ذی القربی

معرف

ذِی‌الْقُربی، تعبیری قرآنی به معنای خویشاوند رَحِمی و نَسَبی.

متن


ذِی‌الْقُربی، تعبیری قرآنی به معنای خویشاوند رَحِمی و نَسَبی. ترکیب اضافی «ذی‌القربی» مرکّب است از ذی (صورت مجرور اسم ناقص ذو) به معنای دارنده و صاحب ( خلیل‌بن احمد، ذیل «ذو»)، و القربی (مصدر از ریشة «ق ر ب») به معنای قرابت نَسَبی (ابن‌منظور، ذیل «قرب»؛ نیز ← فیروزآبادی؛ جوهری، ذیل «قرب»). این ترکیب چندین بار، به اشکال گوناگون، در قرآن کریم به کار رفته‌است؛ شش بار به همین شکل مجرور در آیة ۷ سورة حشر، ۹۰ سورة نحل، ۸۳ سورة بقره،  ۳۶ سورة نساء (دو بار) و ۴۱ سورة انفال، پنج بار در حالت نصب در آیة ۲۶ سورة اسراء، ۳۸ سورة روم، ۱۰۶ سورة مائده،  ۱۵۲ سورة انعام و ۱۸ سورة فاطر، و یک بار به صورت جمع منصوب (ذَوِی‌القربی) در آیة ۱۷۷ سورة بقره. علاوه بر این، در قرآن دو بار (نساء: ۸ ؛ توبه: ۱۱۳) تعبیر «اولواالقربی» و یک بار (شوری : ۲۳) تعبیر «القربی» به کار رفته‌است که معنایی مشابه یا مترادف با ذی‌القربی دارند. از تأمل در آیات دربردارنده ترکیب ذی‌القربی به دست می‌آید که این ترکیب معنای عام «خویشاوند رحمی و نسبی» دارد و در واقع، به معنای خویشاوند رحمی و نسبیِ کسی‌است که، لفظاً یا تقدیراً، در آیه یا آیات قبل ذکری از او به میان آمده (← عسکری، ج ۲، ص ۱۱۹) و بنابراین، در پاره‌ای موارد این ترکیب به معنای خویشاوندان رحِمی و نسبی پیامبر اکرم صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم است.



دربارة کاربرد عام ترکیب ذی‌القربی می‌توان به این موارد اشاره کرد: در آیة ۳۶ سورة نساء ذی‌القربی صفت «الجار» (به‌معنای همسایه) است. طبری (ذیل نساء: ۳۶)، ضمن نقل و نقد اقوال گوناگون در معنای این ترکیب، آن را به معنای همسایه‌ای گرفته که از سوی پدر یا مادر، خویشاوند رحِمی/ نسبی است (نیز ← نحّاس، ج ۲، ص ۸۳)؛ اما طوسی (التبیان، ذیل همین آیه)، علاوه بر این معنا، به نقل از زجّاج، «الجار ذی‌القربی» را همسایة نزدیکی دانسته که با او آشناییم و او نیز با ما آشناست. از دیدگاه طبری، در آیة ۹۰ سورة نحل هم ذی‌القربی معنای عام خویشاوند دارد. وی (همانجا) از قول ابن‌عباس نقل کرده که ذی‌القربی به معنای ارحام است و بر این اساس، منظور از «ایتاء ذی‌القربی» را دادن حق خویشاوندان دانسته، حقی که به‌سبب همین خویشاوندی ایجاد شده‌است. اما طوسی (التبیان، ذیل نحل: ۹۰) در معنای ذی‌القربی در این آیه دو احتمال داده‌است: یکی همان معنای عام خویشاوند و دیگری معنای خاص خویشاوندان پیامبر از نسل هاشم که در آیة ۴۱ سورة انفال معرفی شده‌اند (← ادامة مقاله). فخررازی (ذیل بقره: ۸۳) در توضیح این مطلب که چرا در قرآن بر رسیدگی به ذی‌القربی تأکید شده، گفته­است که حق ذی‌القربی برخاسته از حق والدین است، زیرا وابستگی خویشاوندان به فرد به‌واسطه والدین است. وی سپس دلیل عقلی تأکید بر رعایت حق خویشاوندان را فراهم بودن و تقویت زمینة الفت و پیوستگی با آنان ذکر کرده‌است. فخررازی، همچنین «ذوی‌القربی» را در آیة ۱۷۷ سورة بقره به‌معنای عام خویشاوندان گرفته و ضمن اشاره به قول کسانی که مراد از این تعبیر را در این آیه همان افراد مذکور آیة  ۴۱ سورة انفال می‌دانند (← طوسی، التبیان، ذیل بقره: ۱۷۷)، بر آن است که در اینجا ذوی‌القربی را نباید به خویشاوندان محرم منحصر دانست.



دربارة مراد از «ذَاالقُرْبی» در دو آیة ۲۶ سورة اسراء و  ۳۸ سورة روم  (وَات/ فَاتِ ذَاالقربی حقَّه)، نزد مفسران قدیم دو قول مطرح بوده‌است: کاربرد عام یعنی خویشاوندان هر فرد، به‌ویژه پدر و مادر و فرزندان، که در اموال او حقی دارند و نیز حقوق اخلاقی مثل صلة رحم، و کاربرد خاص یعنی خویشاوندان پیامبر. طبری در تفسیر آیة ۲۶ سورة اسراء به هر دو قول اشاره کرده ولی قول اول را به صواب نزدیک‌تر دانسته و افزوده‌است که مخاطب آیه در صورت دوم شخص پیامبر و در صورت نخست، آن حضرت و همه امت‌اند. در عین حال، او در تفسیر آیة ۳۸ سورة روم فقط کاربرد خاص را آورده و گفته­است خدا پیامبرش را مخاطب ساخته و او را به ادای حق اقربایش سفارش کرده‌است. فخررازی، ذیل آیة ۲۶ سورة اسراء، دو قول مذکور را آورده و منشأ این دو قول را صیغة امر مفرد (اتِ) دانسته‌است که می‌توان آن را خطاب به شخص پیامبر اکرم دانست یا خطاب به فردْفرد مؤمنان. او هیچ‌یک از دو قول را بر دیگری ترجیح نداده‌است، اما بیان وی ذیل آیة ۳۸ سورة روم گرایش به ترجیح کاربرد عام را می‌رساند. قرطبی ذیل هر دو آیه، هر دو قول را آورده، ولی خود کاربردعام را ترجیح داده‌است، با این استدلال که حق خاص اقربای پیامبر در آیة ۴۱ سورة انفال ذکر شده‌است (دربارة این آیه ← ادامة مقاله). اما طوسی، ذیل آیة ۲۶ سورة اسراء، فقط قول کاربرد خاص را (به نقل از ابن‌عباس و حسن بصری) آورده  و گفته‌است در این آیه خداوند رسول اکرم را مخاطب قرار داده و به او سفارش کرده‌است حقی را که خدا برای اقربای او قرار داده‌است ایفا کند (نیز ← ادامة مقاله). او، همچنین ذیل آیة ۳۸ سورة روم همین قول را از مجاهد و سُدّی نقل کرده و پس از اشاره به قول دیگر ــ که در آن صورت، موضوع آیه سفارش به مؤمنان در رسیدگی به خویشاوندان (صلة رحم*) است ــ قول اول را پذیرفتنی‌تر دانسته، ازآن‌رو که مخاطب آیه شخص پیامبر است (ثمَّ خاطبَ نبیَّه).



