ذیحجه

ذیحجه

معرف

 ذیحجه، دوازدهمین ماه سال در گاهشماری هجری قمری، ماه انجامدادن مناسک حج و یکی از ماههای حرام.

متن


 ذیحجه، دوازدهمین ماه سال در گاهشماری هجری قمری، ماه انجامدادن مناسک حج و یکی از ماههای حرام.



۱) مباحث تقویمی. نام ماه ذیحجه از ریشه «ح ج ج»، به معنای قصدکردن ( زَبیدی، ج ۵، ص ۴۵۹)، و ناظر به انجام فریضه حج و خروج مردم از شهرها و زیستگاههای خود به قصد بهجاآوردن حج است. این ریشه در معانی متعددی چون قصدکردن، زیارتکردن و برپاداشتن جشن به بسیاری از زبانهای سامی راه یافتهاست و صورتی از آن در زبان عبری نیز دیده میشود (برای آگاهی از شکل ریشه در زبانهای مختلف سامی، ازجمله عبری، سریانی، آرامی و سبایی مشکور، ج ۱، ص ۱۶۸ـ۱۶۹). نامگذاری یکی از ماههای سال با ایام برپایی مناسک حج نشانه اهمیت این مناسک در زندگی و عقاید مردم عرب و نیز در مناسک عبادی مسلمانان است (← ادامه مقاله). نام این ماه در متون گوناگون با توجه به جایگاه نحوی آن در متون عربی، بهصورت ذیالحِجه (← نُعَیمی دمشقی، ج ۲، ص ۱۵)، ذوالحِجه (همان، ج ۲، ص ۱۲) و ذاالحجه (متقی هندی، ج ۳، جزء۵، ص ۱۱۷) به کار  رفته، و بدون حرف تعریف «ال»، یعنی ذیحجه کمتر ثبت شدهاست (← لیتمان ، ص ۲۳۰؛ برای صورتهای مختلف نام این ماه ← همانجا؛ برای دیگر بررسیهای واژگانی نام این ماه ← قَلقَشندی، ج ۲، ص ۳۷۶؛ سیوطی، المُزْهَر، ج ۲، ص ۲۰۳؛ همو، الشماریخ، ص ۱۴؛ زبیدی، ج ۵، ص ۴۶۷ـ۴۶۸). بهسبب وجود اقوام و قبایل مختلف عرب، در دوره جاهلی در شبهجزیره عربستان، نامهای متعددی برای این ماه در گاهشماریهای آن روزگار وجود داشت، ازجمله ناجِر (← مرزوقی اصفهانی، ج ۱، ص ۲۷۹)، بُرَک (همان، ج ۱، ص ۲۸۳؛ ابوریحان بیرونی، ۱۹۲۳، ص ۶۱)، مَسبِل ( الفوایدالغرر، گ ۲۶پ)، نحس (مسعودی، ج ۲، ص ۳۴۹) و ذیالمَحَجَّة. ماه ذیحجه، هم پیش از اسلام و هم پس از آن، یکی از چهار ماه حرام بودهاست (← ماه*). به گفته برخی از نویسندگان دوره اسلامی، در دوران جاهلیت ماههای حرام از دهم ذیحجه آغاز و ماههای محرّم، صفر، ربیعالاول و ده روز از ربیعالآخر را شامل میشد (← مرزوقی اصفهانی، ج ۱، ص ۸۹؛ الفوایدالغرر، گ ۴ر). بهعلاوه، طبق برخی روایات تاریخی، براساس رواج نَسیء در دوران جاهلیت (در اینباره ← نسیء*)، مردم عرب، حج را دو سال در ذیقعده و دو سال در ذیحجه بهجا میآوردند (مرزوقی اصفهانی، ج ۱، ص ۹۰). اما با ظهور اسلام و نهی صریح قرآن از بهکار بستن نسیء، این رسم ازمیان رفت. به نوشته مرزوقی اصفهانی (همانجا)، سال دهم هجری که پیامبر اسلام حجةالوداع را بهجا آوردند، ماه ذیحجه بود و آن حضرت در خطبه خود بیان کرد که زمان به جای خود برگشته و با این بیان، برگزاری مناسک حج را در ماه ذیحجه تثبیت کرد تا سنّت حضرت ابراهیم را زنده گرداند (نیز ← قطان مروزی، ص ۲۴۴ـ۲۴۷، که بهتفصیل درباره نسیء در عصر جاهلی و اقدام پیامبر اسلام در منع آن سخن گفتهاست؛ عرفان محمد حمّور، ج ۱، ص ۵۸۳ـ ۵۸۶، درباره بعضی محاسبات در زمینه موعد انجام فریضه حج در دوران جاهلیت).



طول ماه ذیحجه براساس طول متوسط ماههای سال قمریِ قراردادی همواره ۲۹ روز بودهاست (← ابوریحان بیرونی، ۱۳۶۲ش، ص ۲۲۹). اما طبق روش رؤیت هلال، طول این ماه مثل سایر ماههای قمری ۲۹ یا ۳۰ روز است (← رؤیت هلال*). ضمن آنکه برخی منجمان دوره اسلامی طول ماه ذیحجه را، در نظام قراردادی ۳۰ و ۲۹ روزه، ۲۹ روز و هشت ساعت و ۴۸ دقیقه دانستهاند (برای نمونه ← بتّانی، ج ۳، ص ۱۰۰؛ نصیرالدین طوسی، ص ۲۱).



کمابیش نشانههایی از اعتقاد به پارهای دستورالعملهای احکام نجومی در ماه ذیحجه در نوشتههای حسنبن بهلول (سدة چهارم؛ ص ۲۳۵ـ۲۳۷) دیده میشود. همچنین با توجه به اهمیت آغاز ماههای گاهشماری هجری قمری با یکی از روزهای هفته، که نیازمند شئون احکامیِ خاصی بوده، در زیجهای دوره اسلامی، جدولهایی برای محاسبه این روزها تهیه میشدهاست (برای نمونه ← بتّانی، ج ۲، بخش جدولها، ص ۷؛ نصیرالدین طوسی، همانجا). به نوشته مسعودی (همانجا)، روزهای نحس هر ماه چهارشنبهای است که منطبق شود با روزی که با عدد چهار به نوعی رابطه عددی داشته باشد. مؤلف الفواید الغرر (گ ۹۰ر) نیز روز هشتم را روز نحس این ماه دانستهاست.



منابع : ابوریحان بیرونی، الآثار الباقیة عنالقرون الخالیة، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳؛ همو، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، چاپ جلالالدین همائی، تهران ۱۳۶۲ش؛ محمدبن جابر بتّانی، کتابالزیج الصابی، اعتنی بطبعه و تصحیحه و ترجمه الی اللغة اللاتینیة و علّق حواشیه کارلو آلفونسو نالینو، رم ۱۸۹۹ـ۱۹۰۷، چاپ افست هیلدسهایم ۱۹۷۷؛ حسنبن بهلول، کتابالدلائل، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانهة سلیمانیة استانبول، مجموعه حکیم اوغلی، ش ۵۷۲، فرانکفورت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ محمدبن محمد زَبیدی، تاجالعروس من جواهر القاموس، ج ۵، چاپ مصطفی حجازی، کویت ۱۳۸۹/ ۱۹۶۹، چاپ افست بیروت ]بیتا.[؛ عبدالرحمانبن ابیبکر سیوطی، کتاب الشماریخ فی علمالتاریخ، چاپ کریستیان فریدریش زیبولد، لیدن ۱۳۱۲/۱۸۹۴؛ همو، المزهر فی علوماللغة و انواعها، چاپ محمد احمد جادالمولی، علی محمد بجاوی، و محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ]بیتا.[؛ عرفان محمد حمّور، مواسمالعرب: المواسم الثقافیة و التجاریة و الدینیة و الطبیعیة، بیروت ۱۴۲۷/ ۲۰۰۶؛ الفواید الغرر و الفواید الدرر، از مؤلفی ناشناس، نسخة خطی کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران، ش ۶۶۷۴؛ حسنبن علی قطان مروزی، گیهان شناخت، چاپ عکسی از نسخه خطی کتابخانه آیتاللّه مرعشی نجفی، چاپ محمود مرعشی نجفی، قم ۱۳۷۹ش؛ قَلقَشندی؛ علیبن حسامالدین متقی هندی، کنزالعُمّال فی سنن الاقوال و الافعال، چاپ محمود عمر دمیاطی، بیروت ۱۴۱۹/ ۱۹۹۸؛ احمدبن محمد مرزوقی اصفهانی، کتاب الازمنة و الامکنة، حیدرآباد، دکن ۱۳۳۳/۱۹۱۴؛ مسعودی، مروج (بیروت)؛ محمدجواد مشکور، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی، تهران ۱۳۵۷ش؛ محمدبن محمد نصیرالدین طوسی، زیجایلخانی، چاپ عکسی از نسخة خطی کهن کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش ۱۸۱، چاپ یوسف بیگ باباپور و مسعود غلامیه، قم ۱۳۹۱ش؛ عبدالقادربن محمد نُعَیمی دمشقی، الدارس فی تاریخ المدارس، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛



E.Littmann , "Ûberdie  Ehrennamen  und  Neubenennungen  der  islamischen Monate", Der Islam, vol. ۸ (۱۹۱۸).



