ديواندرّه
معرف

ديواندرّه، شهر و شهرستانى در استان كردستان.

متن


ديواندرّه، شهر و شهرستانى در استان كردستان. شهر ديواندره، مركز شهرستان ديواندره، در حدود صد كيلومترى شمال سنندج در مسير بزرگراه سنندج ـ سقز واقع است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج۳۵، ص۱۵۵).



ديواندره كه در درهاى از رشتهكوه زاگرس قرار دارد، براساس روايتهاى عاميانه، پايگاه مأموران حكومتى يا ديوانيان بودهاست (نجفى، ص۴۶۷؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجا). بهنظر مىرسد اين روايات در واقعيت ريشه داشتهباشند، چنانكه وقايعنگار كردستانى (مورخ و جغرافىنگار دوره ناصرالدينشاه (حك: ۱۲۶۴ـ ۱۳۱۳))، در معرفى بلوكات كردستان مكرر از ماليات ديوانى (ص۶۴، ۷۵، ۷۷، ۱۱۱) و مباشران مالياتى ياد كردهاست كه در آباديهاى هر بلوك مستقر بودند يا با گردش در دهات، به جمعآوری ماليات مىپرداختند (← ص۷۱، ۷۵، ۱۰۹؛ نيز ← شرفكندى، ذيل «ديوان»، كه ديوان را در زبان كردى بهمعناى دستگاه دولتى و مجلس عمومى دهكده دانستهاست).



صرفنظر از آثار و تپههاى باستانى محدوده شهرستان ديواندره، كه قدمت آنها به هزاره اول پيش از ميلاد تا سدههاى نخست اسلامى بازمىگردد (← پازوكىطرودى و شادمهر، ص۳۲۰ـ۳۲۱، ۳۲۶)، و نيز حجاريها و ديگر آثار انسانى موجود در غار كرفتو، آگاهى مكتوب دربارة شهر كنونى ديواندره از دوره قاجار فراتر نمىرود. در اين دوره، وقايعنگار كردستانى، كه كتابش را در ۱۳۰۹ به پايان برده، بدون اشاره بهنام ديواندره، از بلوك كرفتو ياد كردهاست (← ص۵۴). ده سال بعد، شكراللّهبن عبداللّه سنندجى در كتاب تحفه ناصرى در تاريخ و جغرافياى كردستان، در معرفى بلوكات كردستان، نامى از ديواندره نبردهاست. تا اينكه ميرزاحسينخان ديوانبيگى (متوفى ۱۳۳۴) در خاطرات ديوانبيگى ۳۰۵) از قريه ديواندره نام مىبرد. قريه ديواندره در دهه اول ۱۳۰۰ش، مركز بخش سارال از بلوكات سنندجشد (← كيهان، ج۲، ص۴۴۸). در تقسيمات كشورى ۱۳۱۶ش، ديواندره مركز ميرانشاه، از بخشهاى هشتگانه سنندج، شد (← ايران. قانون تقسيمات كشورى آبان ۱۳۱۶، ضميمه، ص۳؛ قس چكنگى، ص۱۴۳، ۲۰۴، كه ميرانشاه را نام پيشين ديواندره پنداشتهاست). در حدود ۱۳۲۹ش، ديواندره (به مركزيت روستاى ديواندره) يكى از بخشهاى هشتگانه سنندجو مشتمل بر دهستانهاى سارال، خورخوره، حسينآباد، تيلكوه، اوباتو و قرهتوره بود (← حسينعلى رزمآرا، ج۵، ص۱۹۸). روستاى ديواندره در ۱۳۳۷ش، شهر شد (← ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، ۱۳۸۲ش، ذيل «استان كردستان»). اين شهر در تقسيمات كشورى ۱۳۶۶ش، داراى نه دهستان بود (← همانجا).



بهنظر مىرسد جارىبودن رود دائمى قزلاوزن* در نزديكى اين شهر و واقعبودن آن در محل تلاقى دو جاده سنندج ـ سقز و سقز ـ بيجار از عوامل رونق تدريجى شهر بودهاست (← حسينعلى رزمآرا، همانجا؛ حاجعلى رزمآرا، ص۸۴).



در ۱۳۷۳ش، شهرستان ديواندره (به مركزيت شهر ديواندره) مشتمل بر دو بخش و نه دهستان تشكيل شد (← مركز آمار ايران، ۱۳۷۴ش، ص۹؛ ايران. وزارت كشور، همانجا). اين شهرستان اكنون مشتمل بر شهرهاى ديواندره و زرينه، بخشهاى مركزى، سارال (به مركزيت هزاركانيان) و كرفتو (به مركزيت زرينه) و نه دهستان است (← ايران. وزارت كشور، ۱۳۹۰ش، ذيل «استان كردستان»).



بلندترين قله شهرستان ديواندره مسجدميرزا (ارتفاع  ۰۵۹، ۳ متر) (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج۳۵، ص۱۵۳ـ۱۵۴) و مهمترين رود اين شهرستان قزلاوزن است كه از كوههاى چهلچشمه سرچشمه مىگيرد (حسينعلى رزمآرا، همانجا). آب و هواى ديواندره سرد و نيمهخشك است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج۳۵، ص۱۵۴). در اين شهرستان، درختان بلوط، انواع درختان ميوه، گياهان دارويى و صنعتى مىرويد. پوشش گياهى مناسب موجب رونق بسيار دامدارى در اين شهرستان شده به گونهاى كه دامدارى مهمترين شغل اهالى منطقه است (همانجا).



در سرشمارى ۱۳۸۵ش، جمعيت اين شهرستان  ۶۲۸، ۸۲ تن بودهاست كه از اين تعداد  ۸۴۲،۲۲ تن ساكن شهر ديواندرهاند (← مركز آمار ايران، ۱۳۸۵ش، ذيل «استان كردستان»). زبان مردم آنجا كردى سورانى و مذهب غالب آنان سنّى شافعى است. اقليتى نيز شيعه دوازدهامامىاند (فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجا؛ حسينعلى رزمآرا، ج۵، ص۱۹۹).



منابع: اطلس جامع گيتاشناسى: راهنماى كامل جهان امروز، تهران: گيتاشناسى، ۱۳۹۰ش؛ ايران. قانون تقسيمات كشورى آبان  ۱۳۱۶، قانون تقسيمات كشور و وظايف فرمانداران و بخشداران، مصوب ۱۶ آبان ماه  ۱۳۱۶، چاپ اول، تهران ]بىتا.[؛ ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى ايران: تير  ۱۳۹۰، تهران ۱۳۹۰ش؛ همو، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ۱۳۸۲ش؛ ناصر پازوكى طرودى و عبدالكريم شادمهر، آثار ثبتشده ايران در فهرست آثار ملى: از ۲۴/۶/۱۳۱۰ تا ۲۴/۶/ ۱۳۸۴، تهران ۱۳۸۴ش؛ عليرضا چكنگى، فرهنگنامه تطبيقى نامهاى قديم و جديد مكانهاى جغرافيايى : ايران و نواحى مجاور، مشهد ۱۳۷۸ش؛ حسينبن رضاعلى ديوانبيگى، خاطرات ديوانبيگى (ميرزاحسينخان) از سالهاى ۱۲۷۵ تا  ۱۳۱۷ قمرى: كردستان و طهران، چاپ ایرج افشار و محمدرسول درياگشت، تهران ۱۳۸۲ش؛ حاجعلى رزمآرا، جغرافياى نظامى ايران: كردستان، تهران ۱۳۲۰ش؛ حسينعلى رزمآرا؛ عبدالرحمان شرفكندى (ههژارفرهنگ كردى ـ فارسى = ههبنانه بورينه، تهران ۱۳۶۹ش؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج: ۳۵ سنندج، تهران: سازمان جغرافيائى نيروهاى مسلح، ۱۳۷۴ش؛ كيهان؛ مركز آمار ايران، سالنامه آمارى كشور  ۱۳۷۳، تهران ۱۳۷۴ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :۱۳۸۵ نتايج تفصيلى كل كشور، ۱۳۸۵ش.



Retrieved Apr.۱۳ , ۲۰۱۳, from http://www.sci.org.ir/ portal/faces/public/census۸۵/census۸۵.natayej/census۸۵. rawdata;



يداللّه نجفى، جغرافياى عمومى استان كردستان، تهران ۱۳۶۹ش؛ علىاكبر وقايعنگار كردستانى، حديقه ناصريه در جغرافيا و تاريخ كردستان، چاپ محمد رئوف توكلى، تهران ۱۳۶۴ش.



/ مرتضى دانشيار /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مرتضى دانشيار

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 1392
وضعیت انتشار
  • چاپ شده