دهاروال، قاضى‌خان بدرمحمد
معرف

دهاروال، قاضى‌خان بدرمحمد، فرهنگ فارسى‌نويسِ شبه‌قاره در قرن نهم.

متن


دهاروال، قاضى‌خان بدرمحمد، فرهنگ فارسى‌نويسِ شبه‌قاره در قرن نهم. وى به دهاروال معروف بود. دهار مكانى در مالوه  هند ــ پايتخت شاهان غورى مالوه ــ بوده‌است. پسوند «وال» در زبانهاى اردو/ هندى نشانه نسبت و مالكيت و دهاروال به معنى ساكن دهار است (← استورى، ج‌۳، ص‌۱۲؛ نذير احمد، ص‌۸۴۳). از تاريخ تولد و وفات دهاروال اطلاع دقيقى دردست نيست. او نام خود را در ديباچه ادات‌الفضلاء، قاضى بدرمحمد دهلوى معروف به دهاروال (← نذير احمد، همانجا) و در ديباچه دستورالاخوان (ص‌۲)، قاضى‌خان بدرمحمد دهار آورده‌است. اصل او از دهلى بود و آثار شاعران فارسى‌زبان را همانجا نزد قاضى برهان‌الدين، اديب قرن هشتم، و شيخ‌زاده عاشق مطالعه كرده بود (دبيرسياقى، ص‌۵۵؛ نقوى، ص‌۵۹). شيخ‌زاده عاشق مؤلف فرهنگى به همين نام است و حسين‌بن حسن جمال‌الدين انجو در فرهنگ جهانگيرى (ص‌۶) از آن نام برده و آن را از مآخذ و منابع خود  شمرده‌است، اما از فرهنگ شيخ‌زاده عاشق اطلاعى دردست نيست. دهاروال از دهلى به جونپور رفت و اثر مهم خود ادات‌الفضلاء را در آنجا به‌انجام رسانيد. سپس به دهار رفت و براى تقرب به هوشنگ، ملقب به قدرخان‌بن دلاورخان، حاكم غورى مالوه، كتابهاى خود را به او تقديم كرد (نفيسى، ج‌۱، ص‌۱۹۴؛ استورى، همانجا؛ هادى، ص‌۱۱۲). حاجى‌خليفه (ج‌۱، ستون ۴۴) دهاروال را از اجداد قطب‌الدين مكى، مؤلف البرق اليمانى، دانسته‌است.



آثار. ۱. ادات‌الفضلاء از كهن‌ترين فرهنگهاى شبه‌قاره به تاريخ تأليف ۸۲۲ است (نذير احمد، همانجا؛ دبيرسياقى، ص‌۵۳؛ براى اطلاع از تاريخهاى ديگر ← نذير احمد، همانجا؛ نوشاهى، ص‌۳۲۷؛ ريو، ج‌۲، ص‌۴۹۱). اين كتاب دو بخش دارد. بخش اول شامل لغات مفرد فارسى و بخش دوم شامل  اصطلاحات فارسى شعراى بزرگ مانند فردوسى، خاقانى، انورى، ]ظهير[ فاريابى، و سعدى است. بدين‌لحاظ، اين كتاب را بايد فرهنگ شعر به‌شمار آورد، زيرا فقط لغاتى را توضيح داده كه در آثار شعراى فارسى به‌كار برده شده‌است. اعلام تاريخى ازجمله نام پادشاهان و ممالكى كه شاعران ذكر كرده‌اند نيز در آن آمده‌است. لغات اين فرهنگ به‌ترتيب نخستين حرف در ۲۸ باب تقسيم شده و هر باب با درنظر گرفتن حرف دوم لغات، به بخشهاى كوچك‌ترى تقسيم شده و لغات هربخش هم با درنظر گرفتن حرف آخر كلمه مرتب شده‌است. حركات كلمات و استشهاد معانى در اين فرهنگ به‌كار نرفته و مفاهيم به‌اختصار توضيح داده شده‌است (نقوى، ص‌۵۹ـ۶۰؛ دبيرسياقى، همانجا؛ ريپكا، ج‌۲، ص‌۷۴۷). اين فرهنگ تاكنون چاپ نشده، ولى نسخه‌هاى متعددى از آن موجود است، از جمله نسخه موزه كراچى نوشته سده نهم، نسخه مدرس نوشته ۱۰۴۶، و نسخه كتابخانه بودليان  نوشته قبل از ۱۰۷۹ (← نوشاهى؛ استورى، همانجاها).



۲. دستورالاخوان فرهنگى عربى به فارسى و داراى ۲۸ باب براساس ۲۸ حرف الفبا و شانزده هزار لغت و تركيب و جمله عربى است. مؤلف جز در مواردى نادر، هيچ‌گونه شرحى براى معانى نياورده، به ذكر معناى لغات عربى اكتفا كرده، هر معنا را غالبآ با يك لغت فارسى بيان كرده و از آوردن لغات مترادف براى يك معنا خوددارى كرده‌است. او ديوانها و كتب فارسى بزرگان ادب از قبيل خمسه نظامى و ديوانهاى خاقانى، انورى، ظهير فاريابى، سعدى و اميرخسرو را بررسى كرده و معانى‌اى را كه آنان از لغات و تركيبات عربى اراده كرده‌اند در اين كتاب آورده‌است. منابع مؤلف در اين كتاب، خلاصه المستخلص ‌از مؤلفى ناشناس، جواهراللغة و مقدمة‌الادب محمود زمخشرى*، السامى فى الاسامى ميدانى و التوسل الى الترسل بهاءالدين بغدادى بوده‌است (دهاروال، ص‌۲، مقدمه نجفى اسداللهى، ص‌شش و هفت؛ دبيرسياقى، ص‌۵۳ـ۵۴؛ منزوى، ص‌۱۶۹ـ ۱۷۱). اين فرهنگ را سعيد نجفى اسداللهى بر مبناى دو نسخه خطى در ۱۳۴۹ش در تهران تصحيح و منتشر كرده‌است. مصحح در آخر جلد اول، فهرست جمعهاى مكسر و لغاتى را كه در غير رديف خود معنى شده ضميمه كرده‌است و جلد دوم كلا نمايه لغات فارسى به عربى را دربردارد. دهاروال كتابى هم در تذكره شاعران داشته‌است (← دبيرسياقى، ص‌۵۳؛ ريو، همانجا)، اما تا امروز نشانى از اين كتاب به‌دست نيامده‌است.



منابع: حسين‌بن حسن جمال‌الدين انجو، فرهنگ جهانگيرى، چاپ رحيم عفيفى، مشهد ۱۳۵۱ـ۱۳۵۴ش؛ حاجى‌خليفه؛ محمد دبيرسياقى، فرهنگهاى فارسى و فرهنگ گونه‌ها، تهران ۱۳۶۸ش؛ قاضى‌خان بدرمحمد دهاروال، دستورالاخوان، چاپ سعيد نجفى اسداللهى، تهران ۱۳۴۹ـ۱۳۵۰ش؛ يان ريپكا، تاريخ ادبيات ايران، ترجمه ابوالقاسم سرّى، تهران ۱۳۸۳ش؛ على‌نقى منزوى، فرهنگنامه‌هاى عربى بفارسى، تهران ۱۳۳۷ش؛ نذير احمد، «]درباره [دستورالاخوان تأليف قاضى‌خان بدرمحمد دهار، تصحيح دكتر اسداللهى»، سخن، دوره ۲۴، ش ۸ (مهر ۱۳۵۴)؛ سعيد نفيسى، تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى تا پايان قرن دهم هجرى، تهران ۱۳۶۳ش؛ شهريار نقوى، فرهنگ‌نويسى فارسى در هند و پاكستان، تهران ۱۳۴۱ش؛ عارف نوشاهى، فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى موزه ملى پاكستان: كراچى، اسلام‌آباد ۱۳۶۲ش؛






Nabi Hadi, New Dictionary of Indo-Persian literature, Delhi ۱۹۹۵; Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London ۱۹۶۶; Charles Ambrose Storey, Persain literature: a bio-bibliographical survey, vol.۳, pt.۱, Leiden ۱۹۸۴.




/ عارف نوشاهى /



 


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عارف نوشاهى

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی

زبان و زبانشناسی - اعلام

جلد 18
تاریخ چاپ 1392
وضعیت انتشار
  • چاپ شده