ديوانيه(۱)
معرف

ديوانيه(۱)، مكانهايى در خانه شهروندان متشخصدر كويت براى گردهمآمدن افراد با انگيزههاى گوناگون. در ديوانيهها مردان گردهم مىآيند تا دربارة موضوعات مختلف از ورزش تا سياست گفتگو كنند يا به بازى بپردازند.

متن


ديوانيه(۱)، مكانهايى در خانه شهروندان متشخصدر كويت براى گردهمآمدن افراد با انگيزههاى گوناگون. در ديوانيهها مردان گردهم مىآيند تا دربارة موضوعات مختلف از ورزش تا سياست گفتگو كنند يا به بازى بپردازند. ديوانيهها كه در سنّتهاى مردم كويت ريشه دارند، اماكنى براى طرح موضوعات مختلف سياسى، فرهنگى، اجتماعى و اقتصادى و مشكلات محلى و منطقهاى بهشمار مىروند. گاه نيز تنظيم و امضاى قراردادهاى تجارى در آنجا صورت مىگيرد. ديوانيهها بهطور سنّتى محل گردهمايى مردان است، اما در سالهاى اخير برخى از زنان ديوانيههاى خود را تشكيل دادهاند (>جامعه مدنى در خاورميانه<، ج۱، مقدمه نورتون، ص۱۶؛ كندرى، ۲۰۰۱؛ خاكرند، ص۷۰). ديوانيهها تاريخى كهن دارند، حتى قبل از به حكومت رسيدن آلصباح* در اين كشور در ۱۱۶۵، تعدادى ديوانيه وجود داشته و اين نهاد همواره جزئى از فرهنگ مردم اين سرزمين بودهاست (همدانى، ص۴۶).



برخى خاستگاه ديوانيه را با اصطلاح مجلس در شبهجزيره عربستان پيوند مىزنند. مجلس مكانى بود براى گردهمايى كه در آن بزرگان قبيله در مورد قضايا و امور جارى و حل منازعات به گفتگو مىنشستند. در دوران خلافت، اين اصطلاح به ديوان تغيير نام داد كه بيشتر در ساختار ادارى خلافت كاربرد داشت. با گذشت زمان، اين اصطلاح در قبايل عرب به ديوانيه تغيير يافت تا كاركردهاى آن با ساختار قبيلهاى تطابق بيشترى پيدا كند. ديوانيه مركز رهبرى قبيله بود و رهبران قبايل در آن پذيراى مهمانان خود مىشدند و در موضوعات مختلف بهبحث و گفتگو مىپرداختند. پس از گسترش شهرنشينى در اين منطقه، بهويژه كويت، برخى از بازرگانان و اشخاصمتنفذ ديوانيههاى خود را براى گفتگو در مسائل سياسى، اقتصادى و تجارى برپا داشتند. با اينكه ديوانيه با نامهاى ديگر در برخى از كشورهاى عربى و به ويژه كشورهاى حاشيه خليجفارس وجود دارد، فقط در كويت گسترش يافتهو كاركردهاى سياسى، اقتصادى، فرهنگىو اجتماعى پيدا كردهاست (يوسف غَلوم، ص۱۱ـ۱۲؛ رميحى، ۲۰۱۲).



در كويت تا پيش از كشف نفت، فقط خاندان صباح و افراد ثروتمند داراى ديوانيه بودند. ديوانيهها در اين دوره تاريخى نقش اجتماعى ـ فرهنگى داشتند و حتى بسيارى از موضوعات فقهى و اقتصادى در اين ديوانيهها به بحث گذاشته مىشد. همچنين زمانى كه هنوز كويت داراى مجلس نمايندگان نبود، ديوانيهها به مثابه نهادهاى مدنى عمل مىكردند. بزرگان خاندانهاى متنفذ در ديوانيهها با يكديگر گفتگو مىكردند و نظر خويش را به آلصباح منتقل مىنمودند. جنبشِ طرفدار مردمسالارى در كويت نيز از ديوانيهها آغاز شد. زمان به حكومت رسيدن امير جديد كويت شيخ احمدالجابر (حك: ۱۳۰۰ـ ۱۳۲۸ش)، جمعى از بزرگان و معتمَدان كويت در ديوانيه «ناصرالبدر» گردهم آمدند و خواستار تأسيس مجلس مشورتى براى اداره امور كويت شدند. آنان ضمن انتقال درخواست خود به شيخ احمد الجابر، با نماينده سياسى بريتانيا در كويت نيز در اين زمينه مذاكره و موافقت وى را جلب كردند (>جامعه مدنى در خاورميانه<، همانجا؛ شطى، ص۱۳۴؛ حسين خلف خزعل، ج۵، ص۱۳ـ۱۴). همچنين تا پيش از ايجاد بيمارستان امريكايى در كويت، ديوانيه «حاجمحمدحمد بودى» نخستين مركز درمانى در اين كشور بود و نيز ديوانيه «محمدصالح الجوعان» از ۱۳۰۲ش، بهعنوان باشگاهى فرهنگى و ادبى شناخته مىشد. نخستين كتابخانه عمومى كويت نيز با تلاش برخى از فعالان فرهنگى در ديوانيه «بنعامر» تأسيس شد. انديشه تشكيل نخستين باشگاه ورزشى نيز با تأسيس ديوانيه «مشعان خُضَيرالبدر» تبلور يافت (كندرى، ۲۰۰۱؛ خاكرند، ص۷۱).



بسيارى از ديوانيههاى قديم كويت با آغاز توسعه شهر كويت از ميان رفتهاند و تنها چند ديوانيه خالد، الشملان، العسعوسى، النصف، الروضان و ملاصالح برجا ماندهاند. اين ديوانيهها نيز در اواخر دهه ۱۳۵۰ش در معرض تخريب بودند، اما بهدستور امير كويت از آنها بهعنوان بخشى از ميراث فرهنگى اين كشور محافظت شد (همدانى، ص۴۸).



بهدنبال استخراج نفت و افزايش درآمد مردم، اغلب طبقات و گروههاى اجتماعى مبادرت به تأسيس ديوانيه كردند. در اين ميان، حتى ديوانيههاى صنفى نيز مانند ديوانيه مهندسان، ديوانيه پزشكان و ديگر اصناف بهوجود آمد. در گذشته، نام ديوانيهها از نام خانوادههاى بزرگ و داراى جايگاه سياسى، اجتماعى يا اقتصادى برگرفته مىشد. به تازگى ديوانيههاى ويژه جوانان، نمايندگان مجلس و بانوان تأسيس شده كه نشاندهنده تحولات فرهنگى ـ اجتماعى جامعه كويت است (كندرى، ۲۰۰۱؛ خاكرند، همانجا).



ديوانيهها در بحران بازار سهام كويت در ۱۳۶۱ش كاركرد درخور توجهى داشتند. در آن سال، شمار بسيارى چك بىمحل در بازار سهام كويت دادوستد شد كه به بحران و بىاعتمادى در سازمانهاى مالى اين كشور انجاميد. بهدنبال فروپاشى غيررسمى بازار سهام كويت و ناكارامدى دادگاهها، برخى از ديوانيههاى معتبر وارد عمل شدند و حدود بيست ميليارد دلار از مبلغ چكها را تسويه كردند (همدانى، ص۵۰).



ديوانيهها در حفظ قدرت بازرگانان و سازماندهى ديگر طبقههاى اجتماعى و قدرت سياسى آنها بسيار تأثيرگذار بودهاند. آنها همچنين خاستگاه جنبش طرفدار مردمسالارى بودهاند. با منحل شدن مجلس ملى در ۱۳۶۵ش، ديوانيهها كه خارجاز نظارت قانون بودند، نقش كليدى در جنبش طرفدار مردمسالارى پيدا كردند و به مركز گردهمايى سياسى مخالفان دولت بدل شدند، بهگونهاىكه گاه تا سه هزار تن در نشستهاى ديوانيهها شركت مىكردند. دولت براى جلوگيرى از نشستهاى ديوانيهها به دستگيرى و زندانى كردن شركتكنندگان و ميزبانها اقدام كرد، اما ديوانيهها كه در اين زمان بهدليل نبود احزاب قوى، كاركردى شبهحزبى پيدا كرده بودند، موفق شدند امير كويت را به مذاكره براى تشكيل مجدد مجلس ملى وادار كنند (هيكس و نجار، ص۱۹۰، ۱۹۸ـ۱۹۹؛ كريستال، ص۲۷۹، ۲۸۳ـ۲۸۴).



ديوانيهها در كنار وابستگيهاى قبيلهاى، در فرايند انتخابات مجلس نيز تأثيرگذارند. در انتخابات مجلس ميزان سابقه حضور نامزدها در ديوانيهها و آشنايى آنان با افرادى كه به ديوانيهها رفتوآمد مىكنند، در موفقيت آنها بسيار مؤثر است. در كويت اين اعتقاد وجود دارد كه هيچ نامزدى نمىتواند در انتخابات برنده شود مگر آنكه از بيشتر ديوانيههاى حوزه انتخاباتى خود بازديد كند (كندرى، ۲۰۰۱؛ >جامعه مدنى در خاورميانه<، ج۱، همان مقدمه، ص۱۶).



ديوانيهها بهعنوان نهادهاى مدنى در حيات سياسى كويت و تحكيم مناسبات اجتماعى ميان مردم مؤثرند و واكنشهاى ديوانيهها به مسائل جارى همواره مورد توجه نمايندگان و دولتمردان است. هرچه صاحبان ديوانيهها از نظر اجتماعى ـ اقتصادى پرنفوذتر باشند، در تصميمگيريهاى دولت مؤثرتر خواهند بود. به همينسبب ديوانيهها محل كسب جديدترين خبرهاى روز كشور و آگاهىيافتن از درستى يا نادرستى اخبارند (كندرى، ۲۰۰۱؛ كريستال، ص۲۶۲، ۲۷۹). بهرغم شكلگيرى باشگاههاى ورزشى، انجمنهاى فرهنگى و اماكن تفريحى گوناگون، هنوز هم ديوانيهها جايگاه خويش را حفظ كردهاند. بهسبب وجود نهادهايى مانند ديوانيه، كويت داراى قوىترين جامعه مدنى در كشورهاى حوزه خليجفارس است (>جامعه مدنى در خاورميانه<، ج۱، همان مقدمه، ص۱۵ـ۱۶).



افزون بر كويت، در برخى از كشورهاى عربى ديگر اماكنى مانند ديوانيه با اين نام يا نامهاى ديگر وجود دارد. در فلسطين و اردن، مردم براى سرگرمى و گذراندن اوقات فراغت يا حل مشكلات در محلى به نام مُضافه جمع مىشوند. همچنين هر قبيله، مضافه مخصوصخود را دارد كه افراد قبيله در آمادهسازى آن همكارى مىكنند. در شهرهاى بزرگ مانند عَمان/ امان پايتخت اردن، مضافهها صرفاً به اشخاصمعروف و متنفذ تعلق دارند (عبداللّه رشيد، ص۲۸۱). در قطر و عراق، مُضيف محلى جدا از بخشهاى ديگر خانه و مخصوصپذيرايى از مهمانان است. دولتمردان قطر همواره غذاى خود را با مهمانان در مضيف صرف مىكنند. مهمانان ممكن است چند شب در مضيف اقامت داشتهباشند (افشار سيستانى، ص۱۲۸؛ حجيه، ص۶۶). در كشور عُمان ديدارهاى روزمره اهالى يك محله يا روستا در السَبْله صورت مىگيرد. اين مكان كاركردهاى سياسى و اقتصادى ندارد و براى ديدارهاى دوستانه و رفع اختلافات محلى از آن استفاده مىشود (عنسى، ص۱۴۹ـ۱۵۱).



ديوانيه معمولاً جدا از خانه است و درهاى آن در طول روز براى استقبال از مهمانان باز مىشود. برخى از ديوانيهها كنار ساحل دريا ساخته مىشوند تا مهمانان از نسيم دريا بهويژه در فصل تابستان بهرهمند شوند. برخى از ديوانيهها جاهاى مخصوصى براى مهمانهايى دارند كه مىخواهند شب را در آنجا بيتوته كنند. ديوانيه يك سالن عمده و اصلى به نام ديوان دارد. درهاى ديوان به صحن داخلى باز مىشود و معمولاً فرش مرغوب ايرانى در آن پهن است و بر روى آن پشتيهايى براى جلوس مهمانان قرار مىگيرد. در بخشى از ديوانيه محلى براى آمادهكردن قهوه تعبيه شدهاست. آمادهسازى قهوه بر روى زغال و در اتاقى كوچك در كنار ديوان صورت مىگيرد («العادات و التقاليد فى دولة الكويت»، ۲۰۱۳).



منابع: ایرج افشار سيستانى، جغرافياى تاريخى قطر: پژوهش در تاريخ، جغرافيا، آثار باستانى، آداب و رسوم، اقتصاد، شهرها و بندرها، تهران ۱۳۸۳ش؛ عزيز جاسم حجيه، بغداديات: تصوير للحياة الاجتماعية و العادات البغدادية خلال مائة عام، بغداد ۱۹۶۷؛ حسين خلف خزعل، تاريخ الكويت السياسى، بيروت ۱۹۶۲ـ۱۹۶۵؛ حسن خاكرند، «ديوانيهها و نقش آن در جامعه كويت»، چشمانداز، دوره جديد، ش ۲۵ (مرداد ۱۳۸۵)؛ محمد رميحى، «الديوانية، و الديوانية الكونية فى الكويت»، مجلةالكويت، ش ۳۴۶ (۲۰۱۲).



Retrieved Oct.۶, ۲۰۱۳, from www.kuwaitmag.com/ index.jsp?inc= ۵&id=۱۱۷۵۴&pid=۳۳۹۷&version=۲۴۸;



اسماعيل شطى، «الكويت و تجربةالانتقال الى الديمقراطية»، المستقبل العربى، سال ۲۵، ش ۳ (آذار ۲۰۰۳)؛ عبداللّه رشيد، عَمّان: ملامح الحياة الشعبية فى مدينة عَمّان، ۱۸۷۸ـ ۱۹۴۸، عَمّان ۲۰۰۲؛ «العادات و التقاليد فى دولةالكويت»، البوابة الالكترونية الرسمية لدولة الكويت، ۲۰۱۳.



Retrieved Oct.۶, ۲۰۱۳, from http:// www.e.gov.kw/sites/ kgoarabic/ portal/pages/Visitors/About Kuwait/ Culture And Heritage-Customs And Traditions.aspx;



سعودبن سالم عنسى، العادات العمانية، ]مسقط[ ۱۴۱۲/۱۹۹۱؛ يعقوب كندرى، «دراسة اكاديمية توضح دورالديوانية الكويتية فى عملية صنع القرار السياسى»، ۲۰۰۱، وكالة الانباء الكويتية.



Retrieved July, ۱۰, ۲۰۱۳, from www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=۱۲۱۲۶۴۰ & language = ar;



عبدالرضا همدانى، «نقش ديوانيهها در حيات سياسى كويت»، فصلنامه مطالعات خاورميانه، سال ۱۰، ش ۲ (تابستان ۱۳۸۲)؛ يوسف غَلوم، «تأثير الديوانيات على عمليةالمشاركة السياسية فىالكويت»، مجلةالعلوم الاجتماعية، ج۲۴، ش ۳ (خريف ۱۹۹۶)؛



Civil society in the Middle East, ed. Augustus Richard Norton, Leiden: Brill, ۱۹۹۵-۱۹۹۶; Jill Crystal, "Civil society in the Arabian Gulf", in ibid; Neil Hicks and Ghanim Najjar, "The utility of tradition: civil society in Kuwait", in ibid.



/ عبدالرضا همدانى /



 


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالرضا همدانى

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 1392
وضعیت انتشار
  • چاپ شده