ديوجانس

معرف

ديوجانس، از حكماى يونان باستان كه بهاتفاق آنتيستنس مسلك كلبى را بنيان نهاد.

متن
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)ديوجانس(/strong)، از حكماى يونان باستان كه به(span dir="LTR")‌(/span)اتفاق آنتيستنس مسلك كلبى را بنيان نهاد. دربارة ديوجانس منابع مختلفى وجود دارد، اما ارزشمندترين آنها (span dir="LTR")>(/span)زندگى(span dir="LTR")‌(/span)نامه فيلسوفان نامى(span dir="LTR")<(/span)  اثر ديوگنس لائرتيوس است كه زندگانى، آثار و گفتار او را به(span dir="LTR")‌(/span)تفصيل شرح داده(span dir="LTR")‌(/span)است (← ج۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۳ـ۸۵). مدافعان يا مخالفان كلبيون روايات مختلفى دربارة ديوجانس نقل كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند. ديوجانس احتمالاً بين سالهاى ۴۱۳ـ۳۲۳ پيش از ميلاد مى(span dir="LTR")‌(/span)زيسته(span dir="LTR")‌(/span)است (نويا، ص(span dir="LTR")‌(/span)۸۴ـ۸۵) و آنچه به طور قطع دربارة او مى(span dir="LTR")‌(/span)توان گفت اين است كه در سينوپ، شهرى در ساحل جنوبى درياى سياه، به(span dir="LTR")‌(/span)دنيا آمد و به جرم همكارى با پدرش در ضرب و جعل سكه تبعيد شد. او به آتن و كورينت  رفت و مدتى در آنجاها اقامت كرد و سرانجام در كورينت درگذشت. ديوجانس معاصر اسكندر مقدونى بود (ديوگنس لائرتيوس، ج۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۸ـ۴۱). ديوجانس همان حكيم معروفى است كه در روشنايى روز با چراغ به دنبال «انسان» مى(span dir="LTR")‌(/span)گشت (گوله ـ كازى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۸۴۴؛ نويا، ص(span dir="LTR")‌(/span)۸۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
وصف كلبى كه بر ديوجانس اطلاق شده، از ريشه يونانى و به(span dir="LTR")‌(/span)معناى سگ است (← ارسطو، (em)خطابه(/em)،  ۱۴۱۱الف، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۴ـ ۲۵). سبب اطلاق اين وصف بر ديوجانس و پيروانش، رفتار و شيوه زندگى آنها بوده(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)است كه در قيد و بند رسوم اجتماعى و دلبستگيهاى مادى و ظاهرى نبودند؛ به(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)طورى كه چندان به تهيه مسكن و لباس براى خود اهتمام نداشتند و براى رفع نيازهاى جسمى(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)شان از اشتغال به كارهاى دون(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)پايه ابا نداشتند (گوله ـ كازى، همانجا). آنان همچون سقراط در جستجوى فضيلت بودند و از اين لحاظ از پيروان او به شمار مى(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)آيند. در روش و عمل، آنها برخلاف افلاطون و ارسطو عمل كرده(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)اند. به(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)نظر كلبيون، فضيلت در افعال است و براى كسب فضيلت به گفتار بسيار يا آموختن نياز نيست (بريه، ص(em)(span dir="LTR")‌(/span)(/em)۱۵ـ۱۶). آنان در دوره(span dir="LTR")‌(/span)اى كه سخنورى نوعى قدرت و توانايى محسوب مى(span dir="LTR")‌(/span)شد، بر قدرت عمل (فعل) تأكيد داشتند و رياضت بدنى را براى رسيدن به سعادت اخلاقى لازم مى(span dir="LTR")‌(/span)ديدند (گوله ـ كازى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۸۴۳). كلبيون ديدگاه تحقيرآميزى در مورد ارزشها و قراردادهاى اجتماعى داشتند و شعار آنان عمل بر طبق طبيعت بود (بريه، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۱).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
آنچه از ديوجانس سينوپى، و از طريق ترجمه(span dir="LTR")‌(/span)هاى عربى اندرزنامه(span dir="LTR")‌(/span)هاى يونانى اواخر عصر باستان نظير (em)آداب(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الفلاسفة(/em) حنين(span dir="LTR")‌(/span)بن اسحاق (ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۱۲ـ۱۱۵)، به منابع اسلامى راه يافته تنها اندرزها و حكمتهاى اوست و گرايشهاى فلسفى و دينى(span dir="LTR")‌(/span)اش را منعكس نمى(span dir="LTR")‌(/span)كند. بعدها مسلمانان براساس اين ترجمه(span dir="LTR")‌(/span)ها، اندرزنامه(span dir="LTR")‌(/span)ها و عقايدنگاريهايى فراهم آوردند، همچون (em)كتاب المُجتنى (/em)ابن(span dir="LTR")‌(/span)دُرَيد (ص(span dir="LTR")‌(/span)۵۱ـ۵۲)، (em)صِوان(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحِكمة(/em) منسوب به ابوسليمان سجستانى (ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۶۹ـ۱۷۲)، (em)الكَلِم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الروحانية(/em) ابن(span dir="LTR")‌(/span)هندو (ص۱۰۵ـ۱۱۳)، (em)مختارالحِكم (/em)ابن(span dir="LTR")‌(/span)فاتك (ص(span dir="LTR")‌(/span)۷۲ـ۸۲)، (em)جاويدان خرد(/em) ابوعلى مسكويه (ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۱۶) و متأخرتر، (em)الملل و النحل (/em)شهرستانى (ج۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۴۱ـ۱۴۳) و (em)نزهة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الارواح(/em) شهرزورى (ج۱، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۰۶ـ۲۱۷). نويسندگان مسلمان در مجموع اين نوشته(span dir="LTR")‌(/span)ها، ۱۹۴ گفتار متمايز را، در ضمن حكايات و لطايف نغز، به ديوجانس نسبت داده(span dir="LTR")‌(/span)اند كه از ميان آنها، ۳۸ گفتار را در منابع يونانى نيز مى(span dir="LTR")‌(/span)توان يافت و ۱۲۶ گفتار باقى(span dir="LTR")‌(/span)مانده، به احتمال قوى، آنهايى است كه در منابع يونانىِ مفقود به ديوجانس نسبت داده شده(span dir="LTR")‌(/span)است. اين امر، با توجه به آشنا نبودن مسلمانان با (span dir="LTR")>(/span)زندگى(span dir="LTR")‌(/span)نامه فيلسوفان نامى(span dir="LTR")<(/span) (← روزنتال، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۴)، اهميت منابع عربى در افزايش شناخت ما از فيلسوفان يونانى را نشان مى(span dir="LTR")‌(/span)دهد (گوتاس،  ۲۰۰۰ج، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۷۹ـ۴۸۰؛ براى فهرست اين گفتارها ← همان، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۸۵ـ۵۱۸).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
در حكاياتى كه نويسندگان مسلمان نقل كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند، ديوجانس حكيمى پرهيزكار و تارك (span dir="LTR")‌(/span)دنيا معرفى شده كه به رسوم و عادات رايجچون ازدواج، بناى خانه و مال(span dir="LTR")‌(/span)اندوزى مقيد نبوده(span dir="LTR")‌(/span)است. سرگردانى او را در كوچه و بازار و ماجراهاى برخوردها و پرسش و پاسخهاى لطيفش را با مردم، از اسكندر پادشاه گرفته تا مردم عادى، نشانه استغناى نفسانى و مناعت طبعش قلمداد كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند و او را انسان كاملى دانسته(span dir="LTR")‌(/span)اند كه ديگران را نيز به طلب حكمت و ترك هوا و هوس دعوت مى(span dir="LTR")‌(/span)كرد (براى نمونه ← كندى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۱؛ ابن(span dir="LTR")‌(/span)فاتك، ص(span dir="LTR")‌(/span)۸۳؛ قس قفطى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۸۲ـ۱۸۳). اين تصويرِ اخلاقى و پارسايانه از ديوجانس، كه تقریباً در بيشتر منابع اصلى اسلامى موجود است، با آنچه پاره(span dir="LTR")‌(/span)اى روايات ديوگنس لائرتيوس و نيز برخى ديگر از منابع غربى از او به عنوان عصيانگرى برضد آداب و رسوم اجتماعى و ارزشهاى اخلاقى و حتى پاره(span dir="LTR")‌(/span)اى فضائل انسانى ترسيم مى(span dir="LTR")‌(/span)سازند، متفاوت است. به(span dir="LTR")‌(/span)همين سبب، سلوك اخلاقى او در نظر مسلمانان همتاى سلوك و حكمت عملى سقراط به(span dir="LTR")‌(/span)شمار آمده(span dir="LTR")‌(/span)است و مسلمانان در بسيارى موارد ميان اعمال و گفتار منسوب به ديوجانس يا سقراط تميز قائل نشده(span dir="LTR")‌(/span)اند. شباهت ميان اين دو شخصيت در منابع اسلامى، كه خود ناشى از رنگ و بوى كلبى(span dir="LTR")‌(/span)مسلكانه اندرزنامه(span dir="LTR")‌(/span)هاى يونانى است كه نخستين مترجمان عرب(span dir="LTR")‌(/span)زبان در اختيار داشتند، گاه مايه خلط ميان آن دو نيز شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← گوتاس، ۲۰۰۰(sup)الف(/sup)، ص(span dir="LTR")‌(/span)۶؛ همو،  ۲۰۰۰(sup)ب(/sup)، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۹۵۹؛ همو، ۱۹۷۵، ص(span dir="LTR")‌(/span) ۲۸۶، ۴۵۵ـ۴۵۶؛ آلون، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۰ـ۳۱، ۴۹).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
بااين(span dir="LTR")‌(/span)همه، و برخلاف سقراط كه پاره(span dir="LTR")‌(/span)اى منابع اسلامى از تعاليم و آراى او در باب حكمت عملى و حتى حكمت نظرى نيز سخن گفته(span dir="LTR")‌(/span)اند (← آلون، فصل ۳)، حضور ديوجانس در منابع اسلامى تقریباً محدود به همين قلمرو اخلاقى باقى(span dir="LTR")‌(/span)مانده است.(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
بعضى از نويسندگان مسلمان ديوجانس را كسى دانسته(span dir="LTR")‌(/span)اند كه دربارة طبايع (يا طبيعت) سخن گفته و پيرو آناكسيمندر، فيلسوف يونانى (متوفى ۵۴۷ق م)، بوده(span dir="LTR")‌(/span)است (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)فاتك، ص(span dir="LTR")‌(/span)۷۳؛ شهرزورى، ج۱، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۰۷ـ۲۰۸). اين سخن ظاهراً در خلط ميان ديوجانس كلبى با ديوجانس آپولونيايى، واپسين طبيعت(span dir="LTR")‌(/span)شناس پيشاسقراطى، ريشه دارد (براى اطلاع بيشتر دربارة ديوجانس آپولونيايى (span dir="LTR")>(/span)(span dir="LTR")← (/span)دايرة(span dir="LTR")‌(/span)المعارف فلسفه راتليج(span dir="LTR")<(/span)، ذيل(span dir="LTR")"Diogenes of Apollonia"(/span)). آشنايى مسلمانان با ديوجانس آپولونيايى، از طريق نخستين ترجمه(span dir="LTR")‌(/span)هاى آثار فلاسفه يونان بوده(span dir="LTR")‌(/span)است (← ارسطو، ۱۹۵۴،ص۱۱؛ پلوتارك، ص۱۲۵، ۱۲۸).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
حضور ديوجانس در قلمروى فراتر از اندرزنامه(span dir="LTR")‌(/span)ها به برخى كتب عرفانى و ادبيات عارفانه محدود مى(span dir="LTR")‌(/span)شود كه در آنها گاهى بدون نام و گاهى به غلط، با عنوان افلاطون، بقراط يا سقراط به او اشاره شده(span dir="LTR")‌(/span)است (براى نمونه ← سنايى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۶۸۹ـ۶۹۰؛ مولوى، دفتر۵، ابيات ۲۸۸۸ـ۲۸۹۶؛ حافظ، غزل ۲۶۲، بيت ۳).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)منابع :(/strong) (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)دُرَيد(/strong)، (em)كتاب المُجتنى(/em)، حيدرآباد، دكن ۱۴۰۰/۱۹۸۰؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)فاتك(/strong)، (em)مختارالحكم و محاسن(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الكلم(/em)، چاپ عبدالرحمان بدوى، بيروت ۱۹۸۰؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)هندو(/strong)، (em)الكلم الروحانية فى(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحكم اليونانية(/em)، چاپ مصطفى قبانى دمشقى، قاهره ۱۳۱۸/۱۹۰۰؛ (strong)ارسطو(/strong)، (em)فى(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)النفس(/em)، (span dir="LTR")](/span)ترجمة اسحاق(span dir="LTR")‌(/span)بن حنين(span dir="LTR")[(/span)، چاپ عبدالرحمان بدوى، قاهره ۱۹۵۴؛ اميل (strong)بريه(/strong)، (em)تاريخ فلسفه(/em)، ج۲، ترجمه على(span dir="LTR")‌(/span)مراد داودى، تهران ۱۳۵۵ش؛ (strong)پلوتارك(/strong)، (em)فى(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الآراء الطبيعية التى ترضى بها الفلاسفة(/em)، ترجمة قسطابن لوقا، در ارسطو، همان منبع؛ شمس(span dir="LTR")‌(/span)الدين محمد (strong)حافظ(/strong)، (em)ديوان(/em)، چاپ محمد قزوينى و قاسم غنى، تهران ۱۳۶۲ش؛ (strong)حنين(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بن اسحاق(/strong)، (em)آداب الفلاسفة(/em)، اختصره محمدبن على انصارى، چاپ عبدالرحمان بدوى، كويت ۱۴۰۶/۱۹۸۵؛ مجدودبن آدم (strong)سنايى(/strong)، (em)كتاب حديقة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقيقة و شريعة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الطريقة(/em)، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، (span dir="LTR")](/span)تهران (span dir="LTR") ?(/span)۱۳۲۹ش(span dir="LTR")[(/span)؛ محمدبن محمود (strong)شهرزورى(/strong)، (em)نزهة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الارواح و روضة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الافراح فى تاريخ الحكماء و الفلاسفة(/em)، چاپ خورشيد احمد، حيدرآباد، دكن ۱۳۹۶/ ۱۹۷۶؛ محمدبن عبدالكريم (strong)شهرستانى(/strong)، (em)الملل و النحل(/em)، چاپ محمد سيدكيلانى، قاهره ۱۳۸۷/ ۱۹۶۷؛ (em)صوان(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحكمة و ثلاث رسائل(/em)، (span dir="LTR")](/span)منسوب به(span dir="LTR")[(/span) محمدبن طاهر ابوسليمان سجستانى، چاپ عبدالرحمان بدوى، تهران: بنياد فرهنگ ايران، ۱۹۷۴؛ على(span dir="LTR")‌(/span)بن يوسف (strong)قفطى(/strong)، (em)تاريخ(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحكماء، و هو مختصر الزوزنى المسمى بالمنتخبات الملتقطات من كتاب اخبار العلماء باخبار الحكماء(/em)، چاپ يوليوس ليپرت، لايپزيگ ۱۹۰۳؛ يعقوب(span dir="LTR")‌(/span)بن اسحاق (strong)كندى(/strong)، (em)رسالة يعقوب(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)بن اسحاق الكندى فى(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحيلة لدفع الاحزان، در رسائل فلسفية للكندى و الفارابى و ابن(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)باجة و ابن(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)عدى(/em)، چاپ عبدالرحمان بدوى، بيروت: دارالاندلس، ۱۹۸۳؛ احمدبن محمد (strong)مسكويه(/strong)، (em)الحكمة الخالدة = جاويدان خرد(/em)، چاپ عبدالرحمان بدوى، قاهره ۱۹۵۲، چاپ افست تهران ۱۳۵۸ش؛ جلال(span dir="LTR")‌(/span)الدين محمدبن محمد (strong)مولوى(/strong)، (em)مثنوى معنوى(/em)، چاپ توفيق ه . سبحانى، تهران ۱۳۷۹ش؛(/p)
(p style="text-align: justify;")
Ilai(strong) Alon(/strong),(em) Socrates in mediaeval Arabic literature(/em), Leiden ۱۹۹۱;(strong) Aristoteles(/strong),(em) The complete works of Aristotle(/em), ed. Jonathan Barnes, Princeton, N.J. ۱۹۹۵;(strong) Diogenes Laertius(/strong),(em) Lives of eminent philosophers(/em), with an English translation by R. D. Hicks, Cambridge ۱۹۷۰-۱۹۷۲; Mairie-Odile(strong) Goulet-Caz(/strong)(strong)é(/strong), "Cynicism", in(em) Greek thought: a guide to classical knowledge(/em), ed. Jacques Brunschwig and Geoffrey E. R. Lloyd, translated under the dircetion of Catherine Porter, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, ۲۰۰۰; Dimitri(strong) Gutas(/strong), "Adrastus of Aphrodisias, (Pseudo-) Cebes, Democrates ‘Gnomicus’, and Diogenes the Cynic in the Arabic sources", in(em) Revised original English version of the entries that were submitted to the Dictionnaire des philosophes antiques(/em), ed. R. Goulet, Paris ۱۹۹۴, repr. in Dimitri Gutas,(em) Greek philosophers in the Arabic tradition(/em), Aldershot, Engl. ۲۰۰۰a; idem,(em) Greek wisdom literature in Arabic translation: a study of the Graeco-Arabic gnomologia(/em), New Haven, Conn. ۱۹۷۵; idem, "Pre-Plotinian philosophy in Arabic (other than Platonism and Aristotelianism): a review of the sources", in(em) Aufstieg und Niedergang der römischen Welt(/em), part II, vol.۳۶.۷ =(em) Rise and decline of the Roman world(/em), ed. W. Haase and H. Temporini, Berlin ۱۹۹۴, repr. in Dimitri Gutas,(em) Greek philosophers in the Arabic tradition(/em), ibid, ۲۰۰۰b; idem, "Sayings by Diogenes preserved in Arabic", in(em) Le Cynisme ancien et ses prolongements. Actes du colloque international du CNRS(/em) ((em)Paris, ۲۲-۲۵ July ۱۹۹۱(/em)), ed. M-O. Goulet-Cazè and R. Goulet, Paris ۱۹۹۳, repr. in ibid, ۲۰۰۰c; Luis E. (strong)Navia(/strong),(em) Classical cynicism : a critical study(/em), Westport, Conn.۱۹۹۶; Franz(strong) Rosenthal(/strong),(em) The classical heritage in Islam(/em), translated from the German by Emile and Jenny Marmorstein, London ۱۹۷۵;(em) Routledge encyclopedia of philosophy(/em), ed. Edward Craig, London: Routledge, ۱۹۹۸, s.v. "Diogenes of Apollonia" (by Malcolm Schofield).(/p)
(p style="text-align: justify;")
(strong)(span dir="RTL")/ حميدرضا محبوبى(/span)(/strong)‌(strong)(span dir="RTL")آرانى /(/span)(/strong)(/p)
نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد18
تاریخ1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده