جَمْهَرَة اللُّغَة
معرف

جَمْهَرَة اللُّغَة ، از نخستین‌ فرهنگهای‌ لغت‌ جامع‌ عربی‌، تألیف‌ محمدبن‌ حسن‌بن‌ دُرَید (متوفی‌ ۳۲۱).

متن


جَمْهَرَة اللُّغَة ، از نخستین‌ فرهنگهای‌ لغت‌ جامع‌ عربی‌، تألیف‌ محمدبن‌ حسن‌بن‌ دُرَید (متوفی‌ ۳۲۱). این‌ كتاب‌، پس‌ از  العین‌ خلیل‌بن‌ احمد *  فَراهیدی‌ (متوفی‌ ۱۷۵)، مشهورترین‌ فرهنگ‌ لغت‌ عربی‌ است‌ ( المُنْجد فی‌ الاعلام‌ ، ص‌۲۱۸). مسعودی‌ (متوفی‌ ۳۴۶؛ ج‌۸، ص‌۳۰۴) ابن‌دُرید * را جانشین‌ خلیل‌ در لغت‌ دانسته‌ است‌. ابن‌درید نام‌ كتاب‌ را یك‌ بار  جمهرة ‌اللغه و دیگر بار جمهرة ‌الكلام‌ و اللغة ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، ص‌۴۰ـ۴۱). برخی‌ نام‌ آن‌ را  الجمهرة‌ فی‌ اللغة‌  (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه‌، ج‌۱، ستون‌ ۶۰۵؛ بروكلمان‌، ج‌۲، ص‌۱۸۳) و برخی‌  الجمهرة‌ فی‌ علم ‌اللغة آورده‌اند (رجوع کنید به ابن ‌ندیم‌، ص‌۶۷؛  د. اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ «ابن‌درید»؛ امین‌، ج‌۹، ص‌۱۵۶). نام‌ كتاب‌ به‌ شكل‌  الجمهرة نیز آمده‌ است‌ (رجوع کنید به ازهری‌، ج‌۱، ص‌۳۱؛ قفطی‌، ج‌۳، ص‌۹۷؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌۴، ص‌۳۲۴). به‌ گفته‌ جواد (ص‌۱۹۴)، ابن‌درید در نامگذاری‌ كتاب‌، به‌  جمهرة ‌النسبة  یا  الانساب‌ابن‌سائب‌ كلبی‌ (متوفی‌ ۲۰۴) نظر داشته‌ است‌. ابن‌درید در مقدمه‌ كتاب‌ (۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، ص‌۳۹ـ۴۰) گفته‌ كه‌ آن‌ را برای‌ ابوالعباس‌ اسماعیل‌بن‌ عبداللّه‌بن‌ محمدبن‌ میكال‌ (متوفی‌ ۳۶۲) تألیف‌ كرده‌ و این‌ هنگامی‌ بوده‌ است‌ كه‌ ابن‌درید به‌ فارس‌ هجرت‌ كرده‌ بود و عبداللّه‌ میكال‌ از طرف‌ المقتدر باللّه‌ (حك: ۲۹۵ـ۳۲۰)، به‌ ولایت‌ بخشهایی‌ از اهواز (خوزستان‌) گمارده‌ شده‌ و تربیت‌ فرزند خود، ابوالعباس‌ اسماعیل‌، را به‌ ابن‌درید سپرده‌ بود (رجوع کنید به یاقوت‌ حموی‌، ج‌۲، ص‌۷۲۱، ج‌۶، ص‌۲۴۹۵ـ۲۴۹۶)؛ اما، ابن‌خلّكان‌ (ج‌۴، ص‌۳۲۵) گفته‌ است‌ كه‌ ابن‌درید با دو فرزند میكال‌ مصاحبت‌ می‌كرد و  جمهره‌  را برای‌ آن‌ دو نگاشت‌ و آن‌ دو نیز سرپرستی‌ دیوان‌ فارس‌ را به‌ وی‌ واگذاردند. در  د. اسلام‌  (همانجا) نیز آمده‌ است‌ كه‌ ابن‌درید كتاب‌  جمهره‌  را برای‌ آل‌میكال‌ نوشت‌ و آنان‌ نیز وی‌ را به‌ سرپرستی‌ دیوان‌ فارس‌ گماردند. ابوالعباس‌ اسماعیل‌ میكال‌ گفته‌ است‌ كه‌ ابن‌درید در ۲۹۷،  جمهره را از اول‌ تا آخر و از حفظ‌ بر او املا كرده‌ و فقط‌ درباره‌ همزه‌ و لفیف‌ (رجوع کنید به  ادامه‌ مقاله‌) به‌ برخی‌ كتابها مراجعه‌ نموده‌ است‌ (رجوع کنید به  یاقوت‌ حموی‌، ج‌۶، ص‌۲۴۹۶).



 هیچ‌ لغت‌نویسی‌ كتاب‌ لغت‌ را از حفظ‌ املا نكرده‌ و ابن‌درید از این‌ حیث‌ ممتاز است‌ (جوهری‌، ج‌۱، مقدمه‌ عطّار، ص‌۸۰). ابن‌درید در بصره‌ و بغداد نیز  جمهره  را از حفظ‌ املا كرده‌ (رجوع کنید به ابن‌ندیم‌، همانجا؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌۶، ص‌۲۴۹۲) و خود در چند جا (۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، ص‌۴۰، ج‌۲، ص‌۱۰۸۵، ج‌۳، ص‌۱۳۳۹) به‌ این‌ نكته‌ اشاره‌ نموده‌ است‌. به‌ گفته‌ ابن‌ندیم‌ (همانجا) و قِفْطی‌ (همانجا)، اختلاف‌ در املاها دلیل‌ وجود فزونی‌ و كاستی‌ در نسخه‌های‌  جمهره است‌ و نسخه‌ ابوالفتح‌ عبیداللّه ‌بن‌ احمد نحوی‌ كامل‌ترین‌ نسخه‌هاست‌. گویا نسخه‌های‌  جمهره  فراوان‌ بوده‌ است‌. به‌نوشته‌ سیوطی‌ (متوفی‌ ۹۱۱؛ ج‌۱، ص‌۹۵)، ابوعلی‌ قالی‌ * (متوفی‌ ۳۵۶) نسخه‌ای‌ از  جمهره را به‌ خط‌ ابن‌درید در اختیار داشته‌ و خود سیوطی‌ نسخه‌ای‌ به‌ خط‌ احمدبن‌ عبدالرحمان‌ طرابلسی‌ داشته‌ كه‌ بر ابن‌خالویه‌ (متوفی‌ ۳۷۰) قرائت‌ شده‌ بوده‌ است‌. به‌ روایت‌ ابن‌خالویه‌ * ، این‌ نسخه‌ از ابن‌درید بوده‌ و حواشی‌ و استدراكات‌ ابن‌خالویه‌ نیز در حاشیه‌ آن‌ بوده‌ است‌. به‌ نقل‌ منابع‌، در كتابخانه‌ عزیز باللّه‌، خلیفه‌ فاطمی‌ (حك: ۳۶۵ـ۳۸۶)، یكصد نسخه‌ از  جمهره  موجود بوده‌ كه‌ نشان‌دهنده‌ شهرت‌  جمهرة‌  در آن‌ دوران‌ است‌ (رجوع کنید به  مقریزی‌، ج‌۲، ص‌۲۵۳؛  د.ا.د.ترك‌ ، ذیل‌  "el-Cemhere" ؛ شرقاوی‌ اقبال‌، ص‌۱۹۶ـ۱۹۷). ابن‌درید در روزگار خود داناترین‌ مردم‌ در لغت‌ و شعر و انساب‌ به‌شمار می‌رفت‌ (مَرْزُبانی‌، ص‌۴۶۱؛ زُبَیدی‌، ص‌۱۸۴) و حافظه‌اش‌ بسیار قوی‌ بود، چنانكه‌ حكایتهایی‌ در این‌ باره‌ نقل‌ شده‌ است‌. گفته‌اند كه‌ علم‌ لغت‌ در میان‌ بصریان‌ به‌ او ختم‌ شده‌ است‌ و در روز مرگ‌ ابن‌درید گفته‌ شد كه‌ علم‌ لغت‌ از دنیا رفت‌ (رجوع کنید به ابوالطیب‌ لغوی‌، ص‌۹۹؛ خطیب‌ بغدادی‌، ج‌۲، ص‌۵۹۵ـ۵۹۶؛ ابن‌جوزی‌، ج‌۱۳، ص‌۳۳۰ـ۳۳۱).



 به‌رغم‌ ایرادهایی‌ كه‌ بر  جمهره‌  گرفته‌اند (رجوع کنید به  ادامه‌ مقاله‌)، بسیاری‌ این‌ كتاب‌ را ارزشمند و درخور اعتماد دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌خلّكان‌، ج‌۴، ص‌۳۲۴؛ صَفَدی‌، ج‌۲، ص‌۳۴۰؛ ضیف‌، ص‌۱۴۳). بسیاری‌ از مؤلفان‌ بزرگ‌، از جمله‌ ابن‌خلّكان‌ (ج‌۱، ص‌۲۶۶، ج‌۶، ص‌۳۱۳) و سیوطی‌ (ج‌۱، ص‌۱۸۲)، در نقل‌ مباحث‌ لغوی‌، از  جمهره سود برده‌اند. شیخ‌ طوسی‌ (متوفی‌ ۴۶۰) نیز در تفسیر خود،  التبیان‌ فی‌ تفسیرالقرآن‌ * (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌۲، ص‌۱۱۲، ۱۲۱)، برای‌ برخی‌ مباحث‌ لغوی‌، از  جمهره  استفاده‌ كرده‌ است‌.



 بسیاری‌ از فرهنگ‌نویسانِ پس‌ از ابن‌درید، تصریح‌ كرده‌اند كه‌  جمهره‌  یكی‌ از منابع‌ آنان‌ بوده‌ است‌، كسانی‌ چون‌ ابن‌فارِس‌ (متوفی‌ ۳۹۵؛ ج‌۱، ص‌۵)، ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ عبداللّه‌بن‌ خطیب‌ اِسكافی‌ (متوفی‌ ۴۲۱) در كتاب‌  مَبادی‌ء اللغة (رجوع کنید به بروكلمان‌، ج‌۵، ص‌۱۵۹)، ابن‌سِیدَه‌ (متوفی‌ ۴۵۸؛ ج‌۱، ص‌۱۵)، حسن‌بن‌ محمدرضی‌ صاغانی‌/ صغانی‌ (متوفی‌ ۶۵۰) در تكمله‌  صحاح‌  جوهری‌ (رجوع کنید به حسین‌ نَصّار، ج‌۲، ص‌۴۰۷) و محمدبن‌ محمدمرتضی‌ زَبیدی‌ (متوفی‌ ۱۲۰۵؛ ج‌۱، ص‌۶).  جمهره‌  از كتابهایی‌ بوده‌ است‌ كه‌ شیوخ‌، آن‌ را روایت‌ می‌كرده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به  یاقوت‌ حموی‌، ج‌۴، ص‌۱۴۹۰، ج‌۵، ص‌۱۹۲۲). برخی‌ نیز بر آن‌ بوده‌اند كه‌  جمهره‌  را از بركنند، از جمله‌ ابوالعلاء همدانی‌ (متوفی‌ ۵۶۹) و حسن‌بن‌ خطیر (متوفی‌ ۵۹۸؛ همان‌، ج‌۲، ص‌۸۲۶، ۸۵۷).



 ابن‌درید در مقدمه‌ كتابش‌ (۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، ص‌۴۰) بیان‌ كرده‌ است‌ كه‌ قصد معارضه‌ با دانشمندان‌ یا نكوهش‌ پیشینیان‌ را ندارد و، ضمن‌ تجلیل‌ از كتاب‌  العین‌  خلیل‌، گفته‌ كه‌ سبب‌ تألیف‌  جمهره‌ ، دشواری‌ استفاده‌ از  العین‌  است‌ و افزوده‌ كه‌ برای‌  جمهره‌  نظام‌ الفبایی‌ را اصل‌ قرار داده‌ است‌ تا سودمندتر باشد و مراجعه‌ كنندگان‌ سرگردان‌ نشوند. اشاره‌ ابن‌درید به‌ شیوه‌ خلیل‌ است‌ كه‌ در  العین‌ ، كلمات‌ را براساس‌ مخرجهای‌ حروف‌، گردآورده‌ و از حرف‌ ع‌، كه‌ از پایین‌ترین‌ مخرج‌ صوتی‌ در حلق‌ خارج‌ می‌گردد، شروع‌ می‌شود و به‌ حرف‌ م‌، كه‌ از بالاترین‌ مخرج‌ صوتی‌، یعنی‌ لبها، ادا می‌شود، خاتمه‌ می‌یابد كه‌ به‌ اعتقاد برخی‌، مأخوذ از هندوان‌ و زبان‌ سنسكریت‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به مجتبائی‌، ص‌۷۲ـ۷۳؛ نیز رجوع کنید به   العین‌ * ).



 ابن‌درید كتاب‌ خود را به‌ چند قسمت‌ اصلی‌ تقسیم‌ كرده‌ است‌، به‌ این‌ ترتیب‌:  ۱)ثُنایی‌ صحیح‌، كه‌ حرف‌ دوم‌ آن‌ تكرار شده‌ باشد (در واقع‌، كلمه‌ سه‌ حرفی‌ است‌) و در حرف‌ الف‌، از «ابّ» آغاز و به‌ «ای» ختم‌ می‌شود و در حرف‌ ب‌، از «بتّ» آغاز می‌شود و به‌ همین‌ ترتیب‌ ادامه‌ می‌یابد.  ۲)ثنایی‌ ملحق‌ به‌ رباعی‌، شامل‌ واژگانی‌ همچون‌ «بحبح‌» و «بجبج‌».  ۳)ثنایی‌ معتل‌، كه‌ با «بوأ» آغاز و به‌ «هوی‌» ختم‌ می‌شود.  ۴)ثُلاثی‌ صحیح‌، كه‌ بیشترین‌ حجم‌ كتاب‌ را تشكیل‌ می‌دهد. ۵)ثلاثی‌ای‌ كه‌ عین‌الفعل‌ آن‌ از حروف‌ لین‌ باشد، مانند باب‌، بیت‌، و سوس‌. ۶)باب‌ نوادر همزه‌، كه‌ شامل‌ واژگان‌ مهموز لفیف‌ و مقصور نیز می‌شود.  ۷)رباعی‌ صحیح‌.  ۸)رباعی‌ معتل‌، كه‌ كلمات‌ غیرمعتلی‌ همچون‌ «دردق‌» و «كركم‌» نیز در این‌ باب‌ آمده‌ است‌. ۹)خُماسی‌ و ملحقات‌ آن‌.  ۱۰)ابواب‌ متفرقه‌ مربوط‌ به‌ لغات‌ (رجوع کنید به ابن‌درید، ۱۹۸۷ـ ۱۹۸۸، ج‌۱، مقدمه‌ بعلبكی‌، ج‌۱، ص‌۱۷ـ ۱۸؛ حسین‌ نصّار، ج‌۲، ص‌۳۱۷ـ۳۱۸، ۳۲۱ـ۳۲۸). ابن‌درید، همچون‌ خلیل‌، كلماتی‌ را كه‌ حروف‌ آنها مشترك‌  است‌ در یك‌ جا گردآورده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به  ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، ص‌۳۴۶، ذیل‌ مادّه‌های‌ «بوش‌»، «شبو»، «شوب‌»، «وبش‌»، «وشب‌»). بر این‌ اساس‌، چنانچه‌ بخواهیم‌ مثلاً مادّه‌  ف‌ ت‌ ح‌  را در جمهره‌ بیابیم‌، باید به‌ حرف‌ ت‌ مراجعه‌ كنیم‌، زیرا ت‌ در نظام‌ الفبایی‌ پیش‌ از ح‌ و ف‌ است‌ و تنها فرهنگ‌ لغتی‌ كه‌ بر این‌ اساس‌ تنظیم‌ گشته‌،  جمهره‌  است‌ (رجوع کنید به  >دایرة ‌المعارف‌ ادبیات‌ عربی‌ <، ذیل‌ "Lexicography, medieval" ). در  جمهره‌ ، مانند زبانهای‌ فارسی‌ و اردو، حرف‌ ه پس‌ از حرف‌ و و پیش‌ از ی‌ آمده‌ است‌ (هی‌وود  ، ص‌۴۸). برخی‌ برآن‌اند كه‌ ابن‌درید نسبت‌ به‌ تعدیل‌ روش‌ خلیل‌ در  العین‌  احساس‌ نیاز كرده‌ بود، ولی‌ عملاً نتوانست‌ پا از دایره‌  العین‌  فراتر نهد. وی‌ در تدوین‌  جمهره‌  از مطالب‌  العین‌  استفاده‌ كرد كه‌ باعث‌ شد عده‌ای‌ به‌ وی‌ اعتراض‌ كنند، حال‌ آنكه‌ ابن‌درید در انتخاب‌ و ترتیب‌ واژه‌ها به‌ شیوه‌ خود عمل‌ كرد و برخی‌ واژه‌ها را به‌  العین‌  افزود و ریشه‌ آنها را معین‌ كرد (رجوع کنید به د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ابن‌درید»؛ هی‌وود، ص‌۵۳؛ عَشّ، ص‌۵۱۷ـ۵۱۸). ابومنصور محمدبن‌ احمد اَزْهَری‌ *  (متوفی‌ ۳۷۰) ــكه‌ از مخالفان‌ سرسخت‌ ابن‌درید بودــ در مقدمه‌  تهذیب‌ اللغة  (ج‌۱، ص‌۳۱) نوشته‌ كه‌ ابن‌درید در جعل‌ واژگان‌ عربی‌ شهره‌ است‌ و از واژگانی‌ در  جمهره‌  یاد كرده‌ كه‌ بی‌ریشه‌ است‌ و كلام‌ غیرعرب‌ را به‌ عنوان‌ كلام‌ عربی‌ در فرهنگ‌ خود آورده‌ است‌ و در كتاب‌  جمهره‌ اطلاعات‌ اساسی‌ و مفید یافت‌ نمی‌شود. ابراهیم‌بن‌ محمد نِفْطَوَیه‌ *  (متوفی‌ ۳۲۳) نیز، ضمن‌ توهین‌ به‌ ابن‌درید، گفته‌ بود كه‌  جمهره‌ همان‌  العین‌  است‌ با اندكی‌ تغییر (رجوع کنید به  یاقوت‌ حموی‌، ج‌۶، ص‌۲۴۹۶؛ سیوطی‌، ج‌۱، ص‌۹۴). عبدالسلام‌ محمد هارون‌، در مقدمه‌ كتاب‌ الاشتقاق‌  ابن‌درید (ج‌۱، ص‌۹، ۱۳)، از وی‌ دفاع‌ كرده‌ و پس‌ از نقل‌ گفته‌های‌ ازهری‌ (رجوع کنید به  ج‌۱، ص‌۱۲ـ۱۳) آنها را ناعادلانه‌ دانسته‌ و گفته‌ كه‌  جمهره‌  كتاب‌ مشهوری‌ بوده‌ است‌ و دانشمندان‌ از دیرباز به‌ آن‌ مراجعه‌ می‌كرده‌اند و اینكه‌ ابن‌درید در ۷۴ سالگی‌  جمهره‌  را از حفظ‌ املا می‌كرده‌ شایان‌ توجه‌ است‌.



 ازهری‌، با وجود آن‌ گفته‌ها درباره‌  جمهره‌ ، در فرهنگ‌ لغت‌ خود موارد متعددی‌ را از ابن‌درید نقل‌ كرده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به ج‌۱۶، ص‌۱۵۷، ۱۷۴، ۱۸۷ـ۱۸۸، ۲۷۵). ابن‌جِنّی‌ (متوفی‌ ۳۹۲؛ ج‌۳، ص‌۲۸۸) نیز  جمهره‌  را نامرتب‌ و مغشوش‌، و ابن‌درید را در علمِ صرف‌، نادان‌ وصف‌ كرده‌ است‌. سیوطی‌ (ج‌۱، ص‌۹۳)، پس‌ از آوردن‌ گفته‌های‌ ابن‌جنّی‌ و ازهری‌، ابن‌درید را مبرا دانسته‌ و گفته‌ است‌ كه‌ هر كس‌  جمهره‌  را مطالعه‌ كند میزان‌ دقت‌ ابن‌درید را در نقل‌ و روایت‌ درخواهد یافت‌.



 از جمله‌ ایرادهایی‌ كه‌ بر  جمهره‌  گرفته‌ شده‌ آن‌ است‌ كه‌ ابن‌درید كلمات‌ سه‌ حرفی‌ دارای‌ «ه‌» را، با اینكه‌ حرف‌ ه‌ علامت‌ تأنیث‌ است‌ نه‌ از حروف‌ اصلی‌ كلمه‌، در میان‌ كلمات‌ رباعی‌ آورده‌ است‌. به‌ نظر كرنكو (ص‌۲۶۴)، ابن‌درید آگاهانه‌ این‌ كار را كرده‌ است‌ تا غیر متخصصان‌ نیز بتوانند واژگان‌ را به‌راحتی‌ در فرهنگ‌ لغت‌ بیابند، زیرا این‌ واژگان‌ یك‌ بار نیز در جای‌ اصلی‌ خود آمده‌اند. توجیه‌ دیگر آنكه‌ این‌ واژگان‌ از آن‌ دسته‌ واژگانی‌ بوده‌اند كه‌ همیشه‌ با ه‌ به‌كار رفته‌اند، مانند حَرْدَه‌ كه‌ نام‌ مكانی‌ است‌ و بدون‌ ه‌ به‌كار نرفته‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌درید، ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۲، ص‌۱۱۴۰، برای‌ تفصیل‌ رجوع کنید به  همان‌، ج‌۱، مقدمه‌ بعلبكی‌، ص‌۱۹). از دیگر مسائل‌ مطرح‌ شده‌ درباره‌ جمهره‌  آن‌ است‌ كه‌ در فصل‌ همزه‌، واژگانی‌ را می‌یابیم‌ كه‌ با همزه‌ وصل‌ آغاز شده‌اند، با اینكه‌ همزه‌ جزء ریشه‌ آنها نیست‌. شاید ابن‌درید در این‌ قسمت‌ متأثر از كتاب‌  الجیم‌  ابوعَمْرو شَیبانی‌ *  (متوفی‌ ۲۰۶) بوده‌ است‌ (رجوع کنید به  هی‌وود، ص‌۴۹). ابن‌درید از  كتاب‌الهمز  ابوزیدِ انصاری‌ *  (متوفی‌ ۲۱۵) نیز در مباحث‌ همزه‌ سود برده‌ است‌ (حسین‌ نصّار، ج‌۱، ص‌۹۷). ابن‌درید در تألیف‌  جمهره‌  هر چند به‌  العین‌ خلیل‌ نظر داشته‌، اما مستقل‌ عمل‌ كرده‌ و گاه‌ در درستی‌ گفته‌های‌ خلیل‌ تردید نموده‌ و گاه‌ عكس‌ گفته‌های‌ خلیل‌ را صحیح‌ دانسته‌ است‌ (رجوع کنید به ابن ‌درید، ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، مقدمه‌ بعلبكی‌، ص‌۲۳ـ۲۵). ابن‌درید در مواردی‌ نیز شجاعانه‌ اعلام‌ كرده‌ است‌ كه‌ صحیح‌ مطلب‌ را نمی‌دانم‌ (رجوع کنید به سیوطی‌، ج‌۱، ص‌۱۰۳ـ۱۰۹).



 در مورد تنظیم‌ مباحث‌ مربوط‌ به‌ واژگان‌ نیز روش‌ ابن‌درید با خلیل‌ یكسان‌ نبوده‌ است‌ (رجوع کنید به  حسین‌ نصّار، ج‌۲، ص‌۳۳۳ـ ۳۳۴). بسیاری‌ از شواهد دو كتاب‌  العین‌  و  جمهره‌  متفاوت‌ است‌ و در موارد زیادی‌ حتی‌ یك‌ شاهد مشترك‌ میان‌ دو كتاب‌ یافت‌ نمی‌شود. در برخی‌ موارد، ابن‌درید مطالبی‌ آورده‌ است‌ كه‌ در  العین‌ نیست‌ (رجوع کنید به ابن ‌درید، ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، مقدمه‌ بعلبكی‌، ص‌۲۴ـ۲۵؛ حسین‌ نصّار، ج‌۲، ص‌۳۳۹)؛ از این‌رو، مسعودی‌ (ج‌۸، ص‌۳۰۴) گفته‌ كه‌ ابن‌درید مطالبی‌ را در لغت‌ ذكر كرده‌ است‌ كه‌ در آثار پیشینیان‌ یافت‌ نمی‌شود. ابن‌درید كوشیده‌ تا ریشه‌ هر واژه‌ را به‌ دست‌ آورد و از این‌رو، غالباً به‌ اثر دیگر خود، كتاب‌  الاشتقاق‌ ، ارجاع‌ داده‌ است‌ (كرنكو، همانجا). وی‌ همچنین‌ به‌ واژگان‌ معرّب‌ و دَخیل‌ توجه‌ بسیار داشته‌ و كوشیده‌ است‌ تا اصل‌ واژه‌ را بیابد و در خاتمه‌  جمهره‌  بابی‌ را به‌ همین‌ امر اختصاص‌ داده‌ و درباره‌ واژگان‌ فارسی‌، رومی‌، نَبَطی‌ و سریانی‌ بحث‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌درید، ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۳، ص‌۱۳۲۲ـ۱۳۲۶). ابن‌درید به‌ واژگان‌ قبایلی‌ همچون‌ اَزْد، تَمیم‌، قَیس‌ و ثَقیف‌ اهمیت‌ می‌داده‌ است‌ و كتاب‌ او از این‌ حیث‌ نیز بر  العین‌ خلیل‌ برتری‌ دارد. ابن‌درید، افزون‌ بر نقل‌ واژگان‌ عرب‌ شمال‌، حدود ۲۲۰ واژه‌ متعلق‌ به‌ مردم‌ یمن‌ را نیز بیان‌ كرده‌ است‌ (حسین‌ نصّار، ج‌۲، ص‌۳۳۵). ابن‌درید گاهی‌ از حروف‌ جانشین‌ یا واسط‌ ــ كه‌ در برخی‌ تلفظهای‌ محاوره‌ای‌ استفاده‌ می‌شودــ بحث‌ كرده‌ است‌، مانند تلفظ‌ ج‌ به‌ شكل‌ گ‌ ( g ) در یمن‌ و مصر سفلا، و حرف‌ ق‌ كه‌ بنی‌تمیم‌ در نجد آن‌ را مانند گ‌ فارسی‌ تلفظ‌ می‌كنند و امروزه‌ هم‌ در عربستان‌ شنیده‌ می‌شود (هی‌وود، ص‌۵۰).



 از مطالب‌ جالب‌ توجه‌ در  جمهره‌ ، تحمیدیه‌ مُسجّع‌ ابن‌درید در مقدمه‌ كتاب‌ (۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، ص‌۳۹) است‌ كه‌ مشتمل‌ بر كلمات‌ و مضامین‌ كلامی‌ و فلسفی‌ است‌. ابن‌درید از منابعی‌ نام‌ برده‌ است‌ كه‌ اینك‌ مفقودند، مانند كتاب‌ الانباز ابوعُبَیدَه‌ مَعْمَربن‌ مُثنّی‌ * (متوفی‌ ۲۰۹؛  رجوع کنید به  همان‌، ج‌۱، ص‌۴۲۸؛ بروكلمان‌، ج‌۲، ص‌۱۴۵)، كه‌ این‌ بر اهمیت‌  جمهره‌  افزوده‌ است‌. گاه‌ ابن‌درید اطلاعات‌ تاریخی‌ سودمندی‌ به‌ دست‌ داده‌ است‌، مانند بیان‌ قدرت‌ شاعری‌ حسّان‌بن‌ ثابت‌ * انصاری‌ (متوفی‌ ۵۴) در دوران‌ كودكی‌ (ابن‌درید، ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، ص‌۲۳۵) یا گفتگوی‌ میان‌ اَصْمَعی‌ *(متوفی‌ ۲۱۶) و هارون‌الرشید (همان‌، ج‌۳، ص‌۱۲۷۰). وی‌ همچنین‌ درباره‌ كلماتی‌ كه‌ از پی‌ هم‌ می‌آیند، مانند جائع‌ نائع‌، عَطْشان‌ نَطْشان‌، و حَسَن‌ بَسَن‌ (رجوع کنید به  همان‌، ج‌۳، ص‌۱۲۵۳)؛ استعاره‌ها (رجوع کنید به  همان‌، ج‌۳، ص‌۱۲۵۵ـ۱۲۵۷)؛ واژگان‌ مؤنثی‌ كه‌ ه‌ تأنیث‌ نمی‌پذیرند، مانند عارِك‌، جالِع‌، طامِث‌ (رجوع کنید به همان‌، ج‌۳، ص‌۱۲۶۸ـ۱۲۷۰)؛ و كلماتی‌ كه‌ فقط‌ به‌ شكل‌ مُصَغّر به‌ كار رفته‌اند، مانند خُلَیقاء، شُوَیلاء (رجوع کنید به همان‌، ج‌۳، ص‌۱۲۷۱ـ ۱۲۷۲)، بحث‌ كرده‌ و واژگان‌ و نامهای‌ خاصی‌ را گردآورده‌ است‌ كه‌ در اشعار عربی‌ به‌ طور نادرست‌ به‌ كار رفته‌اند (رجوع کنید به  همان‌، ج‌۳، ص‌۱۳۲۷ـ۱۳۲۹).



 كتاب‌  جمهره‌  از همان‌ زمان‌ تألیف‌، شهرت‌ یافت‌ و مورد مراجعه‌، بازبینی‌ و تلخیص‌ قرار گرفت‌، از جمله‌ ابوعمر زاهد، معروف‌ به‌ غلام‌ ثَعْلَب‌ (متوفی‌ ۳۴۵)،  فائِتُ الجمهره والرَدُّ علی‌ ابن‌درید  را نگاشت‌ (رجوع کنید به ابن‌ندیم‌، ص‌۸۳؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌۶، ص‌۲۵۵۹؛ قفطی‌، ج‌۳، ص‌۱۷۷) و صاحب‌بن‌ عَبّاد (متوفی‌ ۳۸۵)  جَوْهَرة‌ الجمهرة‌  را، كه‌ مختصری‌ از  جمهره است‌، تألیف‌ كرد (رجوع کنید به  ابن‌انباری‌، ص‌۳۲۶). نام‌ این‌ كتاب‌ به‌ شكل‌  الجوهرة‌، جوهرالجمهرة‌ و الجوهرة‌ فی‌ مختصرالجمهرة (حاجی‌خلیفه‌، ج‌۱، ستون‌ ۶۰۶، ۶۱۹، ۶۲۱) نیز آمده‌ است‌. حسین‌ نصّار (ج‌۲، ص‌۳۳۹) آن‌ را جزء كتابهای‌ مفقود دانسته‌، اما آقابزرگ‌ طهرانی‌ (ج‌۵، ص‌۲۹۲ـ۲۹۳) نسخه‌ای‌ از آن‌ را شناسایی‌ و معرفی‌ كرده‌ است‌. این‌ كتاب‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ (رجوع کنید به آل‌یاسین‌، ص‌۱۲۲ـ۱۲۶) و در مقدمه‌ آن‌ نام‌ كتاب‌  جوهرة ‌الجمهرة ذكر شده‌ است‌ (همان‌، ص‌۱۲۵). ابن‌تَیانی‌ اندلسی‌ (متوفی‌ ۴۳۶) نیز كتاب‌  الموعَب‌ را، در جمع‌ بین‌ مطالب‌  العین‌ و  جمهره، نوشته‌ (رجوع کنید به آل‌یاسین‌، ص‌۱۱۰؛ حسین‌ نصّار، ج‌۲، ص‌۳۳۹) كه‌  مختصر الجمهرة‌  نیز نامیده‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به  شرقاوی‌ اقبال‌، ص‌۲۱۲). ابوالعلاء مَعَرّی‌ (متوفی‌ ۴۴۹) شواهد شعری‌  جمهره‌  را به‌ نثر درآورده‌ و در سه‌ جزء شرح‌ كرده‌ است‌ با عنوان‌  نثر شواهد الجمهرة (حسین‌ نصّار، همانجا). یحیی‌بن‌ مُعْطی‌ مغربی‌ (متوفی‌ ۶۲۸)  جمهره‌  را به‌ نظم‌ كشیده‌ و آن‌ را  نظم‌ الجمهرة‌  نامیده‌ است‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌۶، ص‌۲۸۳۱). از  مختصر الجمهرة‌  محمدبن‌ نصراللّه‌بن‌ عُنَین‌ شاعر (متوفی‌ ۶۳۰) نیز نام‌برده‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به حاجی‌ خلیفه‌، ج‌۱، ستون‌ ۶۰۶). به‌ گفته‌ حسین‌ نصّار (همانجا)، تمام‌ این‌ كتابها مفقود شده‌اند؛ اما، بروكلمان‌ (ج‌۲، ص‌۱۸۳) نیز نسخه‌ای‌ از مختصر  جمهره‌  را شناسایی‌ و معرفی‌ كرده‌ كه‌ مؤلف‌ آن‌ ناشناخته‌ است‌.



 كتاب‌  جمهرة ‌اللغة نخستین‌بار از ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۱ در حیدرآباد دكن‌ به‌ چاپ‌ رسید. محمد سورَتی‌ و كرنكو نسخه‌هایی‌ را كه‌ اساس‌ تصحیح‌ بوده‌ است‌ معرفی‌ كرده‌اند (ابن‌درید، ۱۳۴۴ـ۱۳۵۱، ج‌۱، مقدمه‌، ص‌۱۵ـ۱۸). كرنكو (ص‌۲۶۶ـ۲۶۷) نیز در مقاله‌ای‌ كه‌ درباره‌ فرهنگهای‌ لغت‌ عربی‌ نوشته‌، نسخه‌های‌  جمهره‌  را به‌ تفصیل‌ معرفی‌ نموده‌ است‌. جلد چهارم‌ چاپ‌ حیدرآباد، كه‌ به‌ فهرستها اختصاص‌ یافته‌، از اهمیت‌ به‌ سزایی‌ برخوردار است‌، زیرا بدون‌ این‌ فهرستها استفاده‌ از  جمهره‌  بسیار دشوار است‌ (رجوع کنید به  هی‌وود، ص‌۵۲). این‌ چاپ‌ چندین‌بار نیز چاپ‌ افست‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به   د.ا.د.ترك‌ ، همانجا). چاپ‌ منقح‌ دیگری‌ نیز از  جمهرة ‌اللغة  صورت‌ گرفته‌ و محقق‌ آن‌، رمزی‌ منیربعلبكی‌، در مقدمه‌ مبسوط‌ خود، ضمن‌ بیان‌ ویژگیهای‌  جمهره‌ ، برخی‌ ایرادها و اشكالهای‌ چاپ‌ حیدرآباد را نیز ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ابن‌درید، ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸، ج‌۱، مقدمه‌، ص‌۲۹ـ۳۰).



 منابع‌: آقابزرگ‌ طهرانی‌؛ محمدحسن‌ آل‌یاسین‌، « جوهرة‌ الجمهرة للصاحب‌ اسماعیل‌بن‌ عبّاد»،  مجلة المجمع‌ العلمی‌العراقی‌ ، ج‌۴۳، ش‌۱ (۱۴۱۶)؛ ابن‌انباری‌،  نزهة الالباء فی‌ طبقات‌ الادباء، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره [? ۱۳۸۶/۱۹۶۷]؛ ابن‌جنی‌،  الخصائص، چاپ‌ محمدعلی‌ نجار، [ قاهره‌ ۱۳۷۲ـ۱۳۷۶/ ۱۹۵۲ـ۱۹۵۷ ]، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ]؛ ابن‌جوزی‌،  المنتظم‌ فی‌ تاریخ‌ الملوك‌ و الامم‌ ، چاپ‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، بیروت‌ ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛ ابن‌خلّكان‌؛ ابن‌درید،  كتاب‌ الاشتقاق‌ ، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، بغداد ۱۳۹۹/ ۱۹۷۹؛ همو،  كتاب‌ جمهره‌ اللغه‌ ، حیدرآباد دكن‌ ۱۳۴۴ـ۱۳۵۱؛ چاپ‌ افست‌ [ بیروت‌، بی‌تا. ]؛ همان‌، چاپ‌ رمزی‌ منیر بعلبكی‌، بیروت‌ ۱۹۸۷ـ ۱۹۸۸؛ ابن‌سیده‌،  المحكم‌ و المحیط‌ الاعظم‌ فی‌ اللغة، قاهره‌ ۱۳۷۷ـ ۱۳۹۳/ ۱۹۵۸ـ۱۹۷۳؛ ابن‌فارس‌؛ ابن‌ندیم‌؛ عبدالواحدبن‌ علی‌ ابوالطیب‌ لغوی‌، مراتب‌ النحویین‌، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، بیروت‌ ۱۴۲۳/۲۰۰۲؛ محمدبن‌ احمد ازهری‌،  تهذیب‌ اللغة ، ج‌۱، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، مصر ۱۳۸۴/۱۹۶۴، ج‌۱۶، چاپ‌ رشید عبدالرحمان‌ عبیدی‌، مصر ۱۹۷۵؛ امین‌؛ كارل‌ بروكلمان‌،  تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ ، ج‌۲، نقله‌ الی‌ العربیه‌ عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌ [ ۱۹۷۴ ]، ج‌۵، نقله‌ الی‌ العربیة‌ رمضان‌ عبدالتواب‌، قاهره‌ ۱۹۷۵؛ مصطفی‌ جواد، «مؤلف‌  جمهرة اشعار العرب‌»،  مجلة‌ المجمع‌ العلمی‌ العراقی‌، ج‌۷ (۱۳۷۹)؛ اسماعیل‌بن‌ حماد جوهری‌،  الصحاح‌: تاج ‌اللغة و صحاح‌ العربیة، چاپ‌ احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌ [ بی‌تا. ]، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۳۶۸ش‌؛ حاجی‌خلیفه‌؛ حسین‌ نصّار، المعجم‌ العربی‌: نشأته‌ و تطوّره‌، [ قاهره‌ ] ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ خطیب‌ بغدادی‌؛ محمدبن‌ حسن‌ زبیدی‌،  طبقات‌ النحویین‌ و اللغویین، چاپ‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌  [? ۱۳۹۲/۱۹۷۳ ]؛ عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سیوطی‌،  المزهر فی‌ علوم‌ اللغة و انواعها، چاپ‌ محمداحمد جادمولی‌، علی‌محمد بجاوی‌ و محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ [ بی‌تا. ]؛ احمد شرقاوی‌ اقبال‌،  معجم‌ المعاجم‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ صفدی‌؛ شوقی‌ ضیف‌،  تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ ، ج‌۴: العصر العباسی‌ الثانی‌ ، قاهره‌ [ ۱۹۷۵ ]؛ طوسی‌؛ یوسف‌ عش‌ «اولیه‌ تدوین‌ المعاجم‌ و تاریخ‌  كتاب‌ العین‌  المروی‌ عن‌ الخلیل‌بن‌ احمد»،  مجلة المجمع‌ العلمی‌ العربی‌، ج‌۱۶، ش‌۱۱ و ۱۲ (ذیقعده‌ و ذیحجه‌ ۱۳۶۰)؛ علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌،  انباه‌ الرواة‌ علی‌ انباه‌ النحاة، چاپ‌ ابوالفضل‌ ابراهیم‌، ج‌۳، قاهره‌ ۱۳۷۴/۱۹۵۵؛ فتح‌اللّه‌ مجتبائی‌،  نحو هندی‌ و نحو عربی‌: همانندیها در تعریفات‌، اصطلاحات‌ و طرح‌ قواعد ، تهران‌ ۱۳۸۳ش‌؛ محمدبن‌ محمد مرتضی‌ زبیدی‌،  تاج‌ العروس‌ من‌ جواهر القاموس‌ ، ج‌۱، چاپ‌ عبدالستار احمد فراج‌، كویت‌ ۱۳۸۵/۱۹۶۵، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ]؛ محمدبن‌ عمران‌ مرزبانی‌،  معجم‌الشعراء ، چاپ‌ ف‌. كرنكو، بیروت‌ ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛ مسعودی‌،  مروج‌  (پاریس‌)؛ احمدبن‌ علی‌ مقریزی‌،  كتاب‌ الخطط‌ المقریزیة، لبنان‌ [ ۱۹۵۹ ]؛  المنجد فی‌ الاعلام ‌، بیروت‌: دارالمشرق‌، ۱۹۶۹؛ یاقوت‌ حموی‌،  معجم‌ الادباء ، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌ ۱۹۹۳؛



 Encyclopedia of Arabic literature , ed. Julie Scott Meisami and Paul Starkey, London ۱۹۹۸, s.v. "Lexicography, medieval" (by M.G. Carter) EI ۱ , s.v. "Ibn Duraid" (by J. Pedersen); EI ۲ , s.v. "Ibn Durayd" (by J.W. Fuck); John A.Haywood,  Arabic lexicography , Leiden ۱۹۶۵; F. Krenkow, "The beginnings of Arabic lexicography", JRAS (۱۹۲۴);  TDVIA , s.v. " el-Cemhere " (by Nasuhi Unal Karaarslan).



 / باقر قربانی‌زرّین‌ /



 


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

باقر قربانی‌زرّین‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 10
تاریخ چاپ 1385
وضعیت انتشار
  • چاپ شده