به‌نظر می‌رسد سبب مطرح شدن این دو قول و گرایش شماری از مفسران به کاربرد خاص، وجود چندین روایت در منابع تاریخی و تفسیری و حدیثیِ شیعه و سنّی است که طبق آن، در پی نزول آیة ۲۶ سورة اسراء، پیامبر صلی‌اللّه علیه‌و آله‌وسلم دخترش فاطمه  را فراخواند و فدک را به او (آنان) داد، با این توضیح که این کار را به امر خدا انجام می‌دهد. طبری (ذیل آیه) سخن امام‌علی‌بن حسین علیهماالسلام را نیز به‌عنوان مؤید کاربرد در معنای خاص آورده‌است: بنابه نقل مورخان، پس از واقعة عاشورا و به اسارت درآمدن بازماندگانِ آن واقعه و انتقال آنان به شام، هنگامی که مردی از اهالی شام، از روی ناآگاهی، سخنانی ناروا خطاب به اسیران گفت، امام علی‌بن حسین برای او آیة ۲۶ سورة اسراء و ۴۱ سورة انفال و دو آیة دیگر را تلاوت کرد و توضیح داد که مراد از «ذی‌القربی» در این آیاتْ ما، یعنی نوادگان پیامبر اکرم، هستیم (برای نمونه ← ابن‌اعثم کوفی، ج ۵، ص۱۳۰؛ تاریخ امام حسین علیه‌السلام، ج ۶، ص ۳۸۹ـ۴۰۸؛ نیز ← طوسی؛ سیوطی؛ آلوسی، ذیل آیات، همه به‌نقل از طبری). قرطبی (ذیل آیه) نیز به سخن امام‌سجاد علیه‌السلام به‌عنوان دلیل قائلان کاربرد خاص، به اجمال، اشاره کرده‌است. ابن‌کثیر (ذیل اسراء: ۲۶)، ضمن آنکه مانند بیشتر محدّثان متقدم اهل سنّت (ابویَعلی، بزاز، ابن‌مردویه، ابن‌ابی‌حاتِم و ...) ماجرای اعطای فدک به فاطمه را از ابوسعید خدری روایت نموده، در این باره مناقشه کرده و مکّی بودن سورة اسراء را مانع پذیرش آن روایت دانسته و گفته‌است احتمالاً این روایت برساختة رافضه است. در پاسخ این مناقشه گذشته از آنکه ابن‌کثیر دلیلی برای انتساب این خبر به رافضه ارائه نکرده‌است و طریق خبر نیز مؤید او نیست، گفته‌اند که اولاً شماری از مفسران دربارة سورة اسراء یادآوری کرده‌اند که برخی آیات این سورة مدنی است و پاره‌ای از مفسران آیة ۲۶ را نیز نام برده‌اند (برای نمونه ← فخررازی، ج۲۰، ص ۱۱۶؛ زمخشری، ج ۲، ص ۶۴۶)؛ ثانیاً اعطای فدک به فاطمه علیهاالسلام (برای مجموعه این روایات ← مجلسی، ج ۲۹، ص ۱۰۵ـ۱۲۶؛ حسینی‌جلالی، ص ۱۱۵ـ۱۳۲) از امور مسلّم سیرة رسول اکرم است (← طوسی، التبیان، ذیل آیه؛ فدک*) و در گزارش این اعطا غالباً به این آیه استناد شده که خود قرینه‌ای بر مدنی بودن آن است (نیز ← آلوسی، ذیل آیه، که پس از نقل مناقشة ابن‌کثیر، این فرض را مطرح کرده‌است که عمل پیامبر دلیل بر تخصیص نیست). گفتنی است که طبق این روایات، ذی‌القربای پیامبر نیز شناسانده شده‌است.



ذی‌القربی در پاره‌ای از آیات قرآن کریم، به نظر عموم مفسران، به‌معنای خاص خویشاوندان پیامبر به‌کار رفته‌است. از موارد مشهور این کاربرد آیة خمس (← انفال: ۴۱) و آیة فیء* (← حشر: ۷) است. طبری ذیل آیة نخست به اختلاف‌نظر راویان و مفسران نخستین دربارة مراد از ذی‌القربی اشاره کرده‌است. به‌گفتة او، برخی مراد آیه را اقربای پیامبر از بنی‌هاشم دانسته‌اند؛ ازجمله، مجاهد که آن را به معنای «آل‌محمد» گرفته و توضیح داده‌است که چون صدقه (زکات) بر اقربای پیامبر حرام است، خمس غنایم جانشین آن شده‌است؛ ابن‌عباس که خود و خویشانش را مصداق آن دانسته‌است؛ و امام‌علی‌بن حسین که خطاب به یکی از اهالی شام، بازماندگان پیامبر را مصداق ذی‌القربی معرفی کرد (← سطور پیشین). برخی آن را شامل کل قریش دانسته‌اند و ابن‌عباس گفته که نظر و عمل قریش بعد از پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم این بوده‌است؛ برخی مراد آیه را اقربای پیامبر و پس از آن حضرت، اقربای خلیفه و ولیّ امر مسلمانان پس از ایشان دانسته‌اند؛ برخی دیگر، ازجمله شافعی، گفته‌اند مراد از ذی‌القربی در این آیه بنی‌هاشم و بنی‌عبدالمطلّب‌اند و به حدیثی از پیامبر استناد کرده‌اند. طبری خود همین قول را برگزیده و دربارة حکم آیه (اعطای خمس غنایم) بعد از پیامبر نیز چند قول آورده‌است؛ ازجمله آنکه سهم‌الرسول و سهم‌القرابه به خلیفه پس از آن حضرت و اقربای او تعلق می‌گیرد و او آن را در راه یاری اسلام و تأمین سلاح و تجهیزات برای مسلمانان به‌کار می‌برد. وی، آنگاه از ابن‌عباس روایت کرده که پس از رحلت رسول اکرم صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، خلیفه نخست سهم اقربای پیامبر را بازپس‌گرفت و برای مسلمانان و تأمین سلاح و تجهیزات هزینه کرد، با این استدلال که رسول اکرم فرمود پیامبران ارث نمی‌گذارند و آنچه برجای نهاده‌اند صدقه است. خلیفة دوم نیز همین روش را برگزید. اشارة ابن‌عباس به ماجرای گرفتن فدک از فاطمه دختر پیامبر است (دربارة اقدام ابوبکر و مواجهاتی که با آن صورت گرفت و نیز سخنی‌که او از پیامبر روایت‌کرده‌است← فدک*؛ نیز ← خمس*).



