ديوانى، خط

معرف

ديوانى، خط، خط رسمى ديوان همايونى در حكومت عثمانى براى نوشتن اسنادى چون فرمانها، منشورها، شكايتها، دفترها، حكمها، تصميمهاى حكومتى، مكتوبات، بَرات، طُغرا، يارليق (نوعى فرمان)، نشان، و وقفيه (درمان، ص۱۸؛ سرين، ص۳۲۳؛ د. ا. د. ترك، ذيل «ديوانى»).

متن
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)ديوانى، خط(/strong)، خط رسمى ديوان همايونى در حكومت عثمانى براى نوشتن اسنادى چون فرمانها، منشورها، شكايتها، دفترها، حكمها، تصميمهاى حكومتى، مكتوبات، بَرات، طُغرا، يارليق (نوعى فرمان)، نشان، و وقفيه (درمان، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۸؛ سرين، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۲۳؛ (em)د. ا. د. ترك(/em)، ذيل «ديوانى»). در ايران نيز خطوطى مانند توقيع(sup)*(/sup) و رقاع(sup)*(/sup) و تعليق(sup)*(/sup) را، كه در امور ديوانى رايجبودند، اقلام ديوانى مى(span dir="LTR")‌(/span)خواندند؛ چنان(span dir="LTR")‌(/span)كه خاقانى، شاعر سده ششم (ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۱۱)، در بيتى از خط ديوانى ياد كرده(span dir="LTR")‌(/span)است.(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
از آغاز پيدايش اين خط اطلاع دقيقى دردست نيست. گويا نخستين كسى كه خطى مخصوص(span dir="LTR")‌(/span)براى كاتبان ديوانى وضع كرد، حسن(span dir="LTR")‌(/span)بن حسين(span dir="LTR")‌(/span)بن على فارسى(sup)*(/sup)، خطاط سده چهارم، بود كه مراسلات ديوانى را به خط تعليق ابتدايى مى(span dir="LTR")‌(/span)نوشت (← مايل هروى، ۱۳۸۰ش، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۶۹). از دوره سلجوقى، قواعدى خاص(span dir="LTR")‌(/span)در كتابت متون ديوانى رايجشد كه بعضى از آنها در رساله عبدالخالق ميهنى (زنده در سده ششم) ديده مى(span dir="LTR")‌(/span)شود. ويژگيهايى كه ميهنى (ص(span dir="LTR")‌(/span)۳ـ۴) براى خط مخصوص(span dir="LTR")‌(/span)كتابت نامه(span dir="LTR")‌(/span)ها بيان مى(span dir="LTR")‌(/span)كند، شباهتهايى با خطوط تعليق و ديوانى دارد، از جمله اوج(span dir="LTR")‌(/span)گرفتن كرسى كلمات در انتهاى سطرها. ظاهراً در همين دوره، شكل ساده(span dir="LTR")‌(/span)اى از خط ديوانى در ميان تركان رايجبوده(span dir="LTR")‌(/span)است (← سرين، همانجا؛ (span dir="LTR")>(/span)فرمانهاى امپراتورى عثمانى(span dir="LTR")<(/span)، ص(span dir="LTR")‌(/span)۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
گفته شده شكل اوليه خط ديوانى تركيبى از خطوط ثلث(sup)*(/sup) و نسخ(sup)*(/sup) و ريحان(sup)*(/sup) بوده(span dir="LTR")(/span)است (زين(span dir="LTR")(/span)الدين، ص(span dir="LTR")(/span)۳۸۰، پانويس)، اما غالباً خط تعليق را اساس خط ديوانى دانسته(span dir="LTR")(/span)اند. اين خط كه دست(span dir="LTR")(/span)كم از سده هشتم در اسناد رسمى دربارةاى ايران به(span dir="LTR")(/span)كار مى(span dir="LTR")(/span)رفت، پس از شكست اوزون(span dir="LTR")(/span)حسن آق(span dir="LTR")(/span)قويونلو (حك: ۸۵۷ـ۸۸۲) از سلطان(span dir="LTR")(/span)محمد فاتح (حك: ۸۵۵ـ۸۸۶)، به(span dir="LTR")(/span)واسطه هنرمندان ايرانى به استانبول راه يافت و خط ديوانى از آن مشتق شد. ازهمين(span dir="LTR")(/span)رو، بين خط تعليق و ديوانى از نظر شكل و تركيب حروف، شباهت زيادى وجود دارد (درمان، ص(span dir="LTR")(/span)۱۷ـ۱۸؛ آل(span dir="LTR")(/span)ارسلان، ص(span dir="LTR")(/span)۱۹۱؛ سرين، همانجا). حتى برخى از مورخان ترك، مانند مصطفى عالى(span dir="LTR")‌(/span)افندى (ص(span dir="LTR")‌(/span)۶۰)، خط تعليق ايرانيان را ديوانى مى(span dir="LTR")‌(/span)خواندند.(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
خط ديوانى در سده(span dir="LTR")‌(/span)هاى نهم و دهم بين خطاطان عثمانى گسترش يافت. بنا به گفتة(span dir="LTR")‌(/span)ها، نخستين كسى كه قواعدى بر اين خط وضع كرد، ابراهيم مُنيف، كاتب ديوان سلطان(span dir="LTR")‌(/span)محمد فاتح بود؛ هرچند ميزان تأثير او در اين زمينه چندان مشخص(span dir="LTR")‌(/span)نيست. همچنين احمد شهلاپاشا، صدراعظم سلطان(span dir="LTR")‌(/span)احمد سوم (۱۰۸۴ـ ۱۱۴۹)، در اصلاح قواعد خط ديوانى كوشيد (زين(span dir="LTR")‌(/span)الدين، ص۳۸۰ـ۳۸۱؛ آلپ(span dir="LTR")‌(/span)ارسلان، همانجا). نصوح مَطراقچى (متوفى ۹۷۱) و بابايوسف از ديگر خطاطان پيشرو اين خط در استانبول بودند. تاجى(span dir="LTR")‌(/span)بيگ در آماسيه كتابت امور مالى بايزيد دوم (حك: ۸۸۶ـ ۹۱۸) را برعهده داشت. تاجى(span dir="LTR")‌(/span)زاده جعفرچلبى در زمان سلطان(span dir="LTR")‌(/span)سليم (حك  : ۹۱۸ـ۹۲۶) و تاج(span dir="LTR")‌(/span)زاده محمدچلبى، رئيس الكُتّاب سلطان(span dir="LTR")‌(/span)سليمان قانونى (حك: ۹۲۶ـ۹۷۴)، هم در اصلاح و گسترش خط ديوانى كوشيدند (مصطفى عالى(span dir="LTR")‌(/span)افندى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۶۱؛ سرين، همانجا؛ (em)د.ا.د.ترك(/em)، همانجا). اين خط تا پايان حكومت عثمانى در سده سيزدهم، همچنان در نوشتن اسناد رسمى به(span dir="LTR")‌(/span)كار مى(span dir="LTR")‌(/span)رفت، اما پس از رواج خط لاتين در تركيه، كاربرد آن محدود شد (زين(span dir="LTR")‌(/span)الدين، ص۳۸۱، پانويس؛ فضائلى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۲۳). گفته مى(span dir="LTR")‌(/span)شود خط ديوانى از اسرار دربار عثمانى بود و فقط كاتبان و برخى از آگاهان قادر به خواندن آن بودند. حتى مشهور است كاتبان ديوان همايونى را قسم مى(span dir="LTR")‌(/span)دادند تا از اين خط در خارج از ديوان استفاده نكنند (درمان، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۹؛ كردى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۰۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
پس از ركود خط ديوانى در تركيه، تعليم و استفاده از آن در مصر رونق گرفت و مصطفى(span dir="LTR")‌(/span)بيك غزلان (متوفى ۱۳۵۶)، خوشنويسِ شهير، در نوشتن آن مهارتى چشمگير يافت. او علاوه(span dir="LTR")‌(/span)بر تدريس در مدرسه «تحسين خطوط عربى»، دفترهايى براى آموزش قواعد خط ديوانى تدوين و منتشر كرد. به سبب اثرگذارى شيوه او، اين خط در مصر به خط غزلانى شهرت يافته(span dir="LTR")‌(/span)است. محمد عبدالعزيز رفاعى (متوفى ۱۳۵۳) از ديگر استادان مشهور خط ديوانى در مصر است (كردى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۰۳؛ فضائلى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۲۱).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
براى حفظ اسرار مكتوب و پيشگيرى از تحريف متن، كلمات در خط ديوانى عثمانى بسيار فشرده و تودرتو نوشته مى(span dir="LTR")‌(/span)شد؛ البته اين نكته بيشتر دربارة نامه(span dir="LTR")‌(/span)هاى دربارى صدق مى(span dir="LTR")‌(/span)كند. در شيوه غزلانى و كاربردهاى جديد خط ديوانى، كه كتابت متون دينى و ادبى است، حروف كشيده(span dir="LTR")‌(/span)تر و فاصله كلمات بيشتر است. همه حروف خط ديوانى اندكى به سمت چپ تمايل دارند. شايد ازهمين(span dir="LTR")‌(/span)رو، در عثمانى بدان خط چپ و كاتبان ديوانى را چپ(span dir="LTR")‌(/span)نويس مى(span dir="LTR")‌(/span)گفتند. حروف عمودى همچون «الف»، «ل»، «ط»، و «ك»، همانند خط تعليق، در بالاى سمت چپ، ترويس (سرك) بلندِ روبه پايين دارند، اما سركش حرف «ك» غالباً ترويسى در سمت راست دارد. گاه اين ترويس به(span dir="LTR")‌(/span)صورت زائده(span dir="LTR")‌(/span)اى ضخيم به انتهاى سمت چپ برخى حروف، از جمله «ف» و «ق»، چسبيده(span dir="LTR")‌(/span)است. دنباله حروفى چون «ب»، «س»، «ص»، و «ن» غالباً روبه بالا به سمت راست انحنا يافته و گاه در حروف «ك»، و «ل» به شكل مدور به عقب برگشته و ترويس و قسمت عمود حرف را قطع كرده(span dir="LTR")‌(/span)است. دنباله حرف «ى» گاه با انحنا به عقب برگشته و گاه در زير خط كرسى گسترده شده و كلمه پس از خود را درميان گرفته(span dir="LTR")‌(/span)است. اين ويژگى در حروفى چون «ب»، «ك»، و «ل» هم ديده مى(span dir="LTR")‌(/span)شود. در نمونه(span dir="LTR")‌(/span)هاى متأخر، حرف «ن» و دهانه منقار حرف «ع» را به(span dir="LTR")‌(/span)صورت دايره(span dir="LTR")‌(/span)اى بسته نوشته(span dir="LTR")‌(/span)اند. همچنين، دواير معكوس را در حروفى چون «ع» و «ح» به(span dir="LTR")‌(/span)صورت مفتوح رها كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند. دو حرف «س» و «ش» هم با دندانه و هم كشيده و بدون دندانه نوشته مى(span dir="LTR")‌(/span)شود. در موارد بسيارى، حروف نامتصل مانند «الف»، «د»، «ر»، و «و» به حروف پيش يا پس از خود متصل مى(span dir="LTR")‌(/span)شوند كه اين(span dir="LTR")‌(/span)گونه پيوستگيها خواندن خط ديوانى را دشوارتر مى(span dir="LTR")‌(/span)سازد؛ هرچند در برخى از نمونه(span dir="LTR")‌(/span)ها، اتصال حروف كمتر و ترويسها كوتاه(span dir="LTR")‌(/span)تر است. تك(span dir="LTR")‌(/span)نقطه و دو نقطه حروف به(span dir="LTR")‌(/span)ترتيب به(span dir="LTR")‌(/span)صورت لوزى و مستطيلى كشيده و سه نقطه به شكل (۸) است. غالباً در اين خط، اعراب(span dir="LTR")‌(/span)گذارى و تزيين به(span dir="LTR")‌(/span)كار نمى(span dir="LTR")‌(/span)رود (← مصطفى عالى(span dir="LTR")‌(/span)افندى، ص۶۰؛ كوتوك(span dir="LTR")‌(/span)اوغلو، ص(span dir="LTR")‌(/span)۶۱؛ فضائلى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۲۲ـ۴۲۳، پانويس؛ زين(span dir="LTR")‌(/span)الدين، تصاوير ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۴۷ـ۲۵۳؛ عفيفى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۵۶، پانويس؛ جبورى، ج۲، تصاوير ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۴ـ۲۳).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
در خط ديوانى، كلمات به(span dir="LTR")‌(/span)صورت مورب بر سطر كرسى قرار مى(span dir="LTR")‌(/span)گيرند و هر كلمه به(span dir="LTR")‌(/span)طور مشخص، جهتى روبه پايين سطر دارد. اما در كرسى(span dir="LTR")‌(/span)بندى نهايى، در يك(span dir="LTR")‌(/span)سوم انتهايى سطر، كلمات روبه بالا مى(span dir="LTR")‌(/span)روند. به(span dir="LTR")‌(/span)همين(span dir="LTR")‌(/span)سبب، فاصله سطرها در اين خط بيشتر از خطوط شش(span dir="LTR")‌(/span)گانه است. براين(span dir="LTR")‌(/span)اساس، خط ديوانى به لحاظ تنظيم كلمات در سطر و كرسى(span dir="LTR")‌(/span)بندى كاملا مشابه خط تعليق است. بااين(span dir="LTR")‌(/span)همه، در ديوانى قديم، به(span dir="LTR")‌(/span)طور كلى شيب حروف كمتر است و كلمات بر خط كرسى استوارترند.(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
در اواخر قرن دهم و اوايل قرن يازدهم، خط ديوانى جلى از خط ديوانى مشتق شد و در اسناد مهم دربار عثمانى به(span dir="LTR")‌(/span)كار رفت. شكوه و زيبايى اين خط را نمادى از قدرت و عظمت حكومت عثمانى شمرده(span dir="LTR")‌(/span)اند. مبتكر اين خط شناخته نيست، اما شهلاپاشا و تاج(span dir="LTR")‌(/span)الدين را از مروّجان آن دانسته(span dir="LTR")‌(/span)اند. اندازه حروف با معيار نقطه در خط ديوانى جلى مشابه خط ثلث است. در ديوانى جلى، به عكس خط ديوانى، كلمات را حركت(span dir="LTR")‌(/span)گذارى مى(span dir="LTR")‌(/span)كنند و تزيينات زيادى به كار مى(span dir="LTR")‌(/span)برند؛ چنان(span dir="LTR")‌(/span)كه تمام فواصل بين حروف و كلمات پر مى(span dir="LTR")‌(/span)شود. گفته شده تزيينات اين خط را از خط چينى اقتباس كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند، اما اين نظر نادرست مى(span dir="LTR")‌(/span)نمايد؛ اين ويژگى احتمالاً برگرفته از خط ثلث جلى است كه در آن فضاى خالى بين حروف را براى ايجاد تعادل بين سواد و بياض خط، با اِعراب و تزيينات مى(span dir="LTR")‌(/span)پوشانند. فشردگى كلمات در ديوانى جلى بسيار زياد است؛ به(span dir="LTR")‌(/span)طورى كه حروف غالباً يكديگر را قطع مى(span dir="LTR")‌(/span)كنند يا روى هم مى(span dir="LTR")‌(/span)نشينند. غالباً خط ديوانى جلى را بين دو سطر موازى، با فاصله طول يك «الف»، با قلمى ضخيم مى(span dir="LTR")‌(/span)نوشتند و سپس حركت(span dir="LTR")‌(/span)گذارى و تزيينات را با قلمى ديگر، به ضخامت ربع قلم اول، اضافه مى(span dir="LTR")‌(/span)كردند (← زين(span dir="LTR")‌(/span)الدين، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۸۱ـ۳۸۳، پانويس؛ آلپ(span dir="LTR")‌(/span)ارسلان، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۹۲ـ۱۹۳؛ عفيفى، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۵۹؛ آكتان، ص۳۶۶). در اسنادى كه به خط ديوانى جلى نوشته(span dir="LTR")‌(/span)اند، فاصله سطرها معمولاً زياد و انتهاى آنها به طرف بالا كشيده شده(span dir="LTR")‌(/span)است. غالباً در انتهاى سطر، كشيدگى يكى از حروف بيشتر از حد معمول است؛ چنان(span dir="LTR")‌(/span)كه از چهارچوب صفحه بيرون زده(span dir="LTR")‌(/span)است (← درمان، تصاوير ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۶۹ـ۱۷۵). شگفت آنكه ميهنى (ص(span dir="LTR")‌(/span)۴) هم در بيان قواعد خط نامه(span dir="LTR")‌(/span)نگارى، بسيارى از اين ويژگيها را ذكر كرده(span dir="LTR")‌(/span)است؛ اين نكته نشان(span dir="LTR")‌(/span)دهنده ديرپايى اصول خط ديوانى است. خوشنويسان تركيبهاى متنوعى با خط ديوانى جلى پديد آورده(span dir="LTR")‌(/span)اند. يكى از رايج(span dir="LTR")‌(/span)ترين آنها تركيب زورقى است كه در آن انتهاى سمت چپ سطور موازى به بالا كشيده مى(span dir="LTR")‌(/span)شود و شكلى شبيه قايق ايجاد مى(span dir="LTR")‌(/span)كند. از اين تركيب گاه در اسناد معاملات يا اسكناسها استفاده مى(span dir="LTR")‌(/span)شد. برخى از خطاطان عرب نيز در اشكال مختلف هندسى و عناصر طبيعى، همچون ماه و ستاره، تركيبهايى ساخته(span dir="LTR")‌(/span)اند كه در زمره خطوط تفننى به(span dir="LTR")‌(/span)شمار مى(span dir="LTR")‌(/span)رود (← آلپ(span dir="LTR")‌(/span)ارسلان، تصاوير ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۹۳ـ۱۹۶؛ جبورى، ج۲، ص(span dir="LTR")‌(/span)۹، تصاوير ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۸، ۴۳، ۶۵ـ۶۶).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديوانى جلى تا سده سيزدهم همچنان كاربرد داشت و براى كتابت تفننى آيات قرآن و گاه عبارات ادبى به(span dir="LTR")‌(/span)كار مى(span dir="LTR")‌(/span)رفت. در اين آثار، فشردگى كلمات كمتر و نوشته خواناتر است و كشيدگى انتهاى سطر به طرف بالا بسيار نادر است. اقلام ديوانى و ديوانى جلى را به سبب انتساب به ديوان همايونى، خط همايونى و خط مقدس هم خوانده(span dir="LTR")‌(/span)اند (← جبورى، ج۲، تصاوير ص(span dir="LTR")‌(/span)۲۷، ۴۲، ۱۲۸؛ زين(span dir="LTR")‌(/span)الدين، ص۳۸۱، پانويس).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
نوعى ديگر از خط ديوانى، كه از اوايل سده يازدهم براثر تندنويسى اين خط شكل گرفت، ديوانى قيرماسى (ديوانى شكسته) است؛ خواندن اين خط به سبب پيوستگى زياد حروف و رعايت(span dir="LTR")‌(/span)نكردن بسيارى از قواعد خط ديوانى دشوار است. از اين خط هم در نوشتن اسناد و فرمانها استفاده شده(span dir="LTR")‌(/span)است (آلپ(span dir="LTR")‌(/span)ارسلان، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۹۲؛ آكتان، ص(span dir="LTR")‌(/span)۳۶۶).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
گفته شده گونه(span dir="LTR")‌(/span)اى نازيبا از خط ديوانى در ايران عصر صفوى رواجداشته(span dir="LTR")‌(/span)است. احتمال مى(span dir="LTR")‌(/span)رود خط ديوانى به كاتبان هند هم رسيده باشد (← شاد، ذيل «خط ديوانى»؛ مايل هروى، ۱۳۷۲ش، ص(span dir="LTR")‌(/span)۶۴۲ـ۶۴۳). در ۱۳۳۲، خطاطى به نام عارف حكمت، خطى به نام سنبلى را از خط ديوانى استخراجكرد (زين(span dir="LTR")‌(/span)الدين، ص(span dir="LTR")‌(/span)۴۰۲). برخى از مشهورترين كاتبان متأخر خط ديوانى در تركيه عبارت(span dir="LTR")‌(/span)اند از: ممتازافندى (۱۲۲۵ـ۱۲۸۷)، محمد شفيق(span dir="LTR")‌(/span)بيگ (۱۲۳۵ـ۱۲۹۷)، و فريدبيگ (۱۲۷۴ـ۱۳۴۴). برخى از خوشنويسان عرب خط ديوانى عبارت(span dir="LTR")‌(/span)اند از : عبدالرحمان صادق عبوش (متولد ۱۳۳۹)، هاشم محمد بغدادى(sup)*(/sup) (۱۳۳۵ـ ۱۳۹۳)، و محمد صبرى هلالى(sup)*(/sup) (۱۳۱۸ـ ۱۳۷۲؛ آلپ(span dir="LTR")‌(/span)ارسلان، ص(span dir="LTR")‌(/span)۱۹۵ـ۱۹۶؛ جبورى، ج۲، ص۱۰ـ۱۲).(/p)
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