/ فرید قاسملو /



۲) مباحث قرآنی و حدیثی و فقهی. علاوه بر نام ذیحجه، در دیگر نامهای متداول این ماه در دوران جاهلیت، مانند ذیالمَحَجَّة و بُرَک (از ریشة «بَرَکَ»، ناظر بر خوابانیدن شتر/ بُروکُالاِبِل در هنگام نَحْرِ آن) ارتباط وثیق این ماه با مناسک حج مشهود است (← ابوریحان بیرونی، ص ۶۰ـ۶۱؛ جوادعلی، ج ۸، ص ۴۵۴ـ۴۵۸، ۴۶۰ـ۴۶۱، ۴۷۹). در ماه ذیحجه هر سال مناسک حج در مکه برگزار میشود.



برپایه فقه اسلامی، ازجمله شروط صحت حج تَمَتُّع، ادای عمرة تمتع و حج تمتع با هم در یک سال و نیز بهجاآوردن عمره تمتع در یکی از ماههای حج (به تعبیر قرآن ← بقره: ۱۹۷) یعنی از آغاز شوال تا هشتم ذیحجه است. شرط مهم دیگر، این است که حجگزار پیش از روز نهم ذیحجه، و به نظر برخی در روز هشتم، در مکه به قصد حج مُحرم شود. همچنین ارکان و واجبات مناسک حج در روزهای معیّنی از ماه ذیحجه انجام میشود (← حج*، بخش ۱، مباحث قرآنی و حدیثی و فقهی).



در منابع حدیثی و فقهی برای برخی از روزهای ویژه مناسک حج در ماه ذیحجه، نامهای خاصی بهکار رفتهاست، ازجمله روز تَرْوِیَه برای روز هشتم، روز عَرَفه و روز مشهود برای روز نهم، عید قربان یا روز گوسفندکُشان یا روز نَحْر برای روز دهم، ایام معدودات (مصداق آیة ۲۰۳ سورة بقره) و ایام تَشْریق* و ایام مِنا برای روزهای یازدهم تا سیزدهم، روز قَرّ (روز استقرار حجاج در منا) برای روز یازدهم، روز نَفْر و نَفْر اول برای روز دوازدهم و روز نفر ثانی و صَدَرْ و حَصْبَه برای روز سیزدهم (← طوسی، المبسوط، ج ۱، ص ۳۶۵؛ شهید اول، ج ۱، ص ۴۸۷). معدودی از مفسران، تعبیر ایام معدودات را در قرآن ناظر به دهه اول ذیحجه دانسته­اند ولی به نظر مشهور، این دهه مصداق «ایام مَعلومات» در قرآن (حج: ۲۸) است (← طوسی، التبیان؛ قرطبی؛ سیوطی، ذیل آیه).



برپایه احادیث متعدد، دهه اول ذیحجه در شمار ایام بسیار بافضیلت سال است و روزهگرفتن در نُه روز نخست آن و برپایه برخی احادیث، در روزهای اول، هشتم و نهم این ماه توصیه شدهاست (← احمدبن حنبل، ج ۱، ص ۲۲۴، ج ۵، ص ۲۷۱؛ بیهقی، ج ۴، ص ۲۸۴ـ۲۸۵؛ حرّعاملی، ج۱۰، ص ۴۵۲ـ۴۵۴). ازجمله اعمال سفارششده در این دهه، بهجا آوردن دو رکعت نماز مخصوص میان نماز مغرب و عشا، و نیز خواندن ادعیه و  تهلیلهای ویژه است (← طوسی، مصباحالمتهجّد، ص ۶۷۲ـ ۶۷۳؛ ابنطاووس، ج ۲، ص ۳۵ـ۳۶، ۴۴ـ۴۸؛ کفعمی، ۱۴۱۴، ص ۸۷۳ـ۸۷۵).



برخی روزهای دهه نخست ذیحجه خود فضیلتهایی ویژه و اَعمالی مخصوص دارند. مثلاً برپایه احادیث، شب و روز عرفه از ایام مبارک بهشمار میرود و روزهدار بودن و خواندن نماز و ادعیه خاص، بهویژه دعای امامحسین علیهالسلام در روز عرفه، بسیار سفارش شدهاست (← بیهقی، ج ۵، ص ۱۱۸؛ ابنطاووس، ج ۲، ص ۴۹ـ۵۰؛ حرّعاملی، ج ۱۳، ص ۵۴۲، ۵۴۶ـ ۵۵۵). عبادت، شبزندهداری و دعاکردن در شب دهم ذیحجه نیز تأکید شدهاست. روز دهم این ماه، روز عید قربان است که از بزرگترین اعیاد مسلمانان بهشمار میرود. نماز عید قربان، به شیوه گفتهشده در منابع، غسل و قربانیکردن از سنن تأکیدشده در این روز است. زیارت امامحسین علیهالسلام در شب و روز عرفه و شب و روز عید قربان نیز تأکید شدهاست (← ابنطاووس، ج ۲، ص ۴۸ـ۲۳۶؛ کفعمی، ۱۴۱۴، ص ۸۷۵ ـ ۹۰۲؛ نیز ← عید قربان*).



دو روز دیگر از روزهای ماه ذیحجه هم در شمار ایام مورد توجه در احادیث و دارای اعمال ویژهای است: ۱) عید غدیر در هجدهم این ماه، مصادف با روزی است که پیامبر اکرم صلیاللّه علیهوآلهوسلم در سالدهم هجری، هنگام بازگشتاز حِجةالوداع، در خطابهای مشهور، امامعلی علیهالسلام را بهعنوانِ مولای مسلمانان و جانشین خود تعیین فرمود و بهاستناد احادیث شیعی، بزرگترین عید مسلمانان بهشمار میرود. غسلکردن، روزهگرفتن، زیارت مرقد امامعلی، خواندن ادعیه مخصوص، پوشیدن جامههای نیکو و ابراز شادمانی، صله رحم و منعقدکردن عقد اُخُوَّت با دیگر مؤمنان در این روز توصیه شدهاست (← طوسی، مصباح المتهجّد، ص ۷۳۶ـ۷۵۸؛ ابنطاووس، ج ۲، ص ۲۳۷ـ ۳۰۹؛ کفعمی، ۱۴۱۸، ص ۳۶۴ـ ۳۷۲؛ نیز ← غدیرخم*)؛ ۲) بیستوچهارم ماه، که بنابر قول مشهور روز مباهله است (نظر غیرمشهور، بیستوپنجم ماه است). پیامبر اکرم مسیحیان نَجران را به اسلام فراخوانده بود و آنان پس از مذاکره با پیامبر، اسلام را نپذیرفته بودند. دو طرف برپایه توافق خود در این روز به مباهله (نفرینکردن یکدیگر و درخواست نزول عذاب بر گروه باطل) پرداختند. پیامبر همراه حضرت فاطمه علیهاالسلام، امامعلی، امامحسن و امامحسین علیهمالسلام در محل مباهله، که خارج از شهر مدینه بود، حاضر شدند، ولی نجرانیان که سخت بیمناک عذاب الهی بودند، از مباهله منصرف و حاضر به پرداخت جزیه شدند. ازجمله اعمال این روز، خواندن ادعیه، غسل و روزه گرفتن است (← آلعمران: ۶۱؛ طوسی، مصباح المتهجّد، ص ۷۵۹ـ۷۶۷؛ ابنطاووس، ج ۲، ص۳۱۰ـ ۳۶۸؛ کفعمی، ۱۴۱۸، ص ۳۷۲ـ ۳۷۸؛ نیز ← مباهله*).



برپایه احادیث و روایات، سالروز بسیاری از وقایع مهم تاریخی ـ دینی بر یکی از روزهای ماه ذیحجه منطبق است، ازجمله: تولد حضرت ابراهیم علیهالسلام در نخستین روز این ماه، انطباق آخرین دهة مناجات حضرت موسیعلیهالسلام در کوه طور بر دهه نخست ذیحجه (← اعراف : ۱۴۲؛ قمی؛ قرطبی، ذیل آیه)، پذیرفتهشدن توبه حضرت آدم علیهالسلام، پیروزی حضرت موسی بر ساحران، نجاتیافتن حضرت ابراهیم از آتش و تعیینشدن اوصیای چند تن از پیامبران ازجمله حضرت موسی و عیسی علیهمالسلام در هجدهم ذیحجه (← ابنادریس حلّی، ج ۱، ص ۴۱۸؛ حرّعاملی، ج۱۰، ص ۴۴۵ـ۴۴۶). ازجمله وقایع روز بیستوچهارم ذیحجه بنابر منابع تاریخی و تفسیری، انگشتر دادن امامعلی در حال رکوع به سائل و نزول آیة ۵۵ سورة مائده دراینباره است. بیستوپنجم ذیحجه نیز سالروز نزول سورة انسان در شأن امامعلی و حضرت زهرا و حَسَنین است (← ابنادریس حلّی، همانجا؛ ابنطاووس، ج ۲، ص ۳۶۸ـ ۳۷۸؛ قرطبی، ذیل مائده : ۵۵، ج۱۹، ص۱۱۸). ابلاغ ممنوعیت نَسیء، یعنی بهتأخیرانداختن ماههای قمری برای فرار از حرمت کارزار در ماه حرام یا تغییر زمان مناسک حج نیز در ماه ذیحجه سال دهم هجری صورت گرفت (← طوسی، التبیان، ذیل توبه: ۳۸).



فقهای امامی بر استحباب روزهگرفتن در روز اول ذیحجه، نُه روز نخست این ماه، روز عید غدیر، روز مباهله و روز بیستوپنجم ذیحجه تأکید کردهاند (← ابنادریس حلّی، ج ۱، ص ۴۱۸ـ۴۱۹؛ علامه حلّی، ج ۹، ص ۳۶۷ـ۳۷۰؛ نجفی، ج ۱۷، ص ۹۷ـ۹۸، ۱۰۳ـ۱۰۵، ۱۰۹ـ۱۱۰، ۱۱۲، ۱۱۶). افزونبراین،طبق منابع فقهی خواندن نمازهایی مخصوص در روزهای اول ذیحجه، عید غدیر و مباهله و نیز غسلکردن در روزهای ترویه، عرفه، عید غدیر و مباهله مستحب است. ضمن اینکه در برخی از این موارد (ازجمله نماز روز اول ماه ذیحجه و روز مباهله و روزه روز مباهله و بیستوپنجم ماه) دلیل فقهی بر استحباب وارد نشدهاست، اما بهتصریح فقها شریفبودن این ایام و لزوم شکرگزاری مسلمانان به درگاه خداوند بهسبب نعمتهایی که در این روزها به آنان عطا کرده، منشأ این استحباب شدهاست (← طوسی، المبسوط، ج ۱، ص۴۰؛ علامه حلّی، ج ۲، ص ۴۷۲، ج ۶، ص ۱۵۱ـ۱۵۳، ۱۵۵ـ۱۵۶، ج ۹، ص ۳۶۷ـ۳۷۰؛ نجفی، ج ۵، ص ۳۵ـ۳۶، ۳۷ـ۴۰، ج ۱۲، ص ۱۹۸، ۲۱۴ـ۲۱۷، ج ۱۷، ص ۱۰۹ـ۱۱۰). فقهای اهل سنّت هم به استحباب روزهگرفتن در هشت روز نخست ماه ذیحجه (برای حجاج و غیرحجاج)، روز عرفه (برای غیرحاجیان و ــ با شروطی به نظر برخی مذاهب ــ برای حاجیان) و نیز همه یا بخشی از روزهای ماههای حرام، ازجمله ذیحجه، قائلاند (← الموسوعةالفقهیة، ج ۲۸، ص ۹۰ـ۹۲، ۹۵).



فقهای همه مذاهب اسلامی ــ به استناد احادیث ــ روزهگرفتن را در روز دهم ذیحجه (عید قربان) حرام شمردهاند (← نجفی، ج ۱۷، ص ۱۲۱؛ الموسوعةالفقهیة، ج ۲۸، ص ۱۷ـ۱۹). عموم فقهای امامی، برپایه احادیث، روزهداری را در روزهای یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذیحجه نیز، برای آنان که در مِنا حضور داشته باشند، حرام دانستهاند (برای نمونه ← طوسی، المبسوط، ج ۱، ص ۲۸۳؛ نجفی، ج ۱۷، ص ۱۲۲ـ۱۲۳؛ نیز برای مورد استثناشده از شمول این احکام ← طوسی، همانجا؛ نجفی، ج ۱۷، ص ۸۸ ـ۸۹)؛ اما فقهای اهل سنّت در اینباره اتفاقنظر ندارند (← الموسوعة الفقهیة، همانجا).



ذیحجه در روزگار جاهلیت از ماههای حرام بهشمار میرفت، که جنگکردن در آن ماهها (رجب، ذیقعده، ذیحجه و محرّم) ممنوع بود (← جوادعلی، ج ۸، ص ۴۷۱ـ۴۷۲). اسلام این روش و عادت را تأیید کرد و فقها به استناد آیات قرآن (ازجمله بقره: ۲۱۷؛ توبه: ۵) قائل به حرمت جنگ و جهاد در این ماهها شدهاند (← جهاد*). همچنین، به نظر فقهای امامی ــ بهاستناد احادیث ــ میزان دیه قتل در ماههای حرام ازجمله ذیحجه، بیش از دیه معمول و معادل (img height="54" src="file:///C:\DOCUME~1\M69C4~1.YAR\LOCALS~1\Temp\msohtmlclip1\01\clip_image002.gif" width="6" /)  دیه کامل است (برای نمونه ← ابنادریس حلّی، ج ۳، ص ۳۶۳؛ نجفی، ج ۴۳، ص ۲۶). فقهای اهل سنّت دراینباره اتفاقنظر ندارند و تنها برخی از آنها حکم تغلیظ دیه قتل را در ماههای حرام پذیرفتهاند (← سحنون، ج ۶، جزء۱۶، ص ۳۰۷؛ شافعی، ج ۳، جزء۶، ص ۱۱۳؛ ابنقدامه، ج ۹، ص ۴۹۹ـ۵۰۱؛ نیز ← دیه*).



 



منابع : علاوه بر قرآن؛ ابنادریس حلّی، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱؛ ابنطاووس، اقبالالاعمال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۴ـ۱۴۱۵؛ ابنقدامه، المغنی، بیروت ] ۱۳۴۷[، چاپ افست ]بیتا.[؛ ابوریحان بیرونی؛ احمدبن حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، ]بیتا.[؛ احمدبن حسین بیهقی، السننالکبری، بیروت: دارالفکر، ]بیتا.[؛ جوادعلی، المفصّل فی تاریخالعرب قبلالاسلام، بغداد ۱۴۱۳/ ۱۹۹۳؛ حرّعاملی؛ عبدالسلامبن سعید سحنون، المُدَوَّنةالکبری، التی رواها سحنونبن سعید تنوخی عن عبدالرحمانبن قاسم عتقی عن مالکبن انس، قاهره ۱۳۲۳، چاپ افست بیروت ]بیتا.[؛ سیوطی؛ محمدبن ادریس شافعی، الاُمّ، چاپ محمد زهری نجّار، بیروت ]بیتا.[؛ محمدبن مکی شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴؛ محمدبن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیرعاملی، بیروت ]بیتا.[؛ همو، المبسوط فی فقهالامامیة، ج ۱، چاپ محمدتقی کشفی، تهران ۱۳۸۷؛ همو، مصباحالمتهجّد، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۱؛ حسنبن یوسف علامه حلّی، منتهیالمطلب فی تحقیق المذهب، مشهد ۱۴۱۲ـ ۱۴۲۹؛ محمدبن احمد قرطبی، الجامعلاحکام القرآن، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ علیبن ابراهیم قمی، تفسیرالقمی، چاپ طیب موسویجزائری، قم ۱۴۰۴؛ ابراهیمبن علی کفعمی، البلدالامین و الدرع الحصین، چاپ علاءالدین اعلمی، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷؛ همو، المصباح، چاپ حسین اعلمی، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴؛ الموسوعة الفقهیة، ج ۲۸، کویت: وزارتالاوقاف و الشئون الاسلامیة، ۱۴۱۳/ ۱۹۹۳؛ محمدحسنبن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائعالاسلام، بیروت ۱۹۸۱.



 



/ خدیجه کثیریبیدهندی /


نظر شما
مولفان
فرید قاسملو , خدیجه کثیرى بیدهندى ,
گروه
تاریخ اسلام , قرآن و حدیث , فقه وحقوق ,
رده موضوعی
جلد19
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده