ديوانه حُسامى خوارزمى

معرف

ديوانه حُسامى خوارزمى، شاعر و عارف سدههاى نهم و دهم، از اهالى ماوراءالنهر.

متن
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
ديوانه حُسامى خوارزمى، شاعر و عارف سده(span dir="LTR")‌هاى نهم و دهم، از اهالى ماوراءالنهر. از سال تولد او اطلاعى دردست نيست، اما تاريخ وفات او را ربيع(span dir="LTR")‌الاول ۹۱۱ و برخى ۹۲۲ يا ۹۲۳ ذكر كرده(span dir="LTR")‌اند (← هدايت، ص(span dir="LTR")‌۳۸۱؛ (em)نمونه ادبيات تاجيك(/em)، ص(span dir="LTR")‌۱۱۳؛ نفيسى، ج۱، ص(span dir="LTR")‌۶، ۳۱۸). چون ۶۳ سال عمر كرد، تاريخ تولدش بايد در حدود ۸۴۸ يا ۸۶۰ باشد. گفته(span dir="LTR")‌اند در خيوه، از توابع خوارزم، به(span dir="LTR")‌دنيا آمد و بعداً در قَراكولِ بخارا ساكن شد و تا پايان عمر در آنجا زيست و در همانجا هم به خاك سپرده شد (← نثارى بخارى، ص۱۶۰، ۱۶۳؛ هدايت، همانجا).
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
حسامى به تبار خوارزمى خود و اقامتش در قراكول اشاره كرده(span dir="LTR")‌است (← نثارى بخارى، ص۱۶۰؛ نيز ← آذربيگدلى، ص(span dir="LTR")‌۳۱۸). در برخى از تذكره(span dir="LTR")‌ها، او را حسامى قراكولى خوانده(span dir="LTR")‌اند (← آفتاب(span dir="LTR")‌راى لكهنوى، بخش۱، ص(span dir="LTR")‌۱۹۳؛ امين(span dir="LTR")‌احمد رازى، ج۳، ص(span dir="LTR")‌۱۵۰۸؛ آذربيگدلى، همانجا). تذكره(span dir="LTR")‌نويسان او را ديوانه(span dir="LTR")‌مزاجو شوريده(span dir="LTR")‌حال خوانده(span dir="LTR")‌اند كه در بى(span dir="LTR")‌قيدى شهرت تمام داشت (براى نمونه ← نثارى بخارى، ص(span dir="LTR")‌۱۶۰ـ۱۶۱؛ صبا، ص(span dir="LTR")‌۱۹۹)؛ چنان(span dir="LTR")‌كه آورده(span dir="LTR")‌اند در ۶۳ سال عمر، به دو جامه پشمينه قناعت كرد، روزگار را به هم(span dir="LTR")‌صحبتى با ياران قلندر گذراند و هرگز از كسى چيزى نخواست (← نثارى بخارى، ص(span dir="LTR")‌۱۶۱؛ هدايت، همانجا). در تذكره(span dir="LTR")‌ها حكايتهايى از بى(span dir="LTR")‌اعتنايى او به شيبك(span dir="LTR")‌خان (حك: ۹۰۶ـ۹۱۵ يا ۹۱۶) و حكام ديگر آمده(span dir="LTR")‌است (براى نمونه ← آذربيگدلى، ص(span dir="LTR")‌۳۱۸ـ۳۱۹؛ هدايت، همانجا).
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
صبا صاحب (em)تذكره روز روشن(/em) (همانجا) او را از مريدان خواجه(span dir="LTR")‌عبيداللّه احرار(sup)*(/sup) (۸۰۶ـ۸۹۵)، از مشايخ سلسله نقشبندى، دانسته(span dir="LTR")‌است. حسامى به تشيع معروف بوده و در قصايدش، حضرت على عليه(span dir="LTR")‌السلام را ستوده(span dir="LTR")‌است (← ديوانه حسامى خوارزمى، گ ۸۳ ر ـ ۸۹ پ؛ نثارى بخارى، همانجا)، بااين(span dir="LTR")‌همه، در قصايد او مدح سه خليفه نخست هم ديده شده(span dir="LTR")‌است (← نثارى بخارى، همانجا؛ نفيسى، ج۱، ص(span dir="LTR")‌۶۰۹ـ۶۱۰؛ نيز← آقابزرگ طهرانى، ج۹، قسم ۱، ص(span dir="LTR")‌۲۳۷).
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
تذكره(span dir="LTR")‌نگاران ضمن ستايش از قدرت سخنورى او گفته(span dir="LTR")‌اند در ماوراءالنهر كمتر شاعرى به پاى او مى(span dir="LTR")‌رسيده(span dir="LTR")‌است. او شاعرى پركار بود و در ديوانش، اشعار سنجيده غرا و گفتار پسنديده زيبا بسيار است (براى نمونه ← نثارى بخارى، ص(span dir="LTR")‌۱۶۲؛ سام(span dir="LTR")‌ميرزاى صفوى، ص(span dir="LTR")‌۲۲۰). ديوانه حسامى در غزل بيشتر از اوزان كوتاه استفاده كرده(span dir="LTR")‌است. در ديوانش غزلهايى مناسب سماع وجود دارد. وى غزلهاى قلندرى نيز سروده، اما بيشتر قصايد او مذهبى و حاوى اندرز و موعظه است. برخى از آنها در نعت و مدح پيامبر اسلام صلى(span dir="LTR")‌اللّه(span dir="LTR")‌عليه(span dir="LTR")‌وآله(span dir="LTR")‌وسلم و خاندانش، به(span dir="LTR")‌خصوص(span dir="LTR")‌حضرت على عليه(span dir="LTR")‌السلام، است (← (em)نمونه ادبيات تاجيك(/em)، همانجا؛ نفيسى، ج۱، ص(span dir="LTR")‌۳۱۸؛ هدايت، همانجا). از ديوان او چند نسخه با تعداد ابيات متفاوت شناخته شده(span dir="LTR")‌است، ازجمله دست(span dir="LTR")‌نوشته(span dir="LTR")‌اى به تاريخ ۱۲۷۲، كه در آغاز آن زندگينامه شاعر آمده(span dir="LTR")‌است. اين نسخه، كه به شماره ۴ر۱۵۹ در پژوهشگاه آثار خطى فرهنگستان علوم ازبكستان  نگهدارى مى(span dir="LTR")‌شود، مشتمل بر ۲۲۷ غزل و يازده رباعى است (← (em)مجموعه نسخه(/em)(span dir="LTR")‌(em)هاى خطى فارسى فرهنگستان علوم جمهورى ازبكستان(/em)، ج۲، ص(span dir="LTR")‌۱۰۵؛ (span dir="LTR")>دايرة(span dir="LTR")‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك(span dir="LTR")<، ج۳، ص(em)(span dir="LTR")‌(/em)۴۶۴). در كتابخانه ملى تاجيكستان و دانشگاه ملى تاجيكستان نيز دو نسخه از (em)ديوان (/em)ديوانه حسامى (به(em)(span dir="LTR")‌(/em)ترتيب به شماره ۱۲۳۷ و ۸۸) نگهدارى مى(em)(span dir="LTR")‌(/em)شود، كه اولى نسخه(em)(span dir="LTR")‌(/em)اى ناقص(em)(span dir="LTR")‌(/em)از غزليات (em)ديوان (/em)اوست و بااين(em)(span dir="LTR")‌(/em)همه بيش از ۶۶۰ غزل دارد (بهراميان و يونس(em)(span dir="LTR")‌(/em)اف، ج۱، ص۴۰؛ (span dir="LTR")>دايرة(span dir="LTR")‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك(span dir="LTR")<، همانجا). با افزودن غزلهاى جاافتاده، از روى نسخه كتابخانه دانشگاه تاجيكستان، تعداد كل غزلها به بيش از هفتصد مى(span dir="LTR")‌رسد. نسخه اخير (ش ۸۸) داراى  ۵۷۳،۳ بيت، مشتمل بر ۲۴۵ غزل، ۱۳۱ قصيده، يك مثنوى، پنج قطعه در مادّه(span dir="LTR")‌تاريخ، ۲۸ رباعى، و يك لغز است ((span dir="LTR")>دايرة(span dir="LTR")‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك(span dir="LTR")<، همانجا؛ براى نسخه(span dir="LTR")‌اى ديگر ← منزوى، ۱۳۴۸ـ۱۳۵۳ش، ج۳، ص(span dir="LTR")‌۲۲۹۴؛ همو، ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ش، ج۹، ص(span dir="LTR")‌۲۰۵۷).
(p dir="RTL" style="text-align: justify;")
منابع: لطفعلى(span dir="LTR")‌بن آقاخان آذربيگدلى، (em)آتشكده آذر(/em)، چاپ جعفر شهيدى، چاپ افست تهران ۱۳۳۷ش؛ آفتاب راى لكهنوى، (em)تذكره رياض(/em)(span dir="LTR")‌(em)العارفين(/em)، چاپ حسام(span dir="LTR")‌الدين راشدى، اسلام(span dir="LTR")‌آباد ۱۳۵۵ـ۱۳۶۱ش؛ آقابزرگ طهرانى؛ امين(span dir="LTR")‌احمد رازى، (em)تذكره هفت اقليم(/em)، چاپ محمدرضا طاهرى (حسرت)، تهران ۱۳۷۸ش؛ على بهراميان و عبداللّه يونس(span dir="LTR")‌اف، (em)فهرست نسخه(/em)(span dir="LTR")‌(em)هاى خطى كتابخانه ملى تاجيكستان: ابوالقاسم فردوسى(/em)، قم ۱۳۸۰ـ۱۳۸۹ش؛ ديوانه حسامى خوارزمى، (em)ديوان(/em)، نسخه خطى كتابخانه دانشگاه ملى تاجيكستان، ش ۸۸؛ سام(span dir="LTR")‌ميرزاى صفوى، (em)تذكره تحفه سامى(/em)، چاپ ركن(span dir="LTR")‌الدين همايونفرخ، تهران ۱۳۸۴ش؛ محمدمظفر حسين(span dir="LTR")‌بن محمد يوسفعلى صبا، (em)تذكره روز روشن(/em)، چاپ محمدحسين ركن(span dir="LTR")‌زاده آدميت، تهران ۱۳۴۳ش؛ (em)مجموعه نسخه(/em)(span dir="LTR")‌(em)هاى خطى فارسى فرهنگستان علوم جمهورى ازبكستان(/em)، ج۱ـ۶، زيرنظر سيمينوف آ.آ، ترجمه عارف رمضان، تهران: سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى، ۱۳۷۵ش؛ احمد منزوى، (em)فهرست مشترك نسخه(/em)(span dir="LTR")‌(em)هاى خطى فارسى پاكستان(/em)، اسلام(span dir="LTR")‌آباد ۱۳۶۲ـ۱۳۷۰ش؛ احمد منزوى، (em)فهرست نسخه(/em)(span dir="LTR")‌(em)هاى خطى فارسى(/em)، تهران ۱۳۴۸ـ۱۳۵۳ش؛ حسن(span dir="LTR")‌بن خواجه نثارى بخارى، (em)مذكّر احباب(/em)، چاپ محمد فضل(span dir="LTR")‌اللّه، حيدرآباد، دكن ۱۳۸۹/۱۹۶۹؛ سعيد نفيسى، (em)تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى تا پايان قرن دهم هجرى(/em)، تهران ۱۳۴۴ش؛ (em)نمونه ادبيات تاجيك: ۳۰۰ـ۱۲۰۰ هجرى(/em)، جمع(span dir="LTR")‌كننده: صدرالدين عينى، سمرقند (span dir="LTR")?]  ۱۹۲۶(span dir="LTR")[؛ رضاقلى(span dir="LTR")‌بن محمدهادى هدايت، (em)تذكره رياض(/em)(span dir="LTR")‌(em)العارفين(/em)، چاپ ابوالقاسم رادفر و گيتا اشيدرى، تهران ۱۳۸۵ش؛
(p style="text-align: justify;")
(em)Ensiklopediyāyi adabiyāt va san`ati Tājik(/em), vol.۳, Dushanbe ۱۹۸۸.
(p style="text-align: justify;")
(span dir="RTL")/ خدايى شريف(span dir="RTL")زاده /
نظر شما
مولفان
خدايى شريف‌زاده ,
گروه
رده موضوعی
جلد18
تاریخ1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده