ديوْرِگى

معرف

ديوْرِگى، شهر و شهرستانى در شرق استان سيواس در تركيه.

متن
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)ديوْرِگى(/strong)، شهر و شهرستانى در شرق استان سيواس در تركيه. شهر كوچك ديورگى/ ديوريگى در حدود ۱۵۰ كيلومترى جنوب(span dir="LTR")‌(/span)شرقى شهر سيواس(sup)*(/sup)، در منطقه(span dir="LTR")‌(/span)اى كردنشين واقع شده(span dir="LTR")‌(/span)است (فاكاروس و پاولز، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۲۳؛ كندال، ص(span dir="LTR")‌(/span)۵۳؛ نيز ← (span dir="LTR")>(/span)اطلس جامع جهان تايمز(span dir="LTR")<(/span)، نقشه ۳۱، ۳۷). اين شهر در منطقه(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)اى كوهستانى و در دره(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)اى وسيع قرار دارد (على توفيق، ص(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)۳۸۹). يكى از شاخه(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)هاى فرات به نام چالتاصويى (چالتى چايى/ چولته(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)نهرى/ چالته(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)ايرماق) از كنار اين شهر مى(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)گذرد (راسم، ص(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)۱۹۳؛ سامى، ذيل «ديوركى»؛ لسترنج، ص(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)۱۱۹؛ نيز ← (span dir="LTR")>(/span)اطلس جغرافيايى تركيه(span dir="LTR")<(/span)، بخش ۱، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۸).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
تاريخ بناى اوليه ديورگى دانسته نيست ((em)د.ا.د.ترك(/em)، ذيل مادّه). البته بناى آن به سليمان نبى و ديوى در آن زمان نسبت داده شده است (← اولياچلبى، ج۳، ص۲۱۰). در دوره روميان از شهرهاى آسياى صغير بود و تاپورا ناميده مى(span dir="LTR")‌(/span)شد و بعدها نام آن به تفريك تغيير يافت ((em)د.ا.د.ترك(/em)، همانجا). نام اين شهر در برخى آثار به صورت(span dir="LTR")‌(/span)افريك آمده(span dir="LTR")‌(/span)است (← لسترنج، همانجا؛ هيوسن، ص۴۶؛ (em)د.ا.د.ترك(/em)، همانجا) و برخى از جغرافى(span dir="LTR")‌(/span)نويسان متقدم مسلمان آن را به(span dir="LTR")‌(/span)صورت(span dir="LTR")‌(/span)اَبريق/ اِبريق(span dir="LTR")‌(/span)آورده(span dir="LTR")‌(/span)اند (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)رسته،ص۹۳؛ مسعودى، ج۵، ص۱۲۲). ديورگى را در منابع مختلف به صورتهاى دِفرِكى، دِورِكى، دِويرِگى، ديورِكى، ديوريك و ديوريكى نيز نوشته(span dir="LTR")‌(/span)اند (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)بى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۱۸؛ آقسرايى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۷، ۲۸۲؛ حمداللّه مستوفى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۹۶؛ اولياچلبى، همانجا؛ راسم، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۹۲ـ۱۹۳؛ سامى، همانجا؛ بغدادى، ج۱، ستون ۷۲۸).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديورگى در طول تاريخ در كنار يكى از مهم(span dir="LTR")‌(/span)ترين راههاى آناطولى قرار داشته و گذرگاه فاتحان و مهاجران به آناطولى بوده(span dir="LTR")‌(/span)است (اونالان، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۹). در ۵۵۰ پيش از ميلاد، اشكانيان اين شهر را تسخير كردند و تا زمان تسلط سلوكيان بر ديورگى در ۳۳۴ پيش از ميلاد، در دست آنان بود. پس از سلوكيان، حكمرانان كاپادوكيا در مدت كوتاهى بر ديورگى دست يافتند و پس از الحاق و تابعيت آنان به امپراتورى روم، ديورگى ضميمه قلمرو روم شد. با تجزيه امپراتورى روم، ديورگى جزو سرزمينهاى روم شرقى (بيزانس) شد و تا پايان حكومت ساسانيان (ح  ۶۵۲ ميلادى) از مراكز نزاع ساسانيان و روميان بود ((em)د.ا.د.ترك(/em)، همانجا).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديورگى در سده سوم بخشى از ارمنيه/ ارمينيّه صغير محسوب مى(span dir="LTR")‌(/span)شد و از ۲۲۸ تا ۲۶۵ مركز فرقه مسيحى پولسيها بود كه مسلمانان به آنان بيالقه مى(span dir="LTR")‌(/span)گفتند (← مسعودى، همانجا؛ نيز ← لسترنج، همانجا). بخشى از ديوار دژ دوره بيالقه در ديورگى برجاى مانده(span dir="LTR")‌(/span)است (تريدگولد، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۵۹).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
تاريخ فتح ديورگى به(span dir="LTR")‌(/span)دست مسلمانان مشخص(span dir="LTR")‌(/span)نيست، پس از نبرد ملازگرد(sup)*(/sup)، سلجوقيان مناطق اطراف دجله (شامل ديورگى) را گرفتند ((em)د.ا.د.ترك(/em)، همانجا). ديورگى از ۵۳۶، مركز حكمرانى شاخه(span dir="LTR")‌(/span)اى از سلسله منگوجك(sup)*(/sup) بود. اين حكمرانى بيش از يك قرن ادامه يافت، اما در دوره سليمان دوم سلجوقى (حك: ۵۹۶ـ۶۰۰) تابع سلجوقيان روم شد و در ۶۵۰، عزالدين كيكاووس دوم سلجوقى به حاكميت آنان بر اين منطقه خاتمه داد (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)بى، مقدمه مشكور، ص(span dir="LTR")‌(/span)صدوشصت).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
پس از شكست سلجوقيان روم از مغولها، ديورگى در ۶۷۵، تحت حاكميت ايلخانان مغول قرار گرفت، تا اينكه در ۷۹۳ يا ۸۰۰، مماليك مصر اين شهر را تصرف كردند (← همانجا؛ اوزون(span dir="LTR")‌(/span)چارشيلى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۶۳؛ (em)د.ا.د.ترك(/em)، همانجا). ديورگى در دوره بايزيد اول (حك: ۷۹۱ـ۸۰۵)، ضميمه قلمرو عثمانى شد و حكمرانى آنجا از دست تركمانان ذوالقدريه(sup)*(/sup) ــ كه تابع مماليك بودند ــ خارجگرديد (عاشق پاشازاده، ص(span dir="LTR")‌(/span)۷۳ـ۷۴؛ پيچر، ص(span dir="LTR")‌(/span)۵۶؛ نيز← <اطلس تاريخى اسلام(span dir="LTR")<(/span)، ص۳۰).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديورگى در دوره متقدم عثمانى، سنجقى از ايالت روم/ آناطولى صغير بود. تسلط عثمانيان بر ديورگى كوتاه(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)مدت بود؛ زيرا با حمله تيمور گوركان (حك : ۷۷۱ـ۸۰۷) به آسياى صغير، ديورگى از دست آنان بيرون رفت و بار ديگر مماليك آنجا را در اختيار گرفتند. بين سالهاى ۸۷۳ تا ۹۰۸، كه آق(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)قوينلوها در اوجقدرت بودند، ديورگى در محدوده سرزمينهاى تحت تصرف آنان قرار داشت. پس از آق(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)قوينلوها، مدتى تركمانان ذوالقدريه بر ديورگى دست يافتند. سليم اول در ۹۲۲ ديورگى را به(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)طور قطعى به قلمرو عثمانى ملحق كرد. پس از سليم اول و با تشكيل ايالت سيواس در ۹۳۲، ديورگى يكى(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)از سنجقهاى(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)ايالت سيواس شد (← سعدالدين(span dir="LTR")‌(/span)افندى، ج۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۳۹؛ (em)د.ا. د.ترك(/em)، همانجا؛ عين(span dir="LTR")‌(/span)على، ص۵۱؛ اوزتونا، ج۲، ص۶۱۲، ۷۴۶، ۷۵۲). در ۱۲۸۴، ديورگى به(span dir="LTR")‌(/span)قضاتبديل شد. ديورگى(span dir="LTR")‌(/span)از زمان اعلام(span dir="LTR")‌(/span)جمهورى در تركيه (۱۳۴۱/ ۱۹۲۳) همچنان قضايى دراستان سيواس است (سزن، ص۱۵۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
در دوره عثمانى، ديورگى يكى از مراكز فعال طريقت خلوتيه(sup)*(/sup) بود و مشايخ خلوتيه بسيارى از اين شهر برخاستند (اولياچلبى، ج۳، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۱۴؛ بغدادى، ج۱، ستون ۷۲۸؛ كوپرولو، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۶۵، ۳۷۷؛ نيز ← (span dir="LTR")>(/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف شرح حال صوفيان(span dir="LTR")<(/span)، ذيل «ابوالثنا شمس»).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
امروزه ديورگى از مراكز علويان و مركز شهرستانى در استان سيواس است كه از شرق به استان ارزنجان، از جنوب به استان مَلَطيه، از شمال به شهرستانهاى عمرانلى و زاره/ زارا و از غرب به شهرستان قانغال محدود مى(span dir="LTR")‌(/span)شود (چليك، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۵۴؛ نيز ← (span dir="LTR")>(/span)اطلس جامع جهان تايمز(span dir="LTR")<(/span)، نقشه ۳۷). ديورگى كه شهرى با اهميت صنعتى و داراى كارخانه(span dir="LTR")‌(/span)هاى صنايع سنگين است (اخبارى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۶۶)، در مسير راه(span dir="LTR")‌(/span)آهن سيواس ـ ارزنجان قرار دارد (← (span dir="LTR")>(/span)اطلس جغرافيايى تركيه(span dir="LTR")<(/span)، بخش ۱، ص۲۰، ۴۸). مهم(span dir="LTR")‌(/span)ترين معدن سنگ آهن تركيه در اطراف اين شهر است ((em)جغرافياى تركيه(/em)، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۲۴، ۱۸۵؛ هاوارد، ص(span dir="LTR")‌(/span)۹). سابقه استخراج آهن به دوره عثمانى مى(span dir="LTR")‌(/span)رسد، اما در اوايل جمهوريت استخراج آهن متوقف شد و دوباره در ۱۳۱۸ش/  ۱۹۳۹ بهره(span dir="LTR")‌(/span)بردارى از اين معدن ازسر گرفته شد (← حاجى(span dir="LTR")‌(/span)خليفه، ص(span dir="LTR")‌(/span)۶۲۵؛ (em)د.ا.د.ترك(/em)، همانجا). براساس سرشمارى ۱۳۹۰ش/ ۲۰۱۱، جمعيت ديورگى  ۴۱۶،۱۶ تن برآورد شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← مؤسسه آمار تركيه، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)منابع:(/strong) محمودبن محمد (strong)آقسرايى(/strong)، (em)تاريخ سلاجقه، يا، (/em)(em)مسامرة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الاخبار و مسايرة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الاخيار(/em)، چاپ عثمان توران، آنكارا ۱۹۴۴، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ش؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بى(/strong)، (em)اخبار سلاجقه روم(/em)، چاپ محمدجواد مشكور، تهران ۱۳۵۰ش؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)رسته(/strong)؛ محمد (strong)اخبارى(/strong)، (em)جغرافياى كشورهاى همجوار: تركيه(/em)، تهران ۱۳۸۳ش؛ ييلماز (strong)اوزتونا(/strong)، (em)تاريخ الدولة العثمانية(/em)، ترجمة عدنان محمود سلمان، استانبول ۱۹۸۸ـ۱۹۹۰؛ (strong)اولياچلبى(/strong)؛ اسماعيل (strong)بغدادى(/strong)، (em)هدية(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العارفين(/em)، ج۱، در حاجى(span dir="LTR")‌(/span)خليفه، (em)كشف(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الظنون(/em)، ج۵؛ (em)جغرافياى تركيه(/em)، ترجمه و نگارش شاهپور گودرزى(span dir="LTR")‌(/span)نژاد، تهران: سحاب، ۱۳۵۴ش؛ مصطفى(span dir="LTR")‌(/span)بن عبداللّه (strong)حاجى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)خليفه(/strong)، (em)جهان(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)نما(/em)، چاپ ابراهيم متفرقه، (span dir="LTR")](/span)استانبول(span dir="LTR") [(/span)۱۱۴۵/ ۱۷۳۲؛ (strong)حمداللّه مستوفى(/strong)، (em)نزهة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)القلوب(/em)؛ مصطفى (strong)راسم(/strong)، (em)ممالك محروسه شاهانه جغرافياسى(/em)، (span dir="LTR")](/span)استانبول (span dir="LTR")? (/span) ۱۳۰۵(span dir="LTR")[(/span)؛ (strong)سامى(/strong)؛ محمدبن حسنجان (strong)سعدالدين(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)افندى(/strong)، (em)تاج(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)التواريخ(/em)، (span dir="LTR")](/span)استانبول(span dir="LTR")[ (/span)۱۲۷۹ـ۱۲۸۰؛ درويش(span dir="LTR")‌(/span)احمد (strong)عاشق پاشازاده(/strong)، (em)عاشق پاشازاده تاريخى(/em)، چاپ عالى(span dir="LTR")‌(/span)بيگ، استانبول ۱۳۳۲، چاپ افست وست(span dir="LTR")‌(/span)ميد، انگلستان ۱۹۷۰؛ (strong)على توفيق(/strong)، (em)ممالك عثمانيه جغرافياسى(/em)، استانبول ۱۳۱۵؛ (strong)عين(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)على(/strong)، (em)قوانين آل عثمان در خلاصه مضامين دفتر ديوان(/em)، (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)جا(span dir="LTR")[(/span) ۱۲۸۰؛ (strong)مسعودى(/strong)، (em)مروج(/em)(بيروت)؛(/p)
(p style="text-align: justify;")
(em)Biographical encyclopaedia of Sufis: Africa and Europe(/em), [ed.] N. Hanif, New Delhi: Sarup & Sons, ۲۰۰۲, s.v."Abu’l-Thana Shams (۱۶th Century)" (by Nathalie Clayer); Ayşe Betül (strong)Ç(/strong)(strong)elik(/strong), "Alevi Kurdish revival in the nineties", in(em) Turkey’s Alevi enigma: a comprehensive overview(/em), ed. Paul J. White and Joost Jongerden, Leiden: Brill, ۲۰۰۳; Dana(strong) Facaros(/strong) and Michael(strong) Pauls(/strong),(em) Turkey(/em), London ۲۰۰۰; Robert H.(strong) Hewsen(/strong), "Armenia on the Halys River: Lesser Armenia and Sebastia", in(em) Armenian Sebastia/ Sivas and Lesser Armenia(/em), ed. Richard G. Hovannisian, Costa Mesa, Calif.: Mazda Publishers, Inc., ۲۰۰۴;(em) An Historical atlas of Islam(/em), ed. William C. Brice, Leiden: Brill, ۱۹۸۱; Douglas A.(strong) Howard(/strong),(em) The history of Turkey(/em), Westport, Conn. ۲۰۰۱;(strong) Kendal(/strong), "Kurdistan in Turkey", in(em) People without a country: the Kurds and Kurdistan(/em), ed. Gerard Chaliand, tr. Michael Pallis, London: Zed Press, ۱۹۸۰; Mehmed Fuad(strong) Köprülü(/strong),(em) Early mystics in Turkish literature(/em), tr. and ed. Gary Leiser and Robert Dankoff, London ۲۰۰۶; Guy(strong) Le Strange(/strong),(em) The lands of the Eastern Caliphate(/em), Cambridge ۱۹۳۰; Donald Edgar (strong)Pitcher(/strong),(em) An Historical geography of the Ottoman Empire: from earliest times to the end of the sixteenth century(/em), Leiden ۱۹۷۲; Tahir(strong) Sezen(/strong),(em) Osmanl(/em)(em)ı(/em)(em) yer adlar(/em)(em)ı(/em), Ankara ۲۰۰۶;(em) The Times comprehensive atlas of the world(/em), London: Times Books, ۲۰۰۵; Warren(strong) Treadgold(/strong),(em) A history of the Byzantine state and society(/em), Stanford, Calif. ۱۹۹۷;(em) Türkiye coğrafya atlas(/em)(em)ı(/em)(em),(/em) İstanbul: Doğan Burda Rizzoli, ۲۰۰۴; (em)TDVİA(/em), s.v. "Divriği" (by Abdülkadir Balgalmşı);(strong) Türkiye İstatistik Kurumu(/strong),(em) Adrese dayal(/em)(em)ı(/em)(em) nüfus kay(/em)(em)ı(/em)(em)t sistemi sonuçlar(/em)(em)ı(/em)(em) = Address based population registration system results ۲۰۱۱(/em), Ankara ۲۰۱۲; Sıddık (strong)Ü(/strong)(strong)nalan(/strong), "XIX. ve xx. yüzyıllarda Sivas’ın demografik yapısı",(em) İlahiyat Fakültesi dergisi(/em), vol.۹, no.۲ (۲۰۰۴); İsmail Hakkı(strong) Uzunçar(/strong)ış(strong)l(/strong)ı, (em)Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri(/em), Ankara ۲۰۰۳.(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)/ سعيد طاوسى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)مسرور /(/strong)(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)هنر و معمارى.(/strong) سلسله منگوجك در قرن ششم چندين ساختمان (span dir="LTR")‌(/span)و برجو باروى مهم دراين(span dir="LTR")‌(/span)شهر بناكردند ((span dir="LTR")>(/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، ج۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۷). از جمله اين بناها مسجد قلعه است كه آن را حسن(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)بن پيروز مراغه(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)اى در  ۵۷۶ و ۵۷۷ براى شاهنشاه(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)بن سليمان اول، فرمانرواى منگوجك، ساخت (هيل، ص(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)۷۶؛ (span dir="LTR")>(/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، همانجا). شبستان اين مسجد شامل سه فرش(span dir="LTR")‌(/span)انداز عمود بر ديوار قبله و شش ستون است. فرش(span dir="LTR")‌(/span)انداز مركزى عريض(span dir="LTR")‌(/span)تر و داراى يك طاق گهواره(span dir="LTR")‌(/span)اى است. فرش(span dir="LTR")‌(/span)اندازهاى جانبى هر كدام با چهار گنبد پوشانده شده(span dir="LTR")‌(/span)اند. سردر سنگى بنا با آجرهاى لعاب(span dir="LTR")‌(/span)دار تزيين شده(span dir="LTR")‌(/span)است ((span dir="LTR")>(/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، همانجا؛ اونسال، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۸).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
آرامگاه مشهور به سته(span dir="LTR")‌(/span)ملك در اين شهر، ساخته(span dir="LTR")‌(/span)شده در ۵۹۲، كه احتمالاً براى اميرسليمان(span dir="LTR")‌(/span)بن دوم شاهنشاه، حكمران محلى، ساخته شده (هيل، ص(span dir="LTR")‌(/span)۷۵ـ۷۶)، يكى از آرامگاههاى زيباى آسياى صغير است. اين آرامگاه دوطبقه مخروطى هشت(span dir="LTR")‌(/span)ضلعى با پايه(span dir="LTR")‌(/span)اى مكعبى است. حاشيه دربرگيرنده ورودى داراى حجاريهايى با نقش(span dir="LTR")‌(/span)مايه(span dir="LTR")‌(/span)هاى هندسى انبوهى است كه داخل چهارچوبى مستطيلى قرار گرفته(span dir="LTR")‌(/span)است (هوگ، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۲۴؛ <دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، همانجا).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
مهم(span dir="LTR")‌(/span)ترين بناى شهر ديورگى اولوجامع (مسجدجامع) است كه احمدشاه(span dir="LTR")‌(/span)بن سليمان(span dir="LTR")‌(/span)شاه، حكمران منگوجك و از دست(span dir="LTR")‌(/span)نشاندگان سلاطين سلجوقى، آن را به(span dir="LTR")‌(/span)همراه بيمارستانى در جوارش، به سفارش همسرش توران(span dir="LTR")‌(/span)ملك، در ۶۲۵ و  ۶۲۶ ساخته(span dir="LTR")‌(/span)است ((span dir="LTR")>(/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، همانجا؛ نجيب(span dir="LTR")‌(/span)اوغلو، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۴۳؛ اونسال، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۸، ۹۸). مشابه طرح اين بنا را در بناهايى چون مسجدجامع، مجموعه مسجد، مدرسه و مقبره خواندخاتون در قيصريه (ساخته(span dir="LTR")‌(/span)شده در ۶۳۵ و ۶۳۶) مى(span dir="LTR")‌(/span)توان ديد (← هوگ، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۰۹، نيز ← تصاوير ۱۹۸، ۲۰۱).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
مسجدجامع ديورگى با مناره(span dir="LTR")‌(/span)اى استوانه(span dir="LTR")‌(/span)اى از پرآرايه(span dir="LTR")‌(/span)ترين مساجد آسياى صغير محسوب مى(span dir="LTR")‌(/span)شود (← نجيب(span dir="LTR")‌(/span)اوغلو، همانجا؛ هوگ، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۱۱، تصوير۱۹۹). اين مسجد داراى سه ورودى است. ورودى شمالى نقش(span dir="LTR")‌(/span)مايه(span dir="LTR")‌(/span)هايى اسليمى و هندسى دارد كه يادآور گچ(span dir="LTR")‌(/span)بريهاى گنبد علويان(sup)*(/sup) همدان و محراب مدرسه حيدريه قزوين است. تزيين هندسى به(span dir="LTR")‌(/span)صورت نقش(span dir="LTR")‌(/span)برجسته درون قاب مستطيلى اجرا شده و تزيين زيرقوس تيزه(span dir="LTR")‌(/span)دار متأثر از طرحهاى رايجكاشى(span dir="LTR")‌(/span)كارى است (هوگ و مارتن، ص(span dir="LTR")‌(/span)۸۰ ـ۸۲؛ بلر و بلوم، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۲۶؛ هوگ، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۱۲). در اينجا، آجركارى و گچ(span dir="LTR")‌(/span)برى ايرانى را با حجارى ارمنى، گرجى و آناطوليايى تركيب كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند (بلر و بلوم، همانجا؛ گودوين،۱۹۹۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۵۱؛ <دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، ج۱، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۹۵). نقش عقاب دوسر و عقاب تك بر مدخل غربى مرتبط با كتيبه بناست كه احمدشاه(span dir="LTR")‌(/span)بن سليمان(span dir="LTR")‌(/span)شاه را شاهزاده(span dir="LTR")‌(/span)اى محلى و وابسته به علاءالدين كيقباد سلجوقى (حك: ۶۱۶ـ۶۳۴) معرفى مى(span dir="LTR")‌(/span)كند. تك(span dir="LTR")‌(/span)عقاب نماد احمدشاه و عقاب دوسر نماد كيقباد است (گيرليشس، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۸۰؛ نيز ← هيل، تصوير ۴۹۸؛ نجيب(span dir="LTR")‌(/span)اوغلو، همانجا). شبستان اين مسجد پنجفرش(span dir="LTR")‌(/span)انداز دارد و با چند گنبد پوشانده شده(span dir="LTR")‌(/span)است. دهانه ميانى شبستان عريض(span dir="LTR")‌(/span)تر است و طاق جلوى محراب با يك گنبد آج(span dir="LTR")‌(/span)دار مخروطى پوشيده شده(span dir="LTR")‌(/span)است (گودوين، همانجا؛ (span dir="LTR")>(/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، ج۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۷؛ نعمت اسماعيل علّام، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۴۵؛ جيرازبهوى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۲). در سقف سومين دهانه فرش(span dir="LTR")‌(/span)انداز مركزى مسجد، نورگير و در كف آن، حوض قرار گرفته(span dir="LTR")‌(/span)است. اين قسمت احتمالاً جاى صحن را در مساجدِ جامع نواحى جنوبى(span dir="LTR")‌(/span)تر گرفته(span dir="LTR")‌(/span)است (هوگ و مارتن، ص۸۱ـ۸۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
در كنار محراب مسجد منبر چوبى باشكوهى قرار دارد كه نام احمدبن ابراهيم تفليسى بر آن حك شده(span dir="LTR")‌(/span)است (گودوين، ۱۹۸۴، ص۲۴۰؛ (span dir="LTR")>(/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، ج۳، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۳۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
پشت ديوار قبله، بيمارستانى دوطبقه با چهار ستون مركزى بزرگ و گنبدى بالاى آنها قرار دارد. اين بنا شبيه مدرسه (← اتينگهاوزن و گرابار، ص۳۲۳) و داراى چهار ايوان در اطراف يك حياط كوچك است (گودوين، ۱۹۸۴، همانجا؛ هوگ، نقشه ۱۹۸؛ (span dir="LTR")>(/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف هنر و معمارى اسلامى گروو(span dir="LTR")<(/span)، ج۱، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۱۸). تزيينات بيمارستان اسلامى است، اما كنده(span dir="LTR")‌(/span)كاريهاى آن از نماهاى غربى تأثير گرفته(span dir="LTR")‌(/span)است (گرابار، ج۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۵، ۳۶۷). پيرامون حياط، سايبانهايى براى بيماران تعبيه شده(span dir="LTR")‌(/span)است. در گوشه شمال(span dir="LTR")‌(/span)شرقى بيمارستان در يك اتاق، مقبره بى(span dir="LTR")‌(/span)نام و نشانى، احتمالاً متعلق به احمدشاه، قرار دارد (گودوين، ۱۹۸۴، همانجا؛ برند، ص۷۷). بيمارستان ديورگى شبيه بيمارستان نورالدين زنگى در دمشق است (براى(span dir="LTR")‌(/span)اطلاع بيشتر ← دمشق(sup)*(/sup)، قسمت۵، معمارى و شهرسازى)، با اين تفاوت كه طاق سنگى قوسى(span dir="LTR")‌(/span)شكلى دارد كه با ستونهاى قطور سنگى نگهداشته مى(span dir="LTR")‌(/span)شود. از طرف ديگر، سنگابى در زير نورگير آن قرار دارد (هوگ و مارتن، ص(span dir="LTR")‌(/span)۸۲). بدون شك، خُرَمشاه اَخْلاطى، معمار ارمنىِ مسلمان(span dir="LTR")‌(/span)شده، كه بر ساخت هر دو بنا نظارت داشته، گروههاى مختلفى از هنرمندان را در ساخت بناها به(span dir="LTR")‌(/span)خدمت گرفته بوده(span dir="LTR")‌(/span)است (گودوين، ۱۹۸۴، همانجا؛ هوگ و مارتن، ص(span dir="LTR")‌(/span)۸۱ـ۸۲؛ جيرازبهوى، همانجا).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)منابع :(/strong) (strong)نعمت اسماعيل علّام(/strong)، (em)هنرهاى خاورميانه در دوران اسلامى(/em)، ترجمه عباسعلى تفضلى، مشهد ۱۳۸۲ش؛ جان (strong)هوگ(/strong) و هانرى (strong)مارتن(/strong)، (em)سبك(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)شناسى هنر معمارى در سرزمين(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)هاى اسلامى(/em)، ترجمه پرويز ورجاوند، تهران ۱۳۸۴ش؛(/p)
(p style="text-align: justify;")
Sheila S.(strong) Blair(/strong) and Jonathan M.(strong) Bloom(/strong), "Iraq, Iran, and Egypt: the Abbasids", in(em) Islam: art and architecture(/em), ed. Markus Hattstein and Peter Delius, Königswinter: Könemann, ۲۰۰۴; Barbara(strong) Brend(/strong),(em) Islamic art(/em), London ۲۰۰۱; Richard(strong) Ettinghausen(/strong) and Oleg(strong) Grabar(/strong),(em) The art and architecture of Islam: ۶۵۰-۱۲۵۰(/em), Harmondsworth, Engl.۱۹۸۷; Joachim(strong) Gierlichs(/strong), "Anatolian Seljuks: history and architecture", in(em) Islam(/em) (em)and(/em) (em)art(/em) (em)architecture(/em), ibid; Godfrey (strong)Goodwin(/strong), (em)A history(/em) (em)of(/em) (em)Otttoman architecture(/em), London ۱۹۹۲; idem, "Turkey", in(em) Architecture of the Islamic world(/em), ed. George Michell, London: Thames and Hudson, ۱۹۸۴; Oleg (strong)Grabar(/strong),(em) Islamic(/em) (em)visual(/em) (em)culture,۱۱۰۰-۱۸۰۰(/em), vol.۲, Aldershot, Engl. ۲۰۰۶;(em) The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture(/em), ed. Jonathan M. Bloom and Sheila S. Blair, Oxford: Oxford University Press, ۲۰۰۹; Derek(strong) Hill(/strong),(em) Islamic architecture and its decoration, A. D. ۸۰۰-۱۵۰۰(/em), London ۱۹۶۷; John D. (strong)Hoag(/strong), (em)History of world architecture:(/em) (em)Islamic architecture(/em), Milano ۲۰۰۴;(em) Islam: art and architecture(/em), ed. Markus Hattstein and Peter Delius, Königswinter: Könemann, ۲۰۰۴; R. A.(strong) Jairazbhoy(/strong), (em)Islamic(/em) (em)architecture(/em), Lahore ۲۰۰۰; Gülru(strong) Necipoğlu(/strong), "Anatolia and the Ottoman legacy", in(em) The Mosque: history, architectural development (/em)&(em) regional diversity(/em), ed. Martin Frishman and Hasan Uddin Khan, London: Thames and Hudson, ۱۹۹۷; Behçet (strong)Ü(/strong)(strong)nsal(/strong),(em) Turkish Islamic architecture in Seljuk and Ottoman times, ۱۰۷۱-۱۹۲۳(/em), London ۱۹۷۳.(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)/ ميثم جلالى /(/strong)(/p)
نظر شما
مولفان
سعيد طاوسى‌مسرور /ميثم جلالى / ,
گروه
رده موضوعی
جلد18
تاریخ1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده