ديوانه حُسامى خوارزمى
معرف

ديوانه حُسامى خوارزمى، شاعر و عارف سدههاى نهم و دهم، از اهالى ماوراءالنهر.

متن


ديوانه حُسامى خوارزمى، شاعر و عارف سدههاى نهم و دهم، از اهالى ماوراءالنهر. از سال تولد او اطلاعى دردست نيست، اما تاريخ وفات او را ربيعالاول ۹۱۱ و برخى ۹۲۲ يا ۹۲۳ ذكر كردهاند (← هدايت، ص۳۸۱؛ نمونه ادبيات تاجيك، ص۱۱۳؛ نفيسى، ج۱، ص۶، ۳۱۸). چون ۶۳ سال عمر كرد، تاريخ تولدش بايد در حدود ۸۴۸ يا ۸۶۰ باشد. گفتهاند در خيوه، از توابع خوارزم، بهدنيا آمد و بعداً در قَراكولِ بخارا ساكن شد و تا پايان عمر در آنجا زيست و در همانجا هم به خاك سپرده شد (← نثارى بخارى، ص۱۶۰، ۱۶۳؛ هدايت، همانجا).



حسامى به تبار خوارزمى خود و اقامتش در قراكول اشاره كردهاست (← نثارى بخارى، ص۱۶۰؛ نيز ← آذربيگدلى، ص۳۱۸). در برخى از تذكرهها، او را حسامى قراكولى خواندهاند (← آفتابراى لكهنوى، بخش۱، ص۱۹۳؛ اميناحمد رازى، ج۳، ص۱۵۰۸؛ آذربيگدلى، همانجا). تذكرهنويسان او را ديوانهمزاجو شوريدهحال خواندهاند كه در بىقيدى شهرت تمام داشت (براى نمونه ← نثارى بخارى، ص۱۶۰ـ۱۶۱؛ صبا، ص۱۹۹)؛ چنانكه آوردهاند در ۶۳ سال عمر، به دو جامه پشمينه قناعت كرد، روزگار را به همصحبتى با ياران قلندر گذراند و هرگز از كسى چيزى نخواست (← نثارى بخارى، ص۱۶۱؛ هدايت، همانجا). در تذكرهها حكايتهايى از بىاعتنايى او به شيبكخان (حك: ۹۰۶ـ۹۱۵ يا ۹۱۶) و حكام ديگر آمدهاست (براى نمونه ← آذربيگدلى، ص۳۱۸ـ۳۱۹؛ هدايت، همانجا).



صبا صاحب تذكره روز روشن (همانجا) او را از مريدان خواجهعبيداللّه احرار* (۸۰۶ـ۸۹۵)، از مشايخ سلسله نقشبندى، دانستهاست. حسامى به تشيع معروف بوده و در قصايدش، حضرت على عليهالسلام را ستودهاست (← ديوانه حسامى خوارزمى، گ ۸۳ ر ـ ۸۹ پ؛ نثارى بخارى، همانجا)، بااينهمه، در قصايد او مدح سه خليفه نخست هم ديده شدهاست (← نثارى بخارى، همانجا؛ نفيسى، ج۱، ص۶۰۹ـ۶۱۰؛ نيز← آقابزرگ طهرانى، ج۹، قسم ۱، ص۲۳۷).



تذكرهنگاران ضمن ستايش از قدرت سخنورى او گفتهاند در ماوراءالنهر كمتر شاعرى به پاى او مىرسيدهاست. او شاعرى پركار بود و در ديوانش، اشعار سنجيده غرا و گفتار پسنديده زيبا بسيار است (براى نمونه ← نثارى بخارى، ص۱۶۲؛ سامميرزاى صفوى، ص۲۲۰). ديوانه حسامى در غزل بيشتر از اوزان كوتاه استفاده كردهاست. در ديوانش غزلهايى مناسب سماع وجود دارد. وى غزلهاى قلندرى نيز سروده، اما بيشتر قصايد او مذهبى و حاوى اندرز و موعظه است. برخى از آنها در نعت و مدح پيامبر اسلام صلىاللّهعليهوآلهوسلم و خاندانش، بهخصوصحضرت على عليهالسلام، است (← نمونه ادبيات تاجيك، همانجا؛ نفيسى، ج۱، ص۳۱۸؛ هدايت، همانجا). از ديوان او چند نسخه با تعداد ابيات متفاوت شناخته شدهاست، ازجمله دستنوشتهاى به تاريخ ۱۲۷۲، كه در آغاز آن زندگينامه شاعر آمدهاست. اين نسخه، كه به شماره ۴ر۱۵۹ در پژوهشگاه آثار خطى فرهنگستان علوم ازبكستان  نگهدارى مىشود، مشتمل بر ۲۲۷ غزل و يازده رباعى است (← مجموعه نسخههاى خطى فارسى فرهنگستان علوم جمهورى ازبكستان، ج۲، ص۱۰۵؛ >دايرةالمعارف ادبيات و هنر تاجيك<، ج۳، ص۴۶۴). در كتابخانه ملى تاجيكستان و دانشگاه ملى تاجيكستان نيز دو نسخه از ديوان ديوانه حسامى (بهترتيب به شماره ۱۲۳۷ و ۸۸) نگهدارى مىشود، كه اولى نسخهاى ناقصاز غزليات ديوان اوست و بااينهمه بيش از ۶۶۰ غزل دارد (بهراميان و يونساف، ج۱، ص۴۰؛ >دايرةالمعارف ادبيات و هنر تاجيك<، همانجا). با افزودن غزلهاى جاافتاده، از روى نسخه كتابخانه دانشگاه تاجيكستان، تعداد كل غزلها به بيش از هفتصد مىرسد. نسخه اخير (ش ۸۸) داراى  ۵۷۳،۳ بيت، مشتمل بر ۲۴۵ غزل، ۱۳۱ قصيده، يك مثنوى، پنج قطعه در مادّهتاريخ، ۲۸ رباعى، و يك لغز است (>دايرةالمعارف ادبيات و هنر تاجيك<، همانجا؛ براى نسخهاى ديگر ← منزوى، ۱۳۴۸ـ۱۳۵۳ش، ج۳، ص۲۲۹۴؛ همو، ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ش، ج۹، ص۲۰۵۷).



منابع: لطفعلىبن آقاخان آذربيگدلى، آتشكده آذر، چاپ جعفر شهيدى، چاپ افست تهران ۱۳۳۷ش؛ آفتاب راى لكهنوى، تذكره رياضالعارفين، چاپ حسامالدين راشدى، اسلامآباد ۱۳۵۵ـ۱۳۶۱ش؛ آقابزرگ طهرانى؛ اميناحمد رازى، تذكره هفت اقليم، چاپ محمدرضا طاهرى (حسرت)، تهران ۱۳۷۸ش؛ على بهراميان و عبداللّه يونساف، فهرست نسخههاى خطى كتابخانه ملى تاجيكستان: ابوالقاسم فردوسى، قم ۱۳۸۰ـ۱۳۸۹ش؛ ديوانه حسامى خوارزمى، ديوان، نسخه خطى كتابخانه دانشگاه ملى تاجيكستان، ش ۸۸؛ سامميرزاى صفوى، تذكره تحفه سامى، چاپ ركنالدين همايونفرخ، تهران ۱۳۸۴ش؛ محمدمظفر حسينبن محمد يوسفعلى صبا، تذكره روز روشن، چاپ محمدحسين ركنزاده آدميت، تهران ۱۳۴۳ش؛ مجموعه نسخههاى خطى فارسى فرهنگستان علوم جمهورى ازبكستان، ج۱ـ۶، زيرنظر سيمينوف آ.آ، ترجمه عارف رمضان، تهران: سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، ۱۳۷۵ش؛ احمد منزوى، فهرست مشترك نسخههاى خطى فارسى پاكستان، اسلامآباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ش؛ احمد منزوى، فهرست نسخههاى خطى فارسى، تهران ۱۳۴۸ـ۱۳۵۳ش؛ حسنبن خواجه نثارى بخارى، مذكّر احباب، چاپ محمد فضلاللّه، حيدرآباد، دكن ۱۳۸۹/۱۹۶۹؛ سعيد نفيسى، تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى تا پايان قرن دهم هجرى، تهران ۱۳۴۴ش؛ نمونه ادبيات تاجيك: ۳۰۰ـ۱۲۰۰ هجرى، جمعكننده: صدرالدين عينى، سمرقند ?]  ۱۹۲۶[؛ رضاقلىبن محمدهادى هدايت، تذكره رياضالعارفين، چاپ ابوالقاسم رادفر و گيتا اشيدرى، تهران ۱۳۸۵ش؛



Ensiklopediyāyi adabiyāt va san`ati Tājik, vol.۳, Dushanbe ۱۹۸۸.



/ خدايى شريفزاده /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خدايى شريف‌زاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 1392
وضعیت انتشار
  • چاپ شده