)، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ على(span dir="LTR")‌(/span)بن ابراهیم (strong)قمى(/strong)، (em)تفسیرالقمى(/em)، چاپ طیب موسوى(span dir="LTR")‌(/span)جزائرى، قم ۱۴۰۴؛ ابراهیم(span dir="LTR")‌(/span)بن على (strong)کفعمى(/strong)، (em)البلدالامین و الدرع الحصین(/em)، چاپ علاءالدین اعلمى، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷؛ همو، (em)المصباح(/em)، چاپ حسین اعلمى، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴؛ (em)الموسوعة الفقهیة(/em)، ج ۲۸، کویت: وزارت(span dir="LTR")‌(/span)الاوقاف و الشئون الاسلامیة، ۱۴۱۳/ ۱۹۹۳؛ محمدحسن(span dir="LTR")‌(/span)بن باقر (strong)نجفى(/strong)، (em)جواهرالکلام فى شرح شرائع(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الاسلام(/em)، بیروت ۱۹۸۱.(/p)
(p)
 (/p)
(p align="right" dir="RTL")
(strong)/ خدیجه کثیرى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بیدهندى /(/strong)(/p)
نظر شما
مولفان
فرید قاسملو , خدیجه کثیرى بیدهندى ,
گروه
تاریخ اسلام , قرآن و حدیث , فقه وحقوق ,
رده موضوعی
جلد19
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده