ديوانيه(۱)

معرف

ديوانيه(۱)، مكانهايى در خانه شهروندان متشخصدر كويت براى گردهمآمدن افراد با انگيزههاى گوناگون. در ديوانيهها مردان گردهم مىآيند تا دربارة موضوعات مختلف از ورزش تا سياست گفتگو كنند يا به بازى بپردازند.

متن
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)ديوانيه(۱)(/strong)، مكانهايى در خانه شهروندان متشخص(span dir="LTR")‌(/span)در كويت براى گردهم(span dir="LTR")‌(/span)آمدن افراد با انگيزه(span dir="LTR")‌(/span)هاى گوناگون. در ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها مردان گردهم مى(span dir="LTR")‌(/span)آيند تا دربارة موضوعات مختلف از ورزش تا سياست گفتگو كنند يا به بازى بپردازند. ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها كه در سنّتهاى مردم كويت ريشه دارند، اماكنى براى طرح موضوعات مختلف سياسى، فرهنگى، اجتماعى و اقتصادى و مشكلات محلى و منطقه(span dir="LTR")‌(/span)اى به(span dir="LTR")‌(/span)شمار مى(span dir="LTR")‌(/span)روند. گاه نيز تنظيم و امضاى قراردادهاى تجارى در آنجا صورت مى(span dir="LTR")‌(/span)گيرد. ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها به(span dir="LTR")‌(/span)طور سنّتى محل گردهمايى مردان است، اما در سالهاى اخير برخى از زنان ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)هاى خود را تشكيل داده(span dir="LTR")‌(/span)اند ((span dir="LTR")>(/span)جامعه مدنى در خاورميانه(span dir="LTR")<(/span)، ج۱، مقدمه نورتون، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۶؛ كندرى، ۲۰۰۱؛ خاكرند، ص۷۰). ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها تاريخى كهن دارند، حتى قبل از به حكومت رسيدن آل(span dir="LTR")‌(/span)صباح(sup)*(/sup) در اين كشور در ۱۱۶۵، تعدادى ديوانيه وجود داشته و اين نهاد همواره جزئى از فرهنگ مردم اين سرزمين بوده(span dir="LTR")‌(/span)است (همدانى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۶).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
برخى خاستگاه ديوانيه را با اصطلاح مجلس در شبه(span dir="LTR")‌(/span)جزيره عربستان پيوند مى(span dir="LTR")‌(/span)زنند. مجلس مكانى بود براى گردهمايى كه در آن بزرگان قبيله در مورد قضايا و امور جارى و حل منازعات به گفتگو مى(span dir="LTR")‌(/span)نشستند. در دوران خلافت، اين اصطلاح به ديوان تغيير نام داد كه بيشتر در ساختار ادارى خلافت كاربرد داشت. با گذشت زمان، اين اصطلاح در قبايل عرب به ديوانيه تغيير يافت تا كاركردهاى آن با ساختار قبيله(span dir="LTR")‌(/span)اى تطابق بيشترى پيدا كند. ديوانيه مركز رهبرى قبيله بود و رهبران قبايل در آن پذيراى مهمانان خود مى(span dir="LTR")‌(/span)شدند و در موضوعات مختلف به(span dir="LTR")‌(/span)بحث و گفتگو مى(span dir="LTR")‌(/span)پرداختند. پس از گسترش شهرنشينى در اين منطقه، به(span dir="LTR")‌(/span)ويژه كويت، برخى از بازرگانان و اشخاص(span dir="LTR")‌(/span)متنفذ ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)هاى خود را براى گفتگو در مسائل سياسى، اقتصادى و تجارى برپا داشتند. با اينكه ديوانيه با نامهاى ديگر در برخى از كشورهاى عربى و به ويژه كشورهاى حاشيه خليج(span dir="LTR")‌(/span)فارس وجود دارد، فقط در كويت گسترش يافته(span dir="LTR")‌(/span)و كاركردهاى سياسى، اقتصادى، فرهنگى(span dir="LTR")‌(/span)و اجتماعى پيدا كرده(span dir="LTR")‌(/span)است (يوسف غَلوم، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۱ـ۱۲؛ رميحى، ۲۰۱۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
در كويت تا پيش از كشف نفت، فقط خاندان صباح و افراد ثروتمند داراى ديوانيه بودند. ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها در اين دوره تاريخى نقش اجتماعى ـ فرهنگى داشتند و حتى بسيارى از موضوعات فقهى و اقتصادى در اين ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها به بحث گذاشته مى(span dir="LTR")‌(/span)شد. همچنين زمانى كه هنوز كويت داراى مجلس نمايندگان نبود، ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها به مثابه نهادهاى مدنى عمل مى(span dir="LTR")‌(/span)كردند. بزرگان خاندانهاى متنفذ در ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها با يكديگر گفتگو مى(span dir="LTR")‌(/span)كردند و نظر خويش را به آل(span dir="LTR")‌(/span)صباح منتقل مى(span dir="LTR")‌(/span)نمودند. جنبشِ طرفدار مردم(span dir="LTR")‌(/span)سالارى در كويت نيز از ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها آغاز شد. زمان به حكومت رسيدن امير جديد كويت شيخ احمدالجابر (حك: ۱۳۰۰ـ ۱۳۲۸ش)، جمعى از بزرگان و معتمَدان كويت در ديوانيه «ناصرالبدر» گردهم آمدند و خواستار تأسيس مجلس مشورتى براى اداره امور كويت شدند. آنان ضمن انتقال درخواست خود به شيخ احمد الجابر، با نماينده سياسى بريتانيا در كويت نيز در اين زمينه مذاكره و موافقت وى را جلب كردند ((span dir="LTR")>(/span)جامعه مدنى در خاورميانه(span dir="LTR")<(/span)، همانجا؛ شطى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۳۴؛ حسين خلف خزعل، ج۵، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۳ـ۱۴). همچنين تا پيش از ايجاد بيمارستان امريكايى در كويت، ديوانيه «حاجمحمدحمد بودى» نخستين مركز درمانى در اين كشور بود و نيز ديوانيه «محمدصالح الجوعان» از ۱۳۰۲ش، به(span dir="LTR")‌(/span)عنوان باشگاهى فرهنگى و ادبى شناخته مى(span dir="LTR")‌(/span)شد. نخستين كتابخانه عمومى كويت نيز با تلاش برخى از فعالان فرهنگى در ديوانيه «بن(span dir="LTR")‌(/span)عامر» تأسيس شد. انديشه تشكيل نخستين باشگاه ورزشى نيز با تأسيس ديوانيه «مشعان خُضَيرالبدر» تبلور يافت (كندرى، ۲۰۰۱؛ خاكرند، ص(span dir="LTR")‌(/span)۷۱).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
بسيارى از ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)هاى قديم كويت با آغاز توسعه شهر كويت از ميان رفته(span dir="LTR")‌(/span)اند و تنها چند ديوانيه خالد، الشملان، العسعوسى، النصف، الروضان و ملاصالح برجا مانده(span dir="LTR")‌(/span)اند. اين ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها نيز در اواخر دهه ۱۳۵۰ش در معرض تخريب بودند، اما به(span dir="LTR")‌(/span)دستور امير كويت از آنها به(span dir="LTR")‌(/span)عنوان بخشى از ميراث فرهنگى اين كشور محافظت شد (همدانى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۸).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
به(span dir="LTR")‌(/span)دنبال استخراج نفت و افزايش درآمد مردم، اغلب طبقات و گروههاى اجتماعى مبادرت به تأسيس ديوانيه كردند. در اين ميان، حتى ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)هاى صنفى نيز مانند ديوانيه مهندسان، ديوانيه پزشكان و ديگر اصناف به(span dir="LTR")‌(/span)وجود آمد. در گذشته، نام ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها از نام خانواده(span dir="LTR")‌(/span)هاى بزرگ و داراى جايگاه سياسى، اجتماعى يا اقتصادى برگرفته مى(span dir="LTR")‌(/span)شد. به تازگى ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)هاى ويژه جوانان، نمايندگان مجلس و بانوان تأسيس شده كه نشان(span dir="LTR")‌(/span)دهنده تحولات فرهنگى ـ اجتماعى جامعه كويت است (كندرى، ۲۰۰۱؛ خاكرند، همانجا).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها در بحران بازار سهام كويت در ۱۳۶۱ش كاركرد درخور توجهى داشتند. در آن سال، شمار بسيارى چك بى(span dir="LTR")‌(/span)محل در بازار سهام كويت دادوستد شد كه به بحران و بى(span dir="LTR")‌(/span)اعتمادى در سازمانهاى مالى اين كشور انجاميد. به(span dir="LTR")‌(/span)دنبال فروپاشى غيررسمى بازار سهام كويت و ناكارامدى دادگاهها، برخى از ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)هاى معتبر وارد عمل شدند و حدود بيست ميليارد دلار از مبلغ چكها را تسويه كردند (همدانى، ص۵۰).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها در حفظ قدرت بازرگانان و سازمان(span dir="LTR")‌(/span)دهى ديگر طبقه(span dir="LTR")‌(/span)هاى اجتماعى و قدرت سياسى آنها بسيار تأثيرگذار بوده(span dir="LTR")‌(/span)اند. آنها همچنين خاستگاه جنبش طرفدار مردم(span dir="LTR")‌(/span)سالارى بوده(span dir="LTR")‌(/span)اند. با منحل شدن مجلس ملى در ۱۳۶۵ش، ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها كه خارجاز نظارت قانون بودند، نقش كليدى در جنبش طرفدار مردم(span dir="LTR")‌(/span)سالارى پيدا كردند و به مركز گردهمايى سياسى مخالفان دولت بدل شدند، به(span dir="LTR")‌(/span)گونه(span dir="LTR")‌(/span)اى(span dir="LTR")‌(/span)كه گاه تا سه هزار تن در نشستهاى ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها شركت مى(span dir="LTR")‌(/span)كردند. دولت براى جلوگيرى از نشستهاى ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها به دستگيرى و زندانى كردن شركت(span dir="LTR")‌(/span)كنندگان و ميزبانها اقدام كرد، اما ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها كه در اين زمان به(span dir="LTR")‌(/span)دليل نبود احزاب قوى، كاركردى شبه(span dir="LTR")‌(/span)حزبى پيدا كرده بودند، موفق شدند امير كويت را به مذاكره براى تشكيل مجدد مجلس ملى وادار كنند (هيكس و نجار، ص۱۹۰، ۱۹۸ـ۱۹۹؛ كريستال، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۷۹، ۲۸۳ـ۲۸۴).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها در كنار وابستگيهاى قبيله(span dir="LTR")‌(/span)اى، در فرايند انتخابات مجلس نيز تأثيرگذارند. در انتخابات مجلس ميزان سابقه حضور نامزدها در ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها و آشنايى آنان با افرادى كه به ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها رفت(span dir="LTR")‌(/span)وآمد مى(span dir="LTR")‌(/span)كنند، در موفقيت آنها بسيار مؤثر است. در كويت اين اعتقاد وجود دارد كه هيچ نامزدى نمى(span dir="LTR")‌(/span)تواند در انتخابات برنده شود مگر آنكه از بيشتر ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)هاى حوزه انتخاباتى خود بازديد كند (كندرى، ۲۰۰۱؛ (span dir="LTR")>(/span)جامعه مدنى در خاورميانه(span dir="LTR")<(/span)، ج۱، همان مقدمه، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۶).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها به(span dir="LTR")‌(/span)عنوان نهادهاى مدنى در حيات سياسى كويت و تحكيم مناسبات اجتماعى ميان مردم مؤثرند و واكنشهاى ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها به مسائل جارى همواره مورد توجه نمايندگان و دولتمردان است. هرچه صاحبان ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها از نظر اجتماعى ـ اقتصادى پرنفوذتر باشند، در تصميم(span dir="LTR")‌(/span)گيريهاى دولت مؤثرتر خواهند بود. به همين(span dir="LTR")‌(/span)سبب ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها محل كسب جديدترين خبرهاى روز كشور و آگاهى(span dir="LTR")‌(/span)يافتن از درستى يا نادرستى اخبارند (كندرى، ۲۰۰۱؛ كريستال، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۶۲، ۲۷۹). به(span dir="LTR")‌(/span)رغم شكل(span dir="LTR")‌(/span)گيرى باشگاههاى ورزشى، انجمنهاى فرهنگى و اماكن تفريحى گوناگون، هنوز هم ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها جايگاه خويش را حفظ كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند. به(span dir="LTR")‌(/span)سبب وجود نهادهايى مانند ديوانيه، كويت داراى قوى(span dir="LTR")‌(/span)ترين جامعه مدنى در كشورهاى حوزه خليج(span dir="LTR")‌(/span)فارس است ((span dir="LTR")>(/span)جامعه مدنى در خاورميانه(span dir="LTR")<(/span)، ج۱، همان مقدمه، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۵ـ۱۶).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
افزون بر كويت، در برخى از كشورهاى عربى ديگر اماكنى مانند ديوانيه با اين نام يا نامهاى ديگر وجود دارد. در فلسطين و اردن، مردم براى سرگرمى و گذراندن اوقات فراغت يا حل مشكلات در محلى به نام مُضافه جمع مى(span dir="LTR")‌(/span)شوند. همچنين هر قبيله، مضافه مخصوص(span dir="LTR")‌(/span)خود را دارد كه افراد قبيله در آماده(span dir="LTR")‌(/span)سازى آن همكارى مى(span dir="LTR")‌(/span)كنند. در شهرهاى بزرگ مانند عَمان/ امان پايتخت اردن، مضافه(span dir="LTR")‌(/span)ها صرفاً به اشخاص(span dir="LTR")‌(/span)معروف و متنفذ تعلق دارند (عبداللّه رشيد، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۸۱). در قطر و عراق، مُضيف محلى جدا از بخشهاى ديگر خانه و مخصوص(span dir="LTR")‌(/span)پذيرايى از مهمانان است. دولتمردان قطر همواره غذاى خود را با مهمانان در مضيف صرف مى(span dir="LTR")‌(/span)كنند. مهمانان ممكن است چند شب در مضيف اقامت داشته(span dir="LTR")‌(/span)باشند (افشار سيستانى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۲۸؛ حجيه، ص(span dir="LTR")‌(/span)۶۶). در كشور عُمان ديدارهاى روزمره اهالى يك محله يا روستا در السَبْله صورت مى(span dir="LTR")‌(/span)گيرد. اين مكان كاركردهاى سياسى و اقتصادى ندارد و براى ديدارهاى دوستانه و رفع اختلافات محلى از آن استفاده مى(span dir="LTR")‌(/span)شود (عنسى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۴۹ـ۱۵۱).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديوانيه معمولاً جدا از خانه است و درهاى آن در طول روز براى استقبال از مهمانان باز مى(span dir="LTR")‌(/span)شود. برخى از ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها كنار ساحل دريا ساخته مى(span dir="LTR")‌(/span)شوند تا مهمانان از نسيم دريا به(span dir="LTR")‌(/span)ويژه در فصل تابستان بهره(span dir="LTR")‌(/span)مند شوند. برخى از ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها جاهاى مخصوصى براى مهمانهايى دارند كه مى(span dir="LTR")‌(/span)خواهند شب را در آنجا بيتوته كنند. ديوانيه يك سالن عمده و اصلى به نام ديوان دارد. درهاى ديوان به صحن داخلى باز مى(span dir="LTR")‌(/span)شود و معمولاً فرش مرغوب ايرانى در آن پهن است و بر روى آن پشتيهايى براى جلوس مهمانان قرار مى(span dir="LTR")‌(/span)گيرد. در بخشى از ديوانيه محلى براى آماده(span dir="LTR")‌(/span)كردن قهوه تعبيه شده(span dir="LTR")‌(/span)است. آماده(span dir="LTR")‌(/span)سازى قهوه بر روى زغال و در اتاقى كوچك در كنار ديوان صورت مى(span dir="LTR")‌(/span)گيرد («العادات و التقاليد فى دولة الكويت»، ۲۰۱۳).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)منابع:(/strong) ایرج افشار(strong) سيستانى(/strong)، (em)جغرافياى تاريخى قطر: پژوهش در تاريخ، جغرافيا، آثار باستانى، آداب و رسوم، اقتصاد، شهرها و بندرها(/em)، تهران ۱۳۸۳ش؛ عزيز جاسم (strong)حجيه(/strong)، (em)بغداديات: تصوير للحياة الاجتماعية و العادات البغدادية خلال مائة عام(/em)، بغداد ۱۹۶۷؛ (strong)حسين خلف خزعل(/strong)، (em)تاريخ الكويت السياسى(/em)، بيروت ۱۹۶۲ـ۱۹۶۵؛ حسن (strong)خاكرند(/strong)، «ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها و نقش آن در جامعه كويت»، (em)چشم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)انداز(/em)، دوره جديد، ش ۲۵ (مرداد ۱۳۸۵)؛ محمد (strong)رميحى(/strong)، «الديوانية، و الديوانية الكونية فى الكويت»، (em)مجلة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الكويت(/em)، ش ۳۴۶ (۲۰۱۲).(/p)
(p style="text-align: justify;")
Retrieved Oct.۶, ۲۰۱۳, from www.kuwaitmag.com/ index.jsp?inc= ۵&id=۱۱۷۵۴&pid=۳۳۹۷&version=۲۴۸;(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
اسماعيل (strong)شطى(/strong)، «الكويت و تجربة(span dir="LTR")‌(/span)الانتقال الى الديمقراطية»، (em)المستقبل العربى(/em)، سال ۲۵، ش ۳ (آذار ۲۰۰۳)؛ (strong)عبداللّه رشيد(/strong)، (em)عَمّان: ملامح الحياة الشعبية فى مدينة عَمّان(/em)(em)، ۱۸۷۸ـ ۱۹۴۸(/em)، عَمّان ۲۰۰۲؛ «العادات و التقاليد فى دولة(span dir="LTR")‌(/span)الكويت»، البوابة الالكترونية الرسمية لدولة الكويت، ۲۰۱۳.(/p)
(p style="text-align: justify;")
Retrieved Oct.۶, ۲۰۱۳, from http:// www.e.gov.kw/sites/ kgoarabic/ portal/pages/Visitors/About Kuwait/ Culture And Heritage-Customs And Traditions.aspx;(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
سعودبن سالم (strong)عنسى(/strong)، (em)العادات العمانية(/em)، (span dir="LTR")](/span)مسقط(span dir="LTR")[(/span) ۱۴۱۲/۱۹۹۱؛ يعقوب (strong)كندرى(/strong)، «دراسة اكاديمية توضح دورالديوانية الكويتية فى عملية صنع القرار السياسى»، ۲۰۰۱، وكالة الانباء الكويتية.(/p)
(p style="text-align: justify;")
Retrieved July, ۱۰, ۲۰۱۳, from www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=۱۲۱۲۶۴۰ & language = ar;(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
عبدالرضا (strong)همدانى(/strong)، «نقش ديوانيه(span dir="LTR")‌(/span)ها در حيات سياسى كويت»، (em)فصلنامه مطالعات خاورميانه(/em)، سال ۱۰، ش ۲ (تابستان ۱۳۸۲)؛ (strong)يوسف غَلوم(/strong)، «تأثير الديوانيات على عملية(span dir="LTR")‌(/span)المشاركة السياسية فى(span dir="LTR")‌(/span)الكويت»، (em)مجلة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العلوم الاجتماعية(/em)، ج۲۴، ش ۳ (خريف ۱۹۹۶)؛(/p)
(p style="text-align: justify;")
(em)Civil society in the Middle East(/em), ed. Augustus Richard Norton, Leiden: Brill, ۱۹۹۵-۱۹۹۶; Jill(strong) Crystal(/strong), "Civil society in the Arabian Gulf", in ibid; Neil(strong) Hicks(/strong) and Ghanim(strong) Najjar(/strong), "The utility of tradition: civil society in Kuwait", in ibid.(/p)
(p style="text-align: justify;")
(strong)(span dir="RTL")/ عبدالرضا همدانى /(/span)(/strong)(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
 (/p)
نظر شما
مولفان
عبدالرضا همدانى ,
گروه
رده موضوعی
جلد18
تاریخ1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده