جَمْهَرَة اَشعارِالْعرب‌
معرف

جَمْهَرَة اَشعارِالْعرب‌ ، از مهم‌ترین‌ و كهن‌ترین‌ مجموعه‌های‌ شعر عربی‌ در سده‌های‌ نخستین‌ اسلامی‌، گردآورده‌ ابوزید محمدبن‌ ابی‌خَطّاب‌ قُرَشی‌.

متن


جَمْهَرَة اَشعارِالْعرب‌ ، از مهم‌ترین‌ و كهن‌ترین‌ مجموعه‌های‌ شعر عربی‌ در سده‌های‌ نخستین‌ اسلامی‌، گردآورده‌ ابوزید محمدبن‌ ابی‌خَطّاب‌ قُرَشی‌. از تاریخ‌ زندگانی‌ ابوزید اطلاع‌ موثقی‌ در دست‌ نیست‌. برخی‌ سال‌ وفات‌ او را ۱۷۰ ذكر كرده‌اند (رجوع کنید به امین‌، ج‌۲، ص‌۲۷۶؛ رافعی‌، ج‌۳، ص‌۳۴۵؛ سركیس‌، ج‌۱، ستون‌ ۳۱۳). بُستانی‌ (ج‌۲، ص‌۲۰۰) او را معاصر دوره‌ نخست‌ عباسی‌ (۱۳۲ـ۲۳۳) دانسته‌ و به‌گفته‌ برخی‌، او در سده‌ سوم‌ (رجوع کنید به زیدان‌، ج‌۱، جزء۲، ص‌۴۱۵؛ عطبه‌، ص‌۴۷۲؛  الموسوعة‌ العربیة‌ العالمیة، ج‌۱۴، ص‌۱۴۴) یا چهارم‌ (سزگین‌، ج‌۲، جزء۱، ص‌۹۰؛ حسن‌، ج‌۱، ص‌۷۵) می‌زیسته‌ است‌. مصطفی‌ جواد (ص‌۱۷۹ـ۱۸۱)، با استناد به‌ اینكه‌ در  جمهرة‌ اشعارالعرب‌  (ص‌۵۹۶، ۷۰۳) از  دیوان‌ الادب‌ اثر اسحاق‌بن‌ ابراهیم‌ فارابی‌ (متوفی‌ ح۳۷۰) و  الصحاح‌ اثر جوهری‌ (متوفی‌ ۳۹۸) مطالبی‌ نقل‌ شده‌ است‌، دوره‌ زندگی‌ ابوزید را سده‌ پنجم‌ دانسته‌ است‌، ولی‌ برخی‌ احتمال‌ داده‌اند كه‌ نام‌ این‌ كتابها در حاشیه‌ بوده‌ است‌ و بعدها ناسخان‌ آنها را وارد متن‌  جمهره‌  كرده‌اند (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ‌ دوم‌، تكمله‌ ۱ـ۲، ذیل‌ «ابوزید القرشی‌»؛ بلاشر، ج‌۱، ص‌۱۴۲، پانویس‌۲). تحقیق‌ در این‌ مسئله‌ مستلزم‌ توجه‌ به‌ اِسنادهای‌ ابوزید قرشی‌ در متن‌ كتاب‌ است‌. وی‌ در یك‌جا با یك‌ واسطه‌، ابن‌اعرابی‌ (متوفی‌ ۲۳۱) و در جای‌ دیگر، با دو واسطه‌، هَیثَم‌بن‌ عَدی‌ (متوفی‌ ۲۰۶) را در سلسله‌ اِسنادهای‌ خود آورده‌ (رجوع کنید به  ص‌۳۴ـ۳۵) و نیز، با دو واسطه‌، از ابوعُبَیده‌ (متوفی‌ ۲۰۹) و اَصْمَعی‌ (متوفی‌ ۲۱۶) مطالبی‌ ذكر كرده‌ است‌ (رجوع کنید به  ص‌۴۳، ۵۲). بنابراین‌، بعید نیست‌ كه‌  جمهرة در اواخر سده‌ سوم‌ تألیف‌ شده‌ باشد ( د.  اسلام‌ ؛ بلاشر، همانجاها؛ ضیف‌، ۱۹۷۷، ص‌۱۷۸). برخی‌ محققان‌ معاصر نیز از این‌ تاریخ‌ یاد كرده‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به بروكلمان‌، ج‌۱، ص‌۷۵؛ اسماعیل‌، ص‌۸۱). نكته‌ دیگر آنكه‌ بسیاری‌ از اِسنادهای‌  جمهرة از شخصی‌ به‌ نام‌ مُفَضَّل‌ است‌ كه‌ غیر از مفضّل‌ ضَبّی‌ (متوفی‌ ۱۶۸ یا ۱۷۰) است‌، زیرا ابوزید قرشی‌ در  جمهرة‌ (ص‌۳۰) نام‌ كامل‌ او را چنین‌ آورده‌ است‌: ابوعبداللّه‌ مفضّل‌بن‌ عبداللّه‌ مُحَبِّری‌، یا مُجَبَّری‌ (اسد، ص‌۵۸۷). با توجه‌ به‌ راویانی‌ كه‌ مفضّل‌ از آنها روایت‌ نقل‌ كرده‌ است‌، می‌توان‌ مفضّل‌ را از رجال‌ سده‌ سوم‌ و اوایل‌ سده‌ چهارم‌ دانست‌ (همانجا). بروكلمان‌ (همانجا) و سزگین‌ (همانجا) مفضّل‌ را ابن‌مُجَبَّر و از نسل‌ عمربن‌ خَطّاب‌ معرفی‌ كرده‌اند. برخی‌ نیز، به‌ اشتباه‌، این‌ مفضّل‌ را با مفضّل‌ ضبّی‌ یكی‌ دانسته‌ (رجوع کنید به  فَرّوخ‌، ج‌۲، ص‌۳۰۰ با نقل‌ از  جمهرة‌ اشعارالعرب‌، چاپ‌ مصر ۱۳۴۵/۱۹۲۶) و ازاین‌رو، تاریخ‌ زندگی‌ ابوزید قرشی‌ را نیمه‌ دوم‌ سده‌ دوم‌ دانسته‌اند (فرّوخ‌، همانجا).



 در نسخه‌ای‌ از  جمهرة، كه‌ در ۶۸۳ كتابت‌ شده‌ است‌، نام‌ محمدبن‌ ایوب‌ عزیزی‌ عُمَری‌ به‌ عنوان‌ مؤلف‌ و شارح‌ آمده‌ كه‌ شخصی‌ گمنام‌ است‌ و در دیگر نسخه‌ها چنین‌ نامی‌ نیامده‌ است‌ (رجوع کنید به  سزگین‌، همانجا؛ اسد، ص‌۵۸۶؛ قرشی‌، مقدمه‌ بجاوی‌، ص‌۵ـ۶). ابن‌رَشیق‌ قَیروانی‌ (متوفی‌ ۴۵۶)، نخستین‌ كسی‌ است‌ كه‌ نام‌  جمهرة را آورده‌ و مؤلف‌ آن‌ را محمدبن‌ ابی‌خطّاب‌ معرفی‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ج‌۱، ص‌۹۶). به‌ پیروی‌ از ابن‌رشیق‌، سیوطی‌ (متوفی‌ ۹۱۱) در  المُزهِر (ج‌۲، ص‌۴۸۰) و عبدالقادر بغدادی‌ (متوفی‌ ۱۰۹۳) در  خِزانة الادب‌  (ج‌۱، ص‌۱۲۶، ج‌۹، ص‌۵۳۱) نیز نام‌  جمهرة و مؤلف‌ آن‌ را آورده‌اند.



 جمهرة در برگیرنده‌ ۴۹ قصیده‌ از ۴۹ شاعر عصر جاهلی‌ و اسلامی‌ است‌ كه‌ با ترتیبی‌ ویژه‌ و بی‌نظیر تنظیم‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌). واژه‌ جمهرة به‌ معنای‌ گردآوردن‌ و انباشتن‌ است‌ (ازهری‌؛ ابن‌منظور، ذیل‌ «جمهر»). ابن‌دُرَید اَزْدی‌ (متوفی‌ ۳۲۱)، در مقدمه‌ كتاب‌ جمهرة اللغه‌  (ج‌۱، ص‌۴۱)، وجه‌ تسمیه‌ آن‌ را برگرفتن‌ جُمهورِ (مقدار فراوان‌) سخن‌ عرب‌ ذكر كرده‌ است‌. نام‌  جمهرة در عنوان‌ چندین‌ كتاب‌، با موضوعات‌ گوناگون‌، در سده‌های‌ سوم‌ و چهارم‌ آمده‌ است‌ (رجوع کنید به  حسن‌؛  الموسوعة العربیة العالمیة، همانجاها). یكی‌ از ویژگیهای‌ بارز  جمهرة اشعارالعرب، مقدمه‌ مبسوط‌ و ارزشمند آن‌ است‌ كه‌ چندین‌ مبحث‌ را دربر می‌گیرد. مؤلف‌، نخست‌ به‌ بررسی‌ و مقابله‌ واژگان‌ قرآن‌ با واژگان‌ سروده‌های‌ جاهلی‌ پرداخته‌ و از این‌ نظریه‌ دفاع‌ كرده‌ است‌ كه‌ همه‌ واژگان‌ قرآن‌ عربی‌اند و برخی‌ واژگان‌ قرآنی‌ كه‌ در دیگر زبانها نیز كاربرد دارند، میان‌ عربی‌ و این‌ زبانها مشترك‌ هستند (رجوع کنید به  قرشی‌، ص‌۱۱ـ ۳۰). سپس‌، نخستین‌ گوینده‌ شعر را معرفی‌ كرده‌ كه‌ به‌ اعتقاد پیشینیان‌ حضرت‌ آدم‌ علیه‌السلام‌ بوده‌ و پس‌ از آن‌، از فرشتگان‌، ابلیس‌، قوم‌ عاد و ثمود و غیره‌ ابیاتی‌ آورده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌۳۰ـ۳۳). او شعر را از دیدگاه‌ رسول‌ اكرم‌ و صحابه‌ ایشان‌ بررسی‌ كرده‌ و كمی‌ درباره‌ جوهر شعر سخن‌ گفته‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌۳۴ـ۴۴). همچنین‌ به‌ شاعرترین‌ شاعران‌ پرداخته‌ و گفته‌های‌ گوناگونی‌ را در این‌ موضوع‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌۴۵ـ۴۶) و سپس‌، به‌ تفصیل‌، درباره‌ سروده‌های‌ جن‌ و شیاطین‌الشعراء مطالبی‌ آورده‌ است‌ (رجوع کنید به  ص‌۴۷ـ۶۳) كه‌ از مطالب‌ خرافی‌ در ادبیات‌ عربی‌ هستند (رجوع کنید به  بستانی‌، ج‌۲، ص‌۲۰۳). پس‌ از آن‌، اخبار شاعران‌ و طبقه‌بندی‌ آنان‌ را ذكر كرده‌ و اخباری‌ را در برتری‌ برخی‌ شاعران‌ بر دیگران‌، و بخشهایی‌ از سروده‌های‌ آنان‌ و گفته‌های‌ راویان‌ اشعار را درباره‌ شاعران‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (رجوع کنید به  قرشی‌، ص‌۶۵ـ ۱۱۰). به‌ گفته‌ سزگین‌ (همانجا)، ابوزید قرشی‌ در مقدمه‌  جمهرة متأثر از  مجاز القرآن‌  ابوعبیده‌ بوده‌ است‌. قرشی‌ در طبقه‌بندی‌ و برتر دانستن‌ شاعران‌، برخی‌ دیدگاههای‌ انتقادی‌ را از دیدگاه‌ نسل‌ اول‌ راویان‌ و دیگران‌ مطرح‌ كرده‌ است‌ كه‌ از نخستین‌ گامهای‌ نقد ادبی‌ در ادبیات‌ عربی‌ به‌شمار می‌روند (رجوع کنید به  اسماعیل‌، ص‌۸۸؛ دقاق‌، ص‌۵۱؛ حسن‌؛ سركیس‌، همانجاها)؛ هرچند بر او خرده‌ گرفته‌اند كه‌ در برتر دانستن‌ شاعران‌، به‌ نقل‌ اقوال‌ بسنده‌ كرده‌ و از خویش‌ نظری‌ نداده‌ است‌ (اسماعیل‌، ص‌۸۶ـ۸۷؛ بستانی‌، همانجا).



 ابوزید قرشی‌، پس‌ از مقدمه‌، مجموعه‌ خود را در هفت‌ بخش‌ و هر بخش‌ را حاوی‌ هفت‌ قصیده‌ تدوین‌ كرده‌ است‌. این‌ تقسیم‌بندی‌ ــ كه‌ در جای‌ دیگری‌ مشاهده‌ نشده‌ (رجوع کنید به  اسد، ص‌۵۸۷؛ امین‌، ج‌۲، ص‌۲۷۶) و به‌ نظر برخی‌، از فرهنگ‌ یونان‌ به‌ مردم‌ عرب‌ رسیده‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به  فرّوخ‌، همانجا)ــ نشان‌دهنده‌ جایگاه‌ عدد هفت‌ در فرهنگ‌ اسلامی‌ و ادبیات‌ عربی‌ است‌ (برای‌ تفصیل رجوع کنید به  ابن‌منظور، ذیل‌ «سبع‌»؛ یونس‌، ص‌۱۴۲، ذیل‌ «سبعه‌»؛ حسن‌، ج‌۱، ص‌۷۶؛ دوری‌، ص‌۱۶۲). برخی‌ نیز برآن‌اند كه‌ چون‌ نخستین‌ بخش‌ (مُعَلَّقات‌)، شامل‌ هفت‌ قصیده‌ است‌، دیگر بخشها نیز با عدد هفت‌ تنظیم‌ شده‌اند (رجوع کنید به  اسماعیل‌، ص‌۸۵؛ حسن‌، همانجا). در برخی‌ نسخه‌های‌  جمهرة، برخی‌ بخشها دارای‌ هشت‌ قصیده‌ و برخی‌ دارای‌ شش‌ قصیده‌ است‌، كه‌ ظاهراً اشتباه‌ از ناسخان‌ بوده‌ است‌ (رجوع کنید به   د. اسلام‌ ، همانجا).



 بخشهای‌  جمهرة‌ اشعارالعرب‌  عبارت‌اند از:



 ۱) اصحاب‌ مُعَلَّقات‌ (آویخته‌ها یا گردن‌بندها)، كه‌ جملگی‌ از دوران‌ جاهلی‌اند و عبارت‌اند از: امری‌القَیس‌، زُهَیربن‌ ابی‌سُلْمی‌، نابغه‌ ذُبْیانی‌، اَعْشی‌&#۳۹; بَكْری‌، لَبیدبن‌ رَبیعه‌، عَمْروبن‌ كُلْثوم‌، و طَرَفَة ‌بن‌ عَبْد.



 ۲) اصحاب‌ مُجَمْهَرات‌ (دارای‌ سبكی‌ متین‌ و بافتی‌ استوار؛ امین‌، همانجا)، كه‌ شش‌ شاعر نخست‌ آن‌ از دوره‌ جاهلی‌اند و هفتمین‌ شاعر، مُخَضْرَم‌ است‌ یعنی‌ شاعری‌ است‌ كه‌ هم‌ دوره‌ جاهلی‌ را درك‌ كرده‌ است‌ و هم‌ دوره‌ اسلامی‌ را (قس‌ عطبه‌، ص‌۴۷۳؛ د.  ا.  د.  ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌، كه‌ همه‌ شاعران‌ این‌ بخش‌ را جاهلی‌ دانسته‌اند). این‌ شاعران‌ عبارت‌اند از: عَبیدبن‌ اَبْرَص‌، عَنْتَرَه‌بن‌ عَمْرو، عَدیبن‌ زید، بِشْربن‌ ابی‌خازِم‌، اُمَیه‌بن‌ ابی‌صَلْت‌، خِداش‌بن‌ زُهَیر، و نَمِربن‌ تَوْلَب‌.



 ۳) اصحاب‌ مُنْتَقَیات‌ (برگزیده‌ها)، كه‌ از شاعران‌ جاهلی‌ و مخضرم‌اند و عبارت‌اند از: مُسَیب‌بن‌ عَلَس‌، مُرَقِّش‌ اصغر، مُتَلَمِّس‌ جَریر، عُرْوَه‌بن‌ وَرْد، مُهَلْهِل‌بن‌ رَبیعه‌، دُرَیدبن‌ صِمَّت‌، و مُتَنَخِّل‌بن‌ عُوَیمِر.



 ۴) اصحاب‌ مُذَهَّبات‌ یا مُذْهَبات‌ (به‌ معنای‌ زراندوده‌ها یا قصایدی‌ كه‌ باید با آب‌ طلا نوشته‌ شوند؛ بغدادی‌، ج‌۱، ص‌۱۲۵)، كه‌ از شاعران‌ جاهلی‌ و مخضرم‌اند و عبارت‌اند از: حَسّان‌بن‌ ثابت‌، عبداللّه‌بن‌ رَواحَه‌، مالك‌بن‌ عَجْلان‌، قَیس‌بن‌ خَطیم‌، اُحَیحة ‌بن‌ جُلاح‌، ابوقَیس‌بن‌ اَسْلَت‌، و عَمْروبن‌ امری‌القیس‌.



 ۵) اصحاب‌ مَراثی‌ (سوكنامه‌ها)، كه‌ از شاعران‌ جاهلی‌ و مخضرم‌اند و عبارت‌اند از: ابوذُؤَیب‌ هُذَلی‌، محمدبن‌ كَعْب‌ غَنَوی‌، اَعْشی‌&#۳۹; باهِلی‌، عَلْقَمَة ‌بن‌ ذی‌ جَدَن‌ حِمْیری‌، ابوزُبَید طائی‌، مُتَمِّم‌بن‌ نُوَیرَه‌ یرْبوعی‌، و مالك‌بن‌ رَیب‌ تمیمی‌.



 ۶) اصحاب‌ مَشوبات‌ (آمیخته‌ها)، كه‌ جملگی‌ از شاعران‌ مخضرم‌اند و به‌ سبب‌ درك‌ دو دوره‌، مشوبات‌ نام‌ گرفته‌اند و عبارت‌اند از: نابغه‌ جَعْدی‌، كَعْب‌بن‌ زُهَیر، قُطامِی‌ عُمَیربن‌ شُییم‌، حُطَیئَه‌ عَبْسی‌، شَمّاخ‌بن‌ ضِرار، عَمْرو بن‌ اَحْمَر، و تمیم‌بن‌ اُبَی بن‌ مُقْبِل‌.



 ۷) اصحاب‌ مُلْحَمات‌ (سروده‌های‌ منسجم‌ و استوار؛ امین‌، همانجا)، كه‌ جملگی‌ از شاعران‌ دوره‌ اسلامی‌اند و عبارت‌اند از: فَرَزْدَق‌، جَریر، اَخْطَل‌، عُبَید راعی‌، ذوالرُّمَّة‌، كُمَیت‌بن‌ زید اسدی‌، و طِرِمّاح‌بن‌ حكیم‌ طائی‌.



 بنابراین‌، بیشتر این‌ سروده‌ها از دوره‌ جاهلی‌ است‌ و در این‌ میان‌، نامگذاری‌ بخش‌ پنجم‌ (مَراثی‌) موضوعی‌ است‌ و دیگر نامگذاریها، به‌ غیر از معلقات‌ و مشوبات‌ كه‌ وجهی‌ دارد، صِرفاً برای‌ نامگذاری‌ بوده‌ و وجه‌ خاصی‌ نداشته‌ است‌ (رجوع کنید به امین‌، همانجا؛ بلاشر، ج‌۱، ص‌۱۴۳؛ مراغی‌، ص‌۱۱۹).



 پیش‌ از  جمهرة‌ اشعارالعرب‌ ، چندین‌ مجموعه‌ و جُنگ‌ از سروده‌های‌ عربی‌ فراهم‌ آمده‌ بود، از جمله‌  معلّقات‌، گردآمده‌ حَمّادِ راویه‌ * (متوفی‌ ۱۵۵)؛  مُفضّلیات‌ * ، گردآمده‌ مفضّل‌ضبّی‌ * ؛ و  اصمعیات‌ ، گردآمده‌ عبدالملك‌ اصمعی‌ * . برخی‌ برآن‌اند كه‌  جمهرة به‌مثابه‌ تكمله‌ای‌ برای‌  مفضّلیات‌ و اصمعیات‌  است‌ (رجوع کنید به د.  ا.  د.  ترك‌ ، همانجا؛ عطبه‌، ص‌۴۷۲؛ دقاق‌، ص‌۵۴) و به‌ نظر برخی‌ دیگر،  جمهرة در اهمیت‌ و فایده‌ رسانی‌ هم‌ارز آن‌ دو مجموعه‌ است‌ (دایه‌، ص‌۷۴).



 در  جمهرة بهترین‌ قصاید دوره‌ جاهلی‌ و اسلامی‌ گردآمده‌ (قرشی‌، ص‌۹۹؛ زیدان‌، ج‌۱، جزء۱، ص‌۷۳ـ۷۴؛ جواد، ص‌۱۷۹) و بدین‌ترتیب‌، مجموعه‌ای‌ ارزشمند تدوین‌ یافته‌ است‌ (امین‌، ج‌۲، ص‌۲۷۷؛ ضیف‌، ۱۹۷۷، ص‌۱۷۹) كه‌ برای‌ تحقیق‌ در شعر دوره‌ جاهلی‌ و ترسیم‌ تصویری‌ از شعر آن‌ دوران‌، منبعی‌ معتبر است‌ (فرّوخ‌، ج‌۲، ص‌۱۹). برخی‌ از قصاید  جمهرة منحصر به‌ فرد است‌ و پیش‌ از آن‌ در جایی‌ نیامده‌ است‌ (رجوع کنید به  قرشی‌، مقدمه‌ بجاوی‌، ص‌۳؛ حسن‌، ج‌۱، ص‌۷۸؛ دقاق‌، ص‌۵۴؛ دایه‌، ص‌۷۳). ابوزید قرشی‌ روحیه‌ نقّادی‌ نداشته‌، از این‌رو در  جمهرة خلاقیت‌ چشمگیری‌ به‌ كار نرفته‌ است‌، ولی‌ مجموعه‌ او ذوق‌ عمومی‌ راویان‌ آن‌ زمان‌ را برای‌ عرضه‌ بسیاری‌ از سروده‌ها نشان‌ می‌دهد ( د.اسلام‌ ، همانجا)؛ هر چند كه‌ در صحت‌ روایات‌ كتاب‌ تردید كرده‌اند تا بدانجا كه‌ سند كتاب‌ را ضعیف‌ دانسته‌اند (ضیف‌، ۱۹۷۷، همانجا).



 از امتیازات‌  جمهرة، آوردن‌ قصاید طولانی‌ است‌ (همو، ۱۹۷۵، ص‌۱۴۴)، كه‌ از آن‌ جمله‌ قصیده‌ ذوالرّمّه‌ (متوفی‌ ۱۱۷) با ۱۲۶ بیت‌ است‌ (رجوع کنید به  قرشی‌، ص‌۷۴۴ـ۷۸۲).



 از دیگر ویژگیهای‌  جمهرة آن‌ است‌ كه‌ قرشی‌ غالباً پس‌ از آوردن‌ ابیات‌، به‌ شرح‌ واژگان‌ آنها پرداخته‌ (از جمله رجوع کنید به  ص‌۳۱۲، ۷۴۸)، ولی‌ برخی‌ ابیات‌ را نیز بدون‌ شرح‌ آورده‌ است‌ (از جمله‌ رجوع کنید به ص‌۳۸۱، ۴۹۸) و برخلاف‌ مفضّل‌ ضبّی‌ و اصمعی‌، كه‌ گاه‌ چند شعر را از یك‌ شاعر آورده‌اند، وی‌ از هر شاعر یك‌ شعر آورده‌ است‌، بی‌آنكه‌ دلیل‌ گزینش‌ خود یا بسنده‌ كردن‌ به‌ یك‌ شعر را ذكر كند (رجوع کنید به اسماعیل‌، ص‌۸۴ـ۸۵). همچنین‌ وی‌ دلیلی‌ برای‌ طبقه‌بندی‌ خود نیاورده‌ و سروده‌ها را نیز مقایسه‌ نكرده‌ است‌ (همان‌، ص‌۸۷).



 از نكات‌ شایان‌ ذكر در  جمهرة آن‌ است‌ كه‌ قرشی‌ پس‌ از نام‌ خلفا عبارت‌ «رضی‌اللّه‌ عنه‌» را آورده‌، ولی‌ همه‌جا پس‌ از نام‌ امیرالمؤمنین‌ علی‌ عبارت‌ «علیه‌السلام‌» را آورده‌ است‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به  ص‌۲۹، ۴۴، ۶۴۲). وی‌ درباره‌ خوارج‌ نوشته‌ است‌ كه‌ آنان‌ كسانی‌ بودند كه‌ بر سرور ما علی‌ علیه‌السلام‌ شوریدند (ص‌۷۳۶). این‌ شواهد، اگر بیانگر تشیع‌ او نباشد، به‌ تعبیر مصطفی‌ جواد (ص‌۱۹۴ـ۱۹۵) نشان‌ می‌دهد كه‌ كتاب‌ در عصر فاطمیان‌ تألیف‌ شده‌ است‌.



 نسخه‌های‌ متعددی‌ از  جمهرة موجود است‌ (رجوع کنید به  بروكلمان‌، ج‌۱، ص‌۷۶؛ سزگین‌، ج‌۲، جزء۱، ص‌۹۰ـ۹۱). بخشهایی‌ از جمهرة‌ نیز چاپ‌ شده‌ است‌ (رجوع کنید به  سزگین‌، ج‌۲، جزء۱، ص‌۹۱؛  د.ا.د.ترك‌ ، همانجا). نخستین‌بار سعید آنطون‌ عَمّون‌ آن‌ را به‌ طور مستقل‌ در ۱۳۰۸ در بولاق‌ به‌ چاپ‌ رساند. پس‌ از آن‌ بارها این‌ كتاب‌ در قاهره‌ و بیروت‌ و دمشق‌، و گاه‌ حتی‌ با نامی‌ دیگر، چاپ‌ شد (رجوع کنید به  سزگین‌؛ سركیس‌؛  د.ا.د.ترك‌ ، همانجاها). احمد خَطّاب‌ (ص‌۶۵۳ـ۶۷۰) دو چاپ‌  جمهرة‌  را مقایسه‌ كرده‌ و به‌ نكاتی‌ همچون‌ تصحیف‌ برخی‌ واژگان‌، اختلاف‌ در روایت‌ اشعار و تعداد ابیات‌ قصاید برخورده‌ است‌. برخی‌مستشرقان‌، از جمله‌ نولدكه‌   و نالینو، نیز مقالاتی‌ درباره‌ مطالب‌  جمهرة‌  و چاپهای‌ آن‌ منتشر كرده‌اند (رجوع کنید به سزگین‌؛  د.ا.د.ترك‌ ، همانجاها).



 منابع‌: ابن‌درید، كتاب‌ جمهرة‌اللغة، چاپ‌ رمزی‌ منیر بعلبكی‌، بیروت‌ ۱۹۸۷ـ۱۹۸۸؛ ابن‌رشیق‌،  العمدة‌ فی‌ محاسن‌ الشعر و آدابه‌ و نقده، چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌ ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ ابن‌منظور؛ محمدبن‌ احمد ازهری‌،  تهذیب‌ اللغة، ج‌۶، چاپ‌ محمد عبدالمنعم‌ خفاجی‌ و محمود فرج‌ عقده‌، قاهره‌ [ بی‌تا. ]؛ ناصرالدین‌ اسد،  مصادر الشعر الجاهلی‌ و قیمتها التاریخیة، بیروت‌ ۱۹۸۸؛ عزالدین‌ اسماعیل‌،  المصادر الادبیة‌ و اللغویة‌ فی‌ التراث‌ العربی‌، بیروت‌  [?  ۱۹۷۵ ]؛ احمد امین‌،  ضحی‌الاسلام‌ ، بیروت‌: دارالكتاب‌ العربی‌، [ بی‌تا. ]؛ كارل‌ بروكلمان‌،  تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ ، ج‌۱، نقله‌ الی‌ العربیة‌ عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌ ۱۹۷۴؛ بطرس‌ بستانی‌، ادباءالعرب، بیروت‌ ۱۹۸۸ـ۱۹۹۰؛ عبدالقادربن‌ عمر بغدادی‌،  خزانة‌الادب‌ و لب‌لباب‌ لسان‌ العرب، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌ ۱۹۶۷ـ۱۹۸۰؛ مصطفی‌ جواد، « مؤلف‌ جمهرة‌ اشعار العرب‌ »،  مجلة المجمع‌ العلمی‌ العراقی‌، ج‌۷ (۱۳۷۹)؛ عزة‌ حسن‌، المكتبة‌ العربیة‌: دراسة‌ لامّهات‌ الكتب‌ فی‌ الثقافة‌ العربیة، ج‌۱، دمشق‌ ۱۳۹۰/۱۹۷۰؛ احمد خطّاب‌، « &#۳۹; جمهرة‌ اشعار العرب‌،  بین‌ طبعتین‌ لابی‌ زید القرشی‌»،  مجله‌ معهد المخطوطات‌ العربیة، ج‌۲۸، ش‌۲، كویت‌ (شوال‌ ۱۴۰۴ـ ربیع‌الاول‌ ۱۴۰۵)؛ محمد رضوان‌دایه‌،  المكتبة‌ العربیة‌ و منهج‌ البحث‌، دمشق‌ ۱۴۲۰/۱۹۹۹؛ عمر دقاق‌،  مصادر التراث‌ العربی‌ فی‌اللغة‌ و المعاجم‌ و الادب‌ و التراجم‌ ، بیروت‌: مكتبة‌ دارالشرق‌، [ بی‌تا. ]؛ عوض‌ محمددوری‌، مصادر دراسة الشعر العربی‌ فی‌ العصر الاموی‌ ، بغداد ۲۰۰۱؛ مصطفی‌ صادق‌ رافعی‌،  تاریخ‌ آداب‌ العرب‌ ، بیروت‌ ۱۴۲۰/۱۹۹۹؛ جرجی‌ زیدان‌،  تاریخ‌ آداب‌ اللغة العربیة، بیروت‌ ۱۹۸۳؛ یوسف‌ الیان‌ سركیس‌،  معجم‌ المطبوعات‌ العربیة و المعربة، قاهره‌ ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۴۱۰؛ فؤاد سزگین‌، تاریخ‌ التراث‌ العربی‌ ، ج‌۲، جزء۱، نقله‌ الی‌ العربیة‌ محمود فهمی‌ حجازی‌، [ریاض‌ ]  ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۴۱۲؛ عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بكر سیوطی‌، المزهر فی‌ علوم‌ اللغة‌ و انواعها، چاپ‌ محمد احمد جادمولی‌، علی‌ محمد بجاوی‌، و محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ [ بی‌تا. ]؛ شوقی‌ ضیف‌،  تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ ، ج‌۴:  العصر العباسی‌ الثانی‌ ، قاهره‌ [ ۱۹۷۵ ]؛ همو،  العصر الجاهلی‌ ، قاهره‌ [  ۱۹۷۷ ]؛ عبدالرحمان‌ عطبه‌،  موسوعة المصادر و المراجع‌ ، بیروت‌ ۱۴۱۸/۱۹۹۸؛ عمر فرّوخ‌،  تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌ ۱۹۸۴ـ۱۹۸۵؛ محمدبن‌ ابی‌الخطاب‌ قرشی‌،  جمهرة اشعار العرب‌ فی‌ الجاهلیة و الاسلام‌ ، چاپ‌ علی‌محمد بجاوی‌، قاهره‌  [ ۱۹۸۱ ]؛ محمود احمد حسن‌ مراغی‌،  دراسات‌ فی‌ المكتبة العربیة و تدوین‌ التراث‌، بیروت‌ ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛  الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض‌: مؤسسه‌ اعمال‌ الموسوعة للنشر و التوزیع‌، ۱۴۱۹/۱۹۹۹؛ عبدالحمید یونس‌،  معجم‌ الفولكلور ، بیروت‌ ۱۹۸۳؛



 Regis Blachere,  Histoire de la litterature arabe , Paris ۱۹۵۲-۱۹۶۶; EI ۲ , suppl ., fascs. ۱-۲, Leiden ۱۹۸۰, s.v. "Abu Zayd A l-Kurashi (by CH. Pellat);  TDVIA , s.v. "Cemheretu esari&#۳۹;l - Arab" (by M. Sadi Cogenli).



 / باقر قربانی‌زرّین‌ /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

باقر قربانی‌زرّین‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 10
تاریخ چاپ 1385
وضعیت انتشار
  • چاپ شده