ديوانيه(۲)
معرف

ديوانيه(۲)، مركز استان قادسيه در عراق. ديوانيه در حدود دويست كيلومترى جنوب بغداد قرار دارد و رود ديوانيه، از شاخههاى فرات، از ميان شهر ديوانيه مىگذرد (← >اطلس جامع جهان تايمز<، نقشه ۳۵؛ عفيفى، ذيل مادّه؛ هاشمى، نقشه ۵، ۱۱).

متن


ديوانيه(۲)، مركز استان قادسيه در عراق. ديوانيه در حدود دويست كيلومترى جنوب بغداد قرار دارد و رود ديوانيه، از شاخههاى فرات، از ميان شهر ديوانيه مىگذرد (← >اطلس جامع جهان تايمز<، نقشه ۳۵؛ عفيفى، ذيل مادّه؛ هاشمى، نقشه ۵، ۱۱).



هسته اصلى شهر قلعهاى در ساحل راست فرات در جنوب حِلّه*، مشهور به حَسكَه، بودهاست. حمود آلحمد، رئيس قبيله خَزاعِل (شاخهاى از قبيله طَىّ)، در حدود ۱۱۶۰، اين قلعه را براى مقابله با قبيله يمنىِ اَقرع، مقيم ساحل چپ فرات، بنا كرد (ودّاى عطيه، ص۲۹؛ جمال بابان، ج۱، ص۱۲۴). وى پس از ساخت قلعه دستور داد اتاقى براى پذيرايى محافظان و مهمانان بنا كنند و آن را ديوانيه خواندند. ديوانيه در تداول عامه بهمعناى اتاق پذيرايى از مهمان است (جمال بابان، همانجا؛ حسنى، قسم ۲، ص۱۵۴). با ساخت خانههاى بيشتر و افزايش جمعيت، اين ناحيه بهصورت شهرى درآمد كه در ابتدا ديوانيه خزاعِليه و سپس ديوانيه ناميدهشد (حسنى، قسم ۲، ص۱۵۴ـ۱۵۵؛ جمال بابان، همانجا؛ ودّاى عطيه، ص۲۰).



ديوانيه در ۱۱۷۱ مركز حسكه بود و اهميت آن در تشكيلات ادارى عثمانى چندان بود كه متصدى جِبايت نواحى ميان حلّه و بصره در اين شهر اقامت داشت (ودّاى عطيه، ص۱۴؛ حمدانى، ص۱۶۸). ديوانيه از ۱۱۷۶، بهلحاظ ادارى تا بيش از يك قرن و نيم تابع حلّه (حمدانى، همانجا؛ لانگريگ، ص۱۳۶) و در تقسيمات بعدى، از ۱۳۰۱ش/ ۱۹۲۲ تا ۱۳۵۵ش/ ۱۹۷۶، مركز استانى به همين نام شد (ودّاى عطيه، ص۱۹۲؛ هاشمى، نقشه ۳؛ تقسيمات ادارى كشورها، ۲۰۱۳). پس از آن، ديوانيه جايگاه بهترى يافت، هرچند بهسبب كمبود آب از نظر منابع اقتصادى ضعيف بود. ازاينرو در ۱۳۲۳ رودى از هور ابننجم به ديوانيه كشيده شد كه آن را رَشاديه ناميدند. در ۱۳۲۶، با نصبكردن پمپهايى بر روى آن، زمينهاى بسيارى را مشروب ساختند كه باعث رشد جمعيت و رونق در ديوانيه شد (ودّاى عطيه، ص۳۲). دولت عثمانى نيز با ايجاد بيمارستان، حمامها، مساجد و حتى مدرسه موجب توسعه آن شد. استان ديوانيه در اين زمان از پنجشهرستان (قضاء) ديوانيه، سَماوه، عَفَك، شاميّه و ابوصُخَير تشكيل مىشد (حسنى، قسم ۲، ص۱۵۳).



در اواخر قرن سيزدهم، درنتيجه سياست مدحتپاشا (سياستمدار و صدراعظم تركيه) مبنى بر اجراى قانون واگذارى زمين و تبديل نظام اراضى قبيلهاى به نظام فئودالى در ميان قبايل فرات ميانه، از يكسو ميان افراد قبايل و رؤساى جزء و از سويى ديگر ميان رؤساى بزرگ (كه مالك زمين بودند) و حكومت درگيرى بهوجود آمد، چرا كه براى بسيارى از مالكان محال بود بدون دخالت نيروهاى عثمانى به زمينهايى دستيابند كه به آنها واگذار شدهبود. ازاينرو بيشتر كشاورزان بدون مراجعه به مالكان به زراعت در زمينها پرداختند. در اين درگيريها قبيله خزاعل بيش از صدهزار فرد مسلح براى رويارويى با حكومت جمعآوری كرد (رهيمى، ص۲۱۹ـ۲۲۳). مردم ديوانيه همچنين در زمان اشغال عراق توسط انگليسيها، بهويژه در ۱۳۳۶ـ۱۳۳۸/ ۱۹۱۸ـ۱۹۲۰، و پس از استقلال عراق، بهويژه در ۱۳۱۴ـ۱۳۱۷ش/ ۱۹۳۵ـ۱۹۳۸، با حمايت و هدايت علماى نجف جنبشهايى به راه انداختند (همان، ص۱۷۸، ۱۸۹ـ۲۳۴؛ ترايپ، ص۹۳ـ۹۵)، ازجمله مقاومت مسلحانه در برابر اشغالگران انگليسى با نام انقلاب بيستم كه به دعوت علماى نجف و كربلا و رهبران عشاير فرات ميانه در ۱۳۳۸/ ۱۹۲۰ رخ داد (← لانگريگ، ص۱۲۲ـ ۱۲۶؛ رهيمى، ص۲۱۹ـ۲۲۳؛  نيز ← وردى، ج۵، قسم ۱، ص۲۶۲ـ۲۶۸).



ديوانيه يكى از حاصلخيزترين مناطق كشاورزى عراق براى كشت برنجو خرما دانسته شدهاست (منشى بغدادى، ص۹۴؛ نيز ← لانگريگ، ص۲۱۲؛ شامى، كتاب ۱، ص۷۵ـ۷۶).



جمعيت ديوانيه در ۱۳۸۲ش/ ۲۰۰۳، حدود دويستهزار تن بودهاست (← >سالنامه جمعيتى  ۲۰۰۳<، ص۲۶۷) و بيشتر ساكنان اين شهر شيعهاند (نامى و محمدپور، ص۵۹).



منابع: جمال بابان، اصول اسماءالمدن و المواقع العراقية، ج۱، بغداد ۱۹۸۹؛ عبدالرزاق حسنى، العراق قديماً و حديثاً، صيدا ۱۳۷۷/ ۱۹۵۸؛ طارق نافع حمدانى، مدنالعراق و قبائله العربية فى العصر الحديث: دراسات تاريخية، بيروت ۱۴۳۰/۲۰۱۰؛ عبدالحليم رهيمى، تاريخ الحركة الاسلامية فى العراق: الجذور الفكرية و الواقع التاريخى (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، بيروت ۱۹۸۵؛ يحيى شامى، موسوعة المدن العربية و الاسلامية، بيروت ۱۹۹۳؛ عبدالحكيم عفيفى، موسوعة ۱۰۰۰ مدينة اسلامية، بيروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ محمدبن احمد منشىبغدادى، رحلة المنشى البغدادى، نقلها عن الفارسية عباس عزّاوى، بغداد ۱۳۶۷/ ۱۹۴۸؛ محمدحسن نامى و على محمدپور، جغرافياى كشور عراق: با تأكيد بر مسائل ژئوپليتيك، تهران ۱۳۸۷ش؛ ودّاى عطيه، تاريخ الديوانية قديماً و حديثاً، قم ۱۳۷۶ش؛ على وردى، لمحات اجتماعية من تاريخ العراق الحديث، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست ]قم [۱۳۷۱ش؛ طه هاشمى، اطلس العراق: تاريخى و جغرافى، بغداد ۱۹۳۳؛



Administrative Divisions of Countries ("Statoids"), ۲۰۱۳. Retrieved Jan.۳۱, ۲۰۱۳, from http://statoids.com/uiq. html; Demographic yearbook ۲۰۰۳, New York:  United Nations, Department of Economic and Social Affairs, ۲۰۰۶; Stephen Hemsley Longrigg, ‘Iraq, ۱۹۰۰ to ۱۹۵۰: a political social, and economic history, Beirut ۱۹۶۸; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, ۲۰۰۵; Charles Tripp, A history of Iraq, Cambridge ۲۰۰۲.



/ الهام امينىكاشانى /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

الهام امينى‌كاشانى

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 1392
وضعیت انتشار
  • چاپ شده