دهار
معرف

دهار، منطقه و شهرى كهن در غرب ايالت ماديا پرادش در مركز هند.

متن


دهار، منطقه و شهرى كهن در غرب ايالت ماديا پرادش در مركز هند. اين منطقه بر سر راه دهلى به گجرات و دكن واقع، شده‌است (>فرهنگ جغرافيايى سلطنتى هند< ج‌۱۱، ص‌۲۸۷؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). منطقه دهار سرزمينى مرتفع در كنار ارتفاعات جنوبى مالوه است كه رودهاى نربدا، ماى، چمبل و كاليسند در آن جريان دارند. بدنوار دهار، دهارامپورى، منوار، كوكشى، سردارپور  و گاندوانى از شهرهاى اين منطقه‌اند (← <فرهنگ جغرافيايى سلطنتى هند >، ج‌۱۱، ص‌۲۸۷، ۲۹۲). اين منطقه تابستانهاى طولانى و گرم و زمستانهاى كوتاه و سرد دارد (همان، ج‌۱۱، ص‌۲۸۸). برنج، غلات، كتان، بادام‌زمينى، ذرت و چوبهاى جنگلى از محصولات عمده دهارند (همان، ج‌۱۱، ص‌۲۹۱؛ جانسون، ص‌۱۹۱).



دهار ۱۵۳،۸ كيلومترمربع وسعت دارد و جمعيت آن در ۱۳۹۰ش/۲۰۱۱،  ۶۷۲، ۱۸۴،۲ تن بوده‌است (←وبگاه رسمى منطقه دهار، ۲۰۱۲). اقوام و گروههاى راجپوت، بهيلال، كنبى و برهمن در اين منطقه ساكن‌اند و به زبانهاى هندى، بهيلى و مالوى سخن مى‌گويند (>فرهنگ جغرافيايى سلطنتى هند< ، ج‌۱۱، ص۲۹۰).



آناند رائو (متوفى ۱۱۶۲)، شاه منطقه مالوه، دهار را به پايتختى مراتهه‌ها* انتخاب كرد (داف، ص‌۲۵۶؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذيل "Māndū"). جسوانت رائو، فرزند و جانشين او، در ۱۱۷۴ در جنگ با احمدشاه دُرّانى* در پانى‌پت كشته شد و برادر او قدرت را در منطقه به‌دست گرفت (>فرهنگ جغرافيايى سلطنتى هند<، ج‌۱۱، ص‌۲۸۹). دهار در ۱۲۳۴، به تصرف دولت انگليسى هند درآمد و در قيام ۱۲۷۳، از آن به‌عنوان پايگاهى براى حمله به دهلى استفاده شد (← بوريج، ج‌۳، ص‌۶۷۷ـ۶۷۸).



شهر دهار، قديمى و پايتخت منطقه دهار است. رشيدالدين فضل‌اللّه (ص‌۲۵ـ۲۶) آن را قصبه‌اى در بيست فرسنگى قلعه مالوه در غرب شهر اوجين دانسته‌است كه در بيست فرسنگى از سمت جنوب آن، بهومهره و دره نربدا واقع‌اند. در پى حملات سلطان‌محمود غزنوى به دهار، اسلام در اين منطقه گسترش يافت (نظام‌الدين احمد هروى، ج‌۳، ص‌۲۸۸). اين حملات را قطب‌الدين اَيبك در ۵۶۹ و اِلتُتمِش در ۶۳۱ پى گرفتند و با چالوكيا و يادوا، حاكمان آن ديار، جنگيدند، اما سرانجام غياث‌الدين بَلبَن* توانست مالوه را تصرف كند (← سرهندى، ص۲۰؛ نيز ←  د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). علاءالدين خلجى در ۷۰۵ عين‌الملك مولتانى را به جنگ با حاكم دهار روانه كرد كه در نتيجه آن، حاكم راجپوت شكست خورد و دهار به تصرف مولتانى درآمد (فرشته، چاپ سنگى، ج‌۱، ص‌۱۰۷، چاپ نصيرى، ج‌۱، ص‌۳۷۰؛ نيز← د.اسلام، همانجا). در عهد سلطان‌محمد تُغلُقى (حك : ۷۲۵ـ۷۵۲) اين شهر از متصرفات تغلقيه* شد. سلطان‌محمد در ۷۴۷ قوام‌الملك خانجهان (خواجه‌جهان) وزير را براى جنگ با عين‌الملك مولتانى به دهار فرستاد، كه در اين نبرد، عين‌الملك شكست خورد و اسير شد (سرهندى، ص۱۱۰). با حمله تيمور به دهلى در ۸۰۱، سلطان‌محمود تغلقى به دهار پناهنده شد، كه به اقطاع به دلاورخان غورى (متوفى ۸۰۸، بنيان‌گذار سلطنت مالوه) واگذار شده بود (فرشته، چاپ سنگى، ج‌۲، ص‌۲۳۴). اين شهر در ۸۱۰ در عصر حكمرانى هوشنگ‌شاه، پسر دلاورخان، به تصرف مظفرشاه گجراتى درآمد و پس از كشمكشهاى فراوان، احمدشاه گجراتى، نوه مظفرشاه گجراتى، آن را تصرف كرد (نظام‌الدين احمد هروى، ج‌۳، ص‌۲۸۸ـ۲۹۷). در ۸۵۷، سلطان‌محمود اول خلجى دهار را در اختيار گرفت (همان، ج‌۳، ص‌۳۳۴ـ۳۳۵). در دوره بابُريان (حك: ۹۳۲ـ۱۲۷۴)، دهار بخشى از سركارِ* ماندو* و ماندو خود، بخشى از صوبه* مالوه بود (← علّامى، ج‌۲، ص‌۴۳، ۹۵). دهار در اين دوره به‌سبب داشتن قلعه‌اى مستحكم اهميت داشت و به همين سبب، در پيروزى مغولان برمراتهه‌ها تأثيرگذار بود (د.اسلام، همانجا). در دوره وليعهدى محمدشاه بابرى (۱۱۳۱ـ۱۱۶۱)، حكومت و قلعه‌دارى دهار به وى سپرده شد، اما چون مالوه در تصرف حاكم مراتهه بود، نتوانست به آن شهر برود (صمصام‌الدوله شاهنوازخان، ج‌۲، ص‌۶۸۵ـ۶۸۶).



در شهر و منطقه دهار آثار معمارى متعددى از دوره راجپوتها* و مسلمانان وجود دارد (>فرهنگ جغرافيايى سلطنتى هند<، ج‌۱۱، ص۲۹۰). قديم‌ترين بخش شهر با ديوارى محصور است كه دهال‌كوت ناميده مى‌شود (همان، ج‌۱۱، ص۲۹۰، ۲۹۳؛ نيز ← >سرزمين و مردم ايالتهاى هند<، ج‌۱۵، ص‌۴۵۳ـ۴۶۰). بقعه ملك‌على‌شير از ديگر بناهاى اين شهر است، كه سلطان‌محمود خلجى آن را در  ۸۵۶ تعمير كرد و خانقاه و مدرسه‌اى براى سكونت درويشان بدان افزود (شهاب حكيم، ص‌۵۸). مقبره شيخ‌عبداللّه‌شاه چنگال از ديگر آثار دهار است و كتيبه‌اى به فارسى متعلق به ۸۶۰ دارد (لعلى بدخشى، ص‌۷۵). از ديگر آثار مشهور آن، بناى لاتكی است كه راجابوجا، پادشاه پارامارا، آن را به شكل معبدى در ۶۸۴ بنيان نهاد، اما دلاورخان غورى در ۸۰۹ آن را به مسجد لات يا لاتكى تبديل كرد (دى، ص۳۸۰ـ۳۸۱). اين مسجد دالان و درگاهى بزرگ با ستونهاى حكاكى‌شده دارد (جين،



ص‌۴۶۳). از ديگر بناهاى دهار، مسجد كمال مولا است كه با معمارى مشابه مسجد لاتكى در قرن نهم ساخته شده و كنار مقبره شيخ‌كمال‌الدين مولوى (متوفى ۸۶۱)، از پيروان فريدالدين گنج‌شكر*، واقع است (دى، ص۳۸۰؛ >سرزمين و مردم ايالتهاى هند<، ج‌۱۵، ص‌۴۵۳). در دوره ويكپتى دوم (حك: ۹۷۲ـ۹۹۵)، پادشاه مراتهه‌ها، نيز بناهايى در دهار ساخته شد (جين، ص‌۳۴۱).



منابع: رشيدالدين فضل‌اللّه، جامع‌التواريخ: تاريخ هند و سند و كشمير، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۸۴ش؛ يحيى‌بن احمد سرهندى، تاريخ مبارك شاهى، چاپ محمد هدايت حسين، كلكته ۱۹۳۱؛ على‌بن محمود شهاب حكيم، مآثر محمود شاهى، ]دهلى  ?۱۹۶۸[؛ صمصام‌الدوله شاهنوازخان، مآثرالامرا، كلكته ۱۸۸۸ـ۱۸۹۱؛ ابوالفضل‌بن مبارك علّامى، آئين اكبرى، چاپ سنگى لكهنو ۱۸۹۲ـ۱۸۹۳؛ محمدقاسم‌بن غلامعلى فرشته، تاريخ فرشته (گلشن ابراهيمى)، چاپ سنگى كانپور ۱۲۹۰/ ۱۸۴۷؛ همان، چاپ محمدرضا نصيرى، تهران ۱۳۸۷ش ـ     ؛ لعل‌بيگ‌بن شاه‌قلى سلطان لعلى بدخشى، ثمرات القدس من شجرات الانس، چاپ كمال حاج‌سيدجوادى، تهران ۱۳۷۶ش؛ احمدبن محمدمقيم نظام‌الدين احمد هروى، طبقات اكبرى، چاپ بى. دى و محمدهدايت حسين، كلكته ۱۹۲۷ـ ] ۱۹۳۵[؛



William Henry Beveridge, A comprehensive history of India: civil, military and social, London ۱۸۷۱; Upendra Nath Day, Medieval Malwa: a political and cultural history, ۱۴۰۱-۱۵۶۲, Delhi ۱۹۶۵; Dhar District. Official Website of District Administration, ۲۰۱۲. Retrieved July ۲۱, ۲۰۱۳, from http://dhar.nic.in/ census.htm; James Grant Duff, History of the Mahrattas, Bombay ۱۸۷۳; EI۲, s.vv. "Dhār" (by J. B. Harrison), "Mān’dū" (by Yolande Crowe); The Imperial gazetteer of India, vol.۱۱, New Delhi: Today & Tomorrow’s Printers & Publishers, ۱۹۰۸; Kailash Chand Jain, Malwa through the ages: from the earliest time to ۱۳۰۵ A. D., Delhi ۱۹۷۲; Basil Leonard Clyde Johnson, Geographical dictionary of India, New Delhi ۲۰۰۲; Land and people of Indian states and union territories, ed. S. C. Bhatt and Gopal K. Bhargava, Delhi: Kalpaz Publications, ۲۰۰۶.



/ منيژه ربيعى /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

منيژه ربيعى

حوزه موضوعی

شبه قاره هند و جنوب شرق آسیا

رده های موضوعی

جغرافیای شبه قاره و هند - شهرها

جلد 18
تاریخ چاپ 1392
وضعیت انتشار
  • چاپ شده