فخررازی در باب مراد از «ذی‌القربی» ذیل آیة ۴۱ سورة انفال، علاوه بر قول شافعی (بنی‌هاشم و بنی‌عبدالمطلّب)، قول ابوحنیفه را آورده‌است، یعنی فرزندان علی و جعفر و عقیل و آل‌عباس و آل‌حارث‌بن عبدالمطلّب. اما ذیل آیة فیء از اجماع علما بر اینکه بنی‌هاشم و بنی‌مطلّب مراد از ذی‌القربی هستند، خبر داده‌است. قرطبی (ذیل انفال: ۴۱) نیز همان سه قول مشهور (قریش، بنی‌هاشم و بنی‌عبدالمطلّب) را ذکر کرده و گفته برخی قید «فقیر بودن» را نیز افزوده‌اند که به صواب نزدیک‌تر است؛ او در تفسیر آیة فیء فقط قول شافعی را آورده‌است (نیز ←  ابن‌کثیر، ذیل انفال: ۴۱). مفسران شیعه، در تفسیر این آیه، ذی‌القربی را خویشان پیامبر می‌دانند و به‌استناد احادیثی که از امامان شیعه روایت شده‌است (برای این احادیث ← کلینی، ج ۱، ص ۵۳۸ـ ۵۵۴؛ فیض کاشانی، ذیل آیه) سهم‌اللّه و سهم‌الرسول و سهم ذی‌القربی را پس از پیامبر متعلق به جانشین ایشان می‌دانند که طبق صوابدید خود آن را هزینه می‌کند (برای نمونه ← طوسی، التبیان؛ ابوالفتوح رازی، ذیل آیه). طبرِسی (ذیل آیه) این نکته را نیز افزوده‌است که چون نسل هاشم فقط از طریق عبدالمطلّب ادامه یافت، پس ذی‌القربی فرزندان عبدالمطلّب‌اند؛ ضمن آنکه دیدگاه برخی چون حسن بصری و قَتاده دربارة ذی‌القربی مانند نظر عالمان امامیه است. طباطبائی (ذیل آیه) به‌استناد احادیث گفته‌است مصداق ذی‌القربی بعد از رحلت رسول اکرم، شخص امام از اهل بیت آن حضرت است.



گفتنی است مشابهت مضمونیِ آیة ۴۱ سورة انفال (آیة خمس) با آیة ۷ سورة حشر معروف به آیة فیء برخی مفسران را به این نظر سوق داده که آن آیة حکم مذکور در این آیه را نسخ کرده‌است (← طوسی؛ قرطبی، ذیل آیه)؛ حال آنکه آیة خمس پس از غزوة بدر در سال سوم و آیة فیء در سال هفتم پس از غزوة بنی‌نضیر نازل شد. به علاوه، موضوع دو حکم نیز متفاوت است: اولی در باب غنایم است و دومی در باب فیء که اختصاص به پیامبر داشت و ایشان طبق صوابدید خود آن را به گروههای چهارگانه مذکور در آیه داد. اعطای فدک به فاطمه سلام‌اللّه‌علیها نیز به‌استناد همین حکم قرآنی صورت گرفت، نه آنکه فدک مصداق غنیمت باشد (برای تفصیل ← حشر*، سوره؛ فدک*).



طوسی در خلاف (ج ۴، ص ۲۱۳) علاوه بر استدلال بر ادامه داشتن حق ذی‌القربی پس از پیامبر و تعلق آن به جانشین آن حضرت (هولِمَنْ قامَ مقامه) و نقد رأی ابوحنیفه مبنی بر انتفای این حق پس از رحلت آن حضرت، به یک اشکال پاسخ گفته‌است و آن اینکه چون اقربای پیامبر بسیارند و در آیه بدون تعیین مصداق، به تعبیر «ذی‌القربی» بسنده شده‌است، در کلام اجمال وجود دارد و عمل به آن ناشدنی است. به‌نظر وی، این قول به دو دلیل پذیرفتنی نیست: یکی اینکه آیه عام است و شامل همة نزدیکان پیامبر می‌شود، جز آنکه عده‌ای، با دلیل (ازجمله تصریح رسول‌اکرم) از دایرة این شمول خارج شده‌اند و بنابراین آیه بر عموم خود باقی است، و دیگر اینکه اگر در این کلمه اجمالی هم باشد اجمال در مجموعة مستحقین (ذی‌القربی) است و این موجب نمی‌شود که آنان از مجموعه کسانی که دارای حق‌اند (مستحق) خارج شوند. قطب راوندی (ج ۱، ص ۲۴۴) مفرد آمدن «ذی‌القربی» را مؤید این قول دانسته که مراد از ذی‌القربی، امامِ جانشین پیامبر و از نسل اوست. در هر صورت، فقیهان شیعه اتفاق‌نظر دارند که مصداق علی‌الاطلاق «ذی‌القربی» در این آیه امام معصومِ جانشین پیامبر است (برای نمونه ← طوسی، النهایة، ص ۱۹۵؛ ابن‌بَرّاج، ج ۱، ص ۱۸؛ ابن‌ادریس حلّی، ج ۱، ص ۴۹۲؛ برای آگاهی بیشتر ← خمس*).



در آیة ۲۳ سورة شوری، تعبیر «المودة فی‌القربی» آمده و خدا به پیامبرش گفته‌است به مردم بگو برای رسالت خود پاداشی جز «مودة فی‌القربی» نمی‌خواهم. مفسران دربارة مراد از این تعبیر چند قول دارند، ازجمله آنکه «قربی» در اینجا همان «ذی‌القربی» است و به استناد احادیث متعدد، مقصود اقربای پیامبر (حضرت علی، حضرت فاطمه، امام‌حسن و امام‌حسین علیهم‌السلام) است (برای نمونه ← زمخشری؛ فخررازی، ذیل آیه؛ نیز ← مودّت*، آیه).



منابع: علاوه بر قرآن؛ محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، بیروت: داراحیاء التراث‌العربی، ]بی‌تا.[؛ ابن‌ادریس حلّی، کتاب‌السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱؛ ابن‌اعثم کوفی، کتاب‌الفتوح، چاپ علی‌شیری، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ ابن‌بَرّاج، المُهَذّب، قم ۱۴۰۶؛ ابن‌کثیر، تفسیر القرآن‌العظیم، چاپ علی‌شیری، بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌منظور؛ ابوالفتوح رازی، روض‌الجِنان و روح‌الجَنان فی تفسیرالقرآن، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد ۱۳۶۵ـ۱۳۷۶ش؛ تاریخ امام‌حسین علیه‌السلام = موسوعة الامام‌الحسین علیه‌السلام، تهران: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، ۱۳۷۸ـ۱۳۹۰ش؛ اسماعیل‌بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره ۱۳۷۶، چاپ افست بیروت ۱۴۰۷؛ محمدباقر حسینی‌جلالی، فدک و العوالی او الحوائط السبعة فی‌الکتاب والسنة و التاریخ و الادب، قم ۱۳۸۴ش؛ خلیل‌بن احمد، کتاب‌العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹؛ زمخشری؛ سیوطی؛ طباطبائی؛ فضل‌بن حسن طبرِسی، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، چاپ هاشم رسولی محلاتی و فضل‌اللّه یزدی طباطبائی، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ طبری، جامع؛ محمدبن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیرعاملی، بیروت ]بی‌تا.[؛ همو، کتاب‌الخلاف، چاپ محمدمهدی نجف، جواد شهرستانی، و علی خراسانی‌کاظمی، قم ۱۴۰۷ـ۱۴۱۷؛ همو، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، قم: قدس محمدی، ]بی‌تا.[؛ مرتضی عسکری، معالم المدرستین، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛ محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، او، مفاتیح الغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ محمدبن یعقوب فیروزآبادی، القاموس المحیط، چاپ یوسف الشیخ محمد بقاعی، بیروت ۲۰۰۵؛ محمدبن شاه مرتضی فیض‌کاشانی، تفسیرالصافی، چاپ حسین اعلمی، بیروت ?]۱۳۹۹/ ۱۹۷۹[، چاپ افست مشهد ]بی‌تا.[؛ محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ سعیدبن هبة‌اللّه قطب‌راوندی، فقه‌القرآن، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۵؛ کلینی (بیروت)؛ مجلسی؛ احمدبن محمد نحاس، معانی‌القرآن الکریم، چاپ محمدعلی صابونی، مکه ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.



/ بمانعلی دهقان و اسماعیل باغستانی /



.


نظر شما
مولفان
بمانعلى دهقان / اسماعيل باغستانى ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد19
تاریخ1393
وضعیت چاپ
  • چاپ شده