دِهاتى
معرف

دِهاتى، شهرت و تخلص ‌عبدالسلام پير محمدزاده، شاعر، نويسنده، مترجم، محقق و روزنامه‌نگار تاجيك در دوران شوروى.

متن


دِهاتى، شهرت و تخلص ‌عبدالسلام پير محمدزاده، شاعر، نويسنده، مترجم، محقق و روزنامه‌نگار تاجيك در دوران شوروى. در ۱۳۲۹/ ۱۹۱۱، در روستاى باغِ ميدان سمرقند در خانواده‌اى پيشه‌ور (قالب‌تراش) و فقير متولد شد (دهاتى، ص‌۳؛ بچكا، ص‌۱۶۸). تحصيلات مقدماتى را در ۱۳۰۹ش/



۱۹۳۰ در مدارس دوران امارت بخارا و سپس در مدارس شوروى گذراند و بعد از آن به روزنامه‌نگارى پرداخت. از  ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۳ش/ ۱۹۳۱ـ۱۹۳۴ در روزنامه حقيقتِ ازبكستان و از ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۴ش/ ۱۹۳۴ـ۱۹۳۵ در شعبه نشريات دولتى تاجيكستان، در سمرقند، به‌كار پرداخت (جائسى، ص۱۳۰؛ بچكا، همانجا).



دهاتى در ۱۳۱۴ش/ ۱۹۳۵ به استالين‌آباد (نام كنونى آن : دوشنبه*) مهاجرت كرد. او از ۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰ش / ۱۹۳۵ـ ۱۹۴۱، به‌ترتيب مدير شعبه نقد و سپس دبيرمسئول مجله براى ادبيات سوسياليستى، دبيرمسئول اتحاديه نويسندگان تاجيكستان و سرانجام دبيرمسئول و سپس معاون سردبير مجله شرق سرخ بود. سپس به حزب كمونيست اتحاد جماهير شوروى پيوست. در جنگ جهانى دوم (۱۳۱۸ـ۱۳۲۴/ ۱۹۳۹ـ ۱۹۴۵)، ويراستار و سرويراستار نشريات ادبى دولتى تاجيكستان بود. در ۱۳۲۳ش/ ۱۹۴۴، دوباره دبيرمسئول اتحاديه نويسندگان تاجيكستان شد. از ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۹ش/ ۱۹۴۱ـ۱۹۵۰، كارمند علمى مؤسسه تاريخ، زبان و ادبيات فرهنگستان علوم اتحاد شوروى در تاجيكستان، از ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ش/ ۱۹۵۱ـ۱۹۵۳، دبيرمسئول مجله شرق سرخ، از ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۷ش/ ۱۹۵۳ـ۱۹۵۸، مدير بخش ترجمه آثار كلاسيك ماركسيسم ـ لنينيسم در مؤسسه تاريخ حزب كميته مركزى حزب كمونيست تاجيكستان، و از ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۰ش/ ۱۹۵۸ـ۱۹۶۱، سردبير مجله تاجيكستان بود. دهاتى از ۱۳۴۰ش/ ۱۹۶۱، تا آخر عمر فعاليت علمى خود را در مؤسسه زبان و ادبيات رودكى فرهنگستان علوم تاجيكستان، در سِمَت كارمند ارشد علمى، ادامه داد و سرانجام در ۱۳۴۱ش/  ۱۹۶۲ در دوشنبه درگذشت (>دايرة‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك<، ج‌۱، ص۴۰۰؛ د.تاجيكى، ج‌۲، ص‌۲۷۳؛ اديبان تاجيكستان، ص‌۱۷۱ـ۱۷۳؛ دهاتى، همانجا؛ بچكا، ص‌۱۶۹).



دهاتى شاگرد صدرالدين عينى*، اديب تاجيك، بود و در گردآورى ويژه‌نامه‌اى درباره رودكى با او همكارى كرد (نمونه‌ى ادبيات تاجيك، ص‌بيست‌وپنج؛ برتلس، ج‌۱، ص‌۲۰۹). او در شعر نيز پيرو شيوه عينى و از پيشگامان غزل معاصر تاجيكستان بود (← شعردوست، ص‌۱۶۶ـ۱۶۸). در ۱۳۰۸ش/ ۱۹۲۹، نخستين شعرهاى او با نامهاى «به مناسبتِ عيدِ هشتمِ مارت»، «نوبهار محنت‌كشان»، «از اِسْپار به تراكتور» و «به دخترِ دهقان» منتشر شدند. در ۱۳۱۳ش/۱۹۳۴، دو مجموعه شعر ديگر با نامهاى ميوه اكتبر و ترانه‌هاى محنت از او منتشر شد و در سالهاى بعد، چندين‌بار منتخب اشعارش به‌چاپ رسيد (>دايرة‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك<، همانجا؛ اديبان تاجيكستان، ص‌۱۷۲؛ جائسى، ص‌۱۳۱). يكى از مفصّل‌ترين منظومه‌هاى دوران اول فعاليتهاى ادبى او، كه در ۱۳۱۱ش/ ۱۹۳۲ سرود و در ۱۳۱۳ش/۱۹۳۴ چاپ شد، منظره‌هاى سه‌گانه نام دارد. اين اثر بسيار مقبول و نخستين منظومه غنايى ادبيات تاجيك در دوران شوروى بود (اديبان تاجيكستان؛ جائسى، همانجاها).



شعر دهاتى عمومآ ساده و روان است. اشعار او در وصف طبيعت و شعرهاى غنايى‌اش با مضامين گوناگون در قالب غزل، مثنوى، ترجيع‌بند، تركيب‌بند، و رباعى و ترانه از ديگر اشعارش ممتاز است. براى بسيارى از اشعار غنايى او آهنگهايى ساخته شده‌است (>دايرة‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك<؛ د.تاجيكى، همانجاها). ترجيع‌بند «به مادر ـ به وطن»، كه در ۱۳۱۶ش/ ۱۹۳۷ منتشر شد، از بهترين اشعار و نمونه خوبى از وطنيات اوست و در كتابهاى درسى تاجيكستان چاپ شده‌است (>دايرة‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك<، همانجا؛ نيز ← جائسى، ص‌۱۴۰ـ ۱۴۲، ۱۵۳ـ۱۵۴).



بسيارى از اشعار دهاتى به روسى ترجمه و در مطبوعات برخى از جمهوريهاى شوروى منتشر شده‌است. برخى از اشعار او در مجموعه آبِ روان مى‌آيد در ۱۳۳۶ش/۱۹۵۷ به‌چاپ رسيده‌است (اديبان تاجيكستان، همانجا). بيشتر اشعارى كه دهاتى در جنگ جهانى دوم درباره وطن‌پرستى و قهرمانى مردم شوروى در نبرد با دشمن سروده، در ۱۳۲۸ش/ ۱۹۴۹ در مجموعه‌اى با نام شعرهاى منتخب به‌چاپ رسيده‌است (جائسى، ص‌۱۳۱).



دهاتى از نيمه دوم دهه ۱۳۱۰ش/۱۹۳۰، در كنار سرودن شعر، نمايشنامه‌هاى منظوم و منثور نيز مى‌نوشت. اغلب آثار اين دوره او در مجموعه شعر و حكايه‌ها در ۱۳۱۹ش/  ۱۹۴۰ به طبع رسيده‌است (>دايرة‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك<، همانجا). دهاتى سهم مهمى در نمايشنامه‌نويسى تاجيكى دارد. او نمايشنامه‌نويسى را با منظومه خسرو و شيرين آغاز كرد و اين منظومه را با همكارى ميرزا تورسون‌زاده*، شاعر معاصر تاجيك، در ۱۳۱۵ش/ ۱۹۳۶، براساس داستان خسرو و شيرين نظامى سرود. همچنين نمايشنامه منظوم شورش واسع را در اوزان مختلف و گاه خارج‌از وزن عروضى سنّتى و با همكارى ميرزا تورسون‌زاده در ۱۳۱۹ش/ ۱۹۴۰ سرود؛ مضمون اين اثر اساس به‌نمايش درآمدن نخستين اپراى تاجيكى شد (دهاتى، ص‌۳ـ۴؛ اديبان تاجيكستان، ص‌۱۷۳).



نور در كوهستان (۱۳۲۶ش/ ۱۹۴۷) يكى از بزرگ‌ترين نمايشنامه‌هاى دهاتى بعد از جنگ جهانى دوم و درباره مبارزه با دشمنان حكومت شوروى است. كامْدى و مَدَن (۱۳۳۱ش/ ۱۹۵۲) ديگر نمايشنامه منظوم اوست كه بر پايه داستان عاشقانه منظوم كامْدى و مَدَن بيدل دهلوى سروده شده‌است (دهاتى، ص‌۴؛ بچكا، ص‌۱۶۸).



دهاتى در شكل‌گيرى و رشد و گسترش ادبيات كودك تاجيك سهم بسزايى دارد. شعر كودك او اساسآ از اواخر دهه ۱۳۲۰ش / ۱۹۴۰، پس از ويرايش كتابهاى درسى سال اول تا چهارم ابتدايى پديد آمد. سادگى، روانى و صميميت در شعرِ اين دوره او نمود بيشترى دارد. در اكثر اشعار كودك او، ويژگيهاى روحى و اخلاقى كودكان با ظرافتِ خاصى بيان شده‌است؛ اين اشعار از نظر آموزشى و تربيتى اهميت ويژه‌اى دارند. آثار كودك دهاتى در ۱۳۳۳ش/۱۹۵۴ در مجموعه‌اى با نام هديه به خُرْدْتَرَكان منتشر شد (>دايرة‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك<، همانجا؛ براى فهرست آنها ← دهاتى، ص‌۲۸۴ـ۲۸۵).



آثار منثور دهاتى، علاوه بر نمايشنامه‌هايش، شامل داستانهاى كوتاه، مقالات، سفرنامه‌ها و ترجمه‌هاى اوست. در داستانهايش، طنز اجتماعى قدرتمندى وجود دارد و هدفش مبارزه با باورهاى خرافى از طريق طنز است. داستانهاى دهاتى در دهه ۱۳۳۰ش/ ۱۹۵۰، نياز به اصلاح جامعه تاجيك از طريق ادبيات و داستان‌نويسى را بيان مى‌كند (دهاتى، ص‌۲۸۵؛ د. تاجيكى، ج‌۲، ص‌۲۷۳).



اولين داستان كوتاه او «حميده سياه‌بخت» (۱۳۰۸ش/ ۱۹۲۹) نام داشت (بهروزيان و سليمانى، ص‌۱۲۲؛ جائسى، ص۱۳۰). چند سال بعد از جنگ جهانى دوم، ده داستان كوتاه از او منتشر شد كه هشت داستان آن طنزآميز بود. در داستان «ماشينه ترجمه» اشخاصى تصوير شده‌اند كه منافع شخصى خود را از منافع عموم برتر مى‌دانند. داستان «نامْمانى» (نام‌گذارى) درباره برخى از عرفها و عادتهاى اشرافى و قومىِ موجود بين مردم است كه هنوز به‌كلى ريشه‌كن نشده بودند. در داستان «اَرْخيوبيگِ قديمى» كهنه‌پرستى و دايره محدود تفكر برخى از اشخاص‌بيان شده‌است و در داستان «با خردمندان...» بَدْمستان و كاهلان و اوباش ريشخند شده‌اند. دهاتى در ۱۳۳۲ش/ ۱۹۵۳، با همكارى باقى رحيم‌زاده، نمايشنامه يك‌پرده‌اى كمدى ـ هجو «قصه تعريف خوجه‌يف» را نوشت. اين نمايشنامه از رئيسى شهرت‌طلب و متكبر انتقاد مى‌كند. «قربان ليلة‌القدر»، «اَجِنّه‌ها»، «اَلاس و چاره خلاص»، «در روز سه‌شنبه»، «كرامات آخرين»، و «سرّ جادو» از ديگر داستانهاى اوست (شكورى، ص‌۱۴۱). او در اغلب اين داستانها، به تصوير رسوم خرافى پرداخته است (همان، ص‌۱۴۲؛ براى فهرست آثار داستان دهاتى ← بهروزيان و سليمانى، ص‌۱۲۲ـ۱۲۳، ۱۲۶ـ۱۲۷، ۱۳۰، ۱۳۶، ۱۵۴). دهاتى در زمينه مسائل اجتماعى ـ سياسى، ادبيات كودكان، ترجمه آثار ادبى، نحوه درست سخن‌گويى و فصاحت بيان نيز مقالاتى علمى و ادبى ـ انتقادى نوشته‌است (اديبان تاجيكستان، ص‌۱۷۳).



ترجمه آثار شاعران بزرگ يكى ديگر از فعاليتهاى ادبى سى‌ساله دهاتى بود. او برخى از آثار جورج‌بايرون، نكراسف، كِريلف، شفچنكو، رسول حَمْزَتُف و غيره را از روسى به تاجيكى ترجمه منظوم كرد و در ويراستارى ترجمه تاجيكى چند جلد از آثار لنين و آثار كلاسيك ماركسيسم ـ لنينيسم شركت داشت (>دايرة‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك<، ج‌۱، ص‌۴۰۱؛ د. تاجيكى؛ اديبان تاجيكستان، همانجاها).



دهاتى در تأليف فرهنگهاى لغت نيز فعاليت داشت. او در تنظيم و ويراستارى چند حرف از فرهنگ زبان تاجيكى (۱۳۴۸ش/ ۱۹۶۹) سهيم بود و لغت روسى ـ تاجيكى تحت‌نظر و ويراستارى او و نيكلاى يرشوف در ۱۳۲۸ش/ ۱۹۴۹ منتشر شد (اديبان تاجيكستان، همانجا؛ دهاتى، ص‌۴). دهاتى در چاپ آثار ادبى فارسى نيز فعال بود و هفت پيكر و ليلى و مجنون نظامى و مختصر كليات سعدى و لطