ديوجانس
معرف

ديوجانس، از حكماى يونان باستان كه بهاتفاق آنتيستنس مسلك كلبى را بنيان نهاد.

متن


ديوجانس، از حكماى يونان باستان كه بهاتفاق آنتيستنس مسلك كلبى را بنيان نهاد. دربارة ديوجانس منابع مختلفى وجود دارد، اما ارزشمندترين آنها >زندگىنامه فيلسوفان نامى<  اثر ديوگنس لائرتيوس است كه زندگانى، آثار و گفتار او را بهتفصيل شرح دادهاست (← ج۲، ص۲۳ـ۸۵). مدافعان يا مخالفان كلبيون روايات مختلفى دربارة ديوجانس نقل كردهاند. ديوجانس احتمالاً بين سالهاى ۴۱۳ـ۳۲۳ پيش از ميلاد مىزيستهاست (نويا، ص۸۴ـ۸۵) و آنچه به طور قطع دربارة او مىتوان گفت اين است كه در سينوپ، شهرى در ساحل جنوبى درياى سياه، بهدنيا آمد و به جرم همكارى با پدرش در ضرب و جعل سكه تبعيد شد. او به آتن و كورينت  رفت و مدتى در آنجاها اقامت كرد و سرانجام در كورينت درگذشت. ديوجانس معاصر اسكندر مقدونى بود (ديوگنس لائرتيوس، ج۲، ص۳۸ـ۴۱). ديوجانس همان حكيم معروفى است كه در روشنايى روز با چراغ به دنبال «انسان» مىگشت (گوله ـ كازى، ص۸۴۴؛ نويا، ص۸۲).



وصف كلبى كه بر ديوجانس اطلاق شده، از ريشه يونانى و بهمعناى سگ است (← ارسطو، خطابه،  ۱۴۱۱الف، ص۲۴ـ ۲۵). سبب اطلاق اين وصف بر ديوجانس و پيروانش، رفتار و شيوه زندگى آنها بودهاست كه در قيد و بند رسوم اجتماعى و دلبستگيهاى مادى و ظاهرى نبودند؛ بهطورى كه چندان به تهيه مسكن و لباس براى خود اهتمام نداشتند و براى رفع نيازهاى جسمىشان از اشتغال به كارهاى دونپايه ابا نداشتند (گوله ـ كازى، همانجا). آنان همچون سقراط در جستجوى فضيلت بودند و از اين لحاظ از پيروان او به شمار مىآيند. در روش و عمل، آنها برخلاف افلاطون و ارسطو عمل كردهاند. بهنظر كلبيون، فضيلت در افعال است و براى كسب فضيلت به گفتار بسيار يا آموختن نياز نيست (بريه، ص۱۵ـ۱۶). آنان در دورهاى كه سخنورى نوعى قدرت و توانايى محسوب مىشد، بر قدرت عمل (فعل) تأكيد داشتند و رياضت بدنى را براى رسيدن به سعادت اخلاقى لازم مىديدند (گوله ـ كازى، ص۸۴۳). كلبيون ديدگاه تحقيرآميزى در مورد ارزشها و قراردادهاى اجتماعى داشتند و شعار آنان عمل بر طبق طبيعت بود (بريه، ص۲۱).



آنچه از ديوجانس سينوپى، و از طريق ترجمههاى عربى اندرزنامههاى يونانى اواخر عصر باستان نظير آدابالفلاسفة حنينبن اسحاق (ص۱۱۲ـ۱۱۵)، به منابع اسلامى راه يافته تنها اندرزها و حكمتهاى اوست و گرايشهاى فلسفى و دينىاش را منعكس نمىكند. بعدها مسلمانان براساس اين ترجمهها، اندرزنامهها و عقايدنگاريهايى فراهم آوردند، همچون كتاب المُجتنى ابندُرَيد (ص۵۱ـ۵۲)، صِوانالحِكمة منسوب به ابوسليمان سجستانى (ص۱۶۹ـ۱۷۲)، الكَلِمالروحانية ابنهندو (ص۱۰۵ـ۱۱۳)، مختارالحِكم ابنفاتك (ص۷۲ـ۸۲)، جاويدان خرد ابوعلى مسكويه (ص۲۱۶) و متأخرتر، الملل و النحل شهرستانى (ج۲، ص۱۴۱ـ۱۴۳) و نزهةالارواح شهرزورى (ج۱، ص۲۰۶ـ۲۱۷). نويسندگان مسلمان در مجموع اين نوشتهها، ۱۹۴ گفتار متمايز را، در ضمن حكايات و لطايف نغز، به ديوجانس نسبت دادهاند كه از ميان آنها، ۳۸ گفتار را در منابع يونانى نيز مىتوان يافت و ۱۲۶ گفتار باقىمانده، به احتمال قوى، آنهايى است كه در منابع يونانىِ مفقود به ديوجانس نسبت داده شدهاست. اين امر، با توجه به آشنا نبودن مسلمانان با >زندگىنامه فيلسوفان نامى< (← روزنتال، ص۲۴)، اهميت منابع عربى در افزايش شناخت ما از فيلسوفان يونانى را نشان مىدهد (گوتاس،  ۲۰۰۰ج، ص۴۷۹ـ۴۸۰؛ براى فهرست اين گفتارها ← همان، ص۴۸۵ـ۵۱۸).



در حكاياتى كه نويسندگان مسلمان نقل كردهاند، ديوجانس حكيمى پرهيزكار و تارك دنيا معرفى شده كه به رسوم و عادات رايجچون ازدواج، بناى خانه و مالاندوزى مقيد نبودهاست. سرگردانى او را در كوچه و بازار و ماجراهاى برخوردها و پرسش و پاسخهاى لطيفش را با مردم، از اسكندر پادشاه گرفته تا مردم عادى، نشانه استغناى نفسانى و مناعت طبعش قلمداد كردهاند و او را انسان كاملى دانستهاند كه ديگران را نيز به طلب حكمت و ترك هوا و هوس دعوت مىكرد (براى نمونه ← كندى، ص۲۱؛ ابنفاتك، ص۸۳؛ قس قفطى، ص۱۸۲ـ۱۸۳). اين تصويرِ اخلاقى و پارسايانه از ديوجانس، كه تقریباً در بيشتر منابع اصلى اسلامى موجود است، با آنچه پارهاى روايات ديوگنس لائرتيوس و نيز برخى ديگر از منابع غربى از او به عنوان عصيانگرى برضد آداب و رسوم اجتماعى و ارزشهاى اخلاقى و حتى پارهاى فضائل انسانى ترسيم مىسازند، متفاوت است. بههمين سبب، سلوك اخلاقى او در نظر مسلمانان همتاى سلوك و حكمت عملى سقراط بهشمار آمدهاست و مسلمانان در بسيارى موارد ميان اعمال و گفتار منسوب به ديوجانس يا سقراط تميز قائل نشدهاند. شباهت ميان اين دو شخصيت در منابع اسلامى، كه خود ناشى از رنگ و بوى كلبىمسلكانه اندرزنامههاى يونانى است كه نخستين مترجمان عربزبان در اختيار داشتند، گاه مايه خلط ميان آن دو نيز شدهاست (← گوتاس، ۲۰۰۰الف، ص۶؛ همو،  ۲۰۰۰ب، ص۴۹۵۹؛ همو، ۱۹۷۵، ص ۲۸۶، ۴۵۵ـ۴۵۶؛ آلون، ص۳۰ـ۳۱، ۴۹).



بااينهمه، و برخلاف سقراط كه پارهاى منابع اسلامى از تعاليم و آراى او در باب حكمت عملى و حتى حكمت نظرى نيز سخن گفتهاند (← آلون، فصل ۳)، حضور ديوجانس در منابع اسلامى تقریباً محدود به همين قلمرو اخلاقى باقىمانده است.



بعضى از نويسندگان مسلمان ديوجانس را كسى دانستهاند كه دربارة طبايع (يا طبيعت) سخن گفته و پيرو آناكسيمندر، فيلسوف يونانى (متوفى ۵۴۷ق م)، بودهاست (← ابنفاتك، ص۷۳؛ شهرزورى، ج۱، ص۲۰۷ـ۲۰۸). اين سخن ظاهراً در خلط ميان ديوجانس كلبى با ديوجانس آپولونيايى، واپسين طبيعتشناس پيشاسقراطى، ريشه دارد (براى اطلاع بيشتر دربارة ديوجانس آپولونيايى >دايرةالمعارف فلسفه راتليج<، ذيل"Diogenes of Apollonia"). آشنايى مسلمانان با ديوجانس آپولونيايى، از طريق نخستين ترجمههاى آثار فلاسفه يونان بودهاست (← ارسطو، ۱۹۵۴،ص۱۱؛ پلوتارك، ص۱۲۵، ۱۲۸).



حضور ديوجانس در قلمروى فراتر از اندرزنامهها به برخى كتب عرفانى و ادبيات عارفانه محدود مىشود كه در آنها گاهى بدون نام و گاهى به غلط، با عنوان افلاطون، بقراط يا سقراط به او اشاره شدهاست (براى نمونه ← سنايى، ص۶۸۹ـ۶۹۰؛ مولوى، دفتر۵، ابيات ۲۸۸۸ـ۲۸۹۶؛ حافظ، غزل ۲۶۲، بيت ۳).



منابع : ابندُرَيد، كتاب المُجتنى، حيدرآباد، دكن ۱۴۰۰/۱۹۸۰؛ ابنفاتك، مختارالحكم و محاسنالكلم، چاپ عبدالرحمان بدوى، بيروت ۱۹۸۰؛ ابنهندو، الكلم الروحانية فىالحكم اليونانية، چاپ مصطفى قبانى دمشقى، قاهره ۱۳۱۸/۱۹۰۰؛ ارسطو، فىالنفس، ]ترجمة اسحاقبن حنين[، چاپ عبدالرحمان بدوى، قاهره ۱۹۵۴؛ اميل بريه، تاريخ فلسفه، ج۲، ترجمه علىمراد داودى، تهران ۱۳۵۵ش؛ پلوتارك، فىالآراء الطبيعية التى ترضى بها الفلاسفة، ترجمة قسطابن لوقا، در ارسطو، همان منبع؛ شمسالدين محمد حافظ، ديوان، چاپ محمد قزوينى و قاسم غنى، تهران ۱۳۶۲ش؛ حنينبن اسحاق، آداب الفلاسفة، اختصره محمدبن على انصارى، چاپ عبدالرحمان بدوى، كويت ۱۴۰۶/۱۹۸۵؛ مجدودبن آدم سنايى، كتاب حديقةالحقيقة و شريعةالطريقة، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، ]تهران  ?۱۳۲۹ش[؛ محمدبن محمود شهرزورى، نزهةالارواح و روضةالافراح فى تاريخ الحكماء و الفلاسفة، چاپ خورشيد احمد، حيدرآباد، دكن ۱۳۹۶/ ۱۹۷۶؛ محمدبن عبدالكريم شهرستانى، الملل و النحل، چاپ محمد سيدكيلانى، قاهره ۱۳۸۷/ ۱۹۶۷؛ صوانالحكمة و ثلاث رسائل، ]منسوب به[ محمدبن طاهر ابوسليمان سجستانى، چاپ عبدالرحمان بدوى، تهران: بنياد فرهنگ ايران، ۱۹۷۴؛ علىبن يوسف قفطى، تاريخالحكماء، و هو مختصر الزوزنى المسمى بالمنتخبات الملتقطات من كتاب اخبار العلماء باخبار الحكماء، چاپ يوليوس ليپرت، لايپزيگ ۱۹۰۳؛ يعقوببن اسحاق كندى، رسالة يعقوببن اسحاق الكندى فىالحيلة لدفع الاحزان، در رسائل فلسفية للكندى و الفارابى و ابنباجة و ابنعدى، چاپ عبدالرحمان بدوى، بيروت: دارالاندلس، ۱۹۸۳؛ احمدبن محمد مسكويه، الحكمة الخالدة = جاويدان خرد، چاپ عبدالرحمان بدوى، قاهره ۱۹۵۲، چاپ افست تهران ۱۳۵۸ش؛ جلالالدين محمدبن محمد مولوى، مثنوى معنوى، چاپ توفيق ه . سبحانى، تهران ۱۳۷۹ش؛



Ilai Alon, Socrates in mediaeval Arabic literature, Leiden ۱۹۹۱; Aristoteles, The complete works of Aristotle, ed. Jonathan Barnes, Princeton, N.J. ۱۹۹۵; Diogenes Laertius, Lives of eminent philosophers, with an English translation by R. D. Hicks, Cambridge ۱۹۷۰-۱۹۷۲; Mairie-Odile Goulet-Cazé, "Cynicism", in Greek thought: a guide to classical knowledge, ed. Jacques Brunschwig and Geoffrey E. R. Lloyd, translated under the dircetion of Catherine Porter, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, ۲۰۰۰; Dimitri Gutas, "Adrastus of Aphrodisias, (Pseudo-) Cebes, Democrates ‘Gnomicus’, and Diogenes the Cynic in the Arabic sources", in Revised original English version of the entries that were submitted to the Dictionnaire des philosophes antiques, ed. R. Goulet, Paris ۱۹۹۴, repr. in Dimitri Gutas, Greek philosophers in the Arabic tradition, Aldershot, Engl. ۲۰۰۰a; idem, Greek wisdom literature in Arabic translation: a study of the Graeco-Arabic gnomologia, New Haven, Conn. ۱۹۷۵; idem, "Pre-Plotinian philosophy in Arabic (other than Platonism and Aristotelianism): a review of the sources", in Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, part II, vol.۳۶.۷ = Rise and decline of the Roman world, ed. W. Haase and H. Temporini, Berlin ۱۹۹۴, repr. in Dimitri Gutas, Greek philosophers in the Arabic tradition, ibid, ۲۰۰۰b; idem, "Sayings by Diogenes preserved in Arabic", in Le Cynisme ancien et ses prolongements. Actes du colloque international du CNRS (Paris, ۲۲-۲۵ July ۱۹۹۱), ed. M-O. Goulet-Cazè and R. Goulet, Paris ۱۹۹۳, repr. in ibid, ۲۰۰۰c; Luis E. Navia, Classical cynicism : a critical study, Westport, Conn.۱۹۹۶; Franz Rosenthal, The classical heritage in Islam, translated from the German by Emile and Jenny Marmorstein, London ۱۹۷۵; Routledge encyclopedia of philosophy, ed. Edward Craig, London: Routledge, ۱۹۹۸, s.v. "Diogenes of Apollonia" (by Malcolm Schofield).



/ حميدرضا محبوبىآرانى /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حميدرضا محبوبى‌آرانى

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 1392
وضعیت انتشار
  • چاپ شده