(strong)منابع :(/strong) كامل(span dir="LTR")‌(/span)سليمان (strong)جبورى(/strong)، (em)موسوعة الخط العربى(/em)، بيروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹؛ بديل(span dir="LTR")‌(/span)بن على (strong)خاقانى(/strong)، (em)ديوان(/em)، چاپ ضياءالدين سجادى، تهران ۱۳۷۸ش؛ ناجى (strong)زين(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)الدين(/strong)،(em) مصورالخط العربى(/em)، بيروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴؛ محمدپادشاه(span dir="LTR")‌(/span)بن غلام يحيى(span dir="LTR")‌(/span)الدين (strong)شاد(/strong)، (em)آنندراج:(/em) (em)فرهنگ جامع فارسى(/em)، چاپ محمد دبيرسياقى، تهران ۱۳۶۳ش؛ فوزى سالم (strong)عفيفى(/strong)، (em)نشأة و تطور الكتابة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الخطية العربية و دورها الثقافى و الاجتماعى(/em)، كويت ۱۴۰۰/۱۹۸۱؛ حبيب(span dir="LTR")‌(/span)اللّه (strong)فضائلى(/strong)، (em)اطلس خط(/em)، اصفهان ۱۳۵۰ش؛ محمدطاهر (strong)كردى(/strong)، (em)تاريخ الخط العربى و آدابه(/em)، (span dir="LTR")](/span)قاهره(span dir="LTR") [(/span)۱۳۵۸/۱۹۳۹؛ نجيب (strong)مايل هروى(/strong)، (em)تاريخ نسخه(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)پردازى و تصحيح انتقادى نسخه(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)هاى(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)خطى(/em)، تهران ۱۳۸۰ش؛ همو، (em)كتاب(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)آرايى در تمدن اسلامى(/em)، مشهد ۱۳۷۲ش؛ (strong)مصطفى عالى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)افندى(/strong)، (em)مناقب هنروران(/em)، استانبول ۱۹۲۶؛ محمدبن عبدالخالق (strong)ميهنى(/strong)، (em)دستور دبيرى: متنى از قرن ششم هجرى(/em)، چاپ على رضوى بهابادى، يزد ۱۳۷۵ش؛(/p)
(p style="text-align: justify;")
Ali(strong) Alparslan(/strong),(em) Osmanl(/em)(em)ı(/em)(em) hat sanat(/em)(em)ı(/em)(em) tarihi(/em), İstanbul ۲۰۰۴; Ali(strong) Aktan(/strong), "Divanî yazı",(em) Vak(/em)(em)ı(/em)(em)flar dergisi(/em), vol.۲۱ (۱۹۹۰); M. Uğur(strong) Derman(/strong),(em) Letters in gold: Ottoman calligraphy from (/em) (em)the Sak(/em)(em)ı(/em)(em)p Sabanc(/em)(em)ı(/em)(em) Collection, İstanbul(/em), New York ۱۹۹۸; Mübahat S.(strong) Kütükoğlu(/strong),(em) Osmanl(/em)(em)ı(/em)(em) belgelerinin dili (diplomatik)(/em), İstanbul ۱۹۹۴;(em) Osmanl(/em)(em)ı(/em)(em) padi(/em)ş(em)ah fermanlar(/em)(em)ı(/em)(em): sergi kataloğu= Imperial Ottoman fermans: exhibition catalogue(/em), London: Ayşegül Nadir, ۱۹۸۶; Muhittin(strong) Serin(/strong), (em)Hat sanat(/em)(em)ı(/em)(em) ve me(/em)ş(em)hur hattatlar,(/em) İstanbul ۲۰۰۳;(em) TDVİA(/em), s.v. "Divanî" (by Ali Alparslan).(/p)
(p style="text-align: justify;")
(strong)(span dir="RTL")/ منيژه صدرى (/span)(/strong)(span dir="RTL")و(strong) ولى(/strong)(/span)‌(strong)(span dir="RTL")اللّه كاوسى /(/span)(/strong)(/p)
نظر شما
مولفان
منيژه صدرى و ولى‌اللّه كاوسى ,
گروه
رده موضوعی
جلد18
تاریخ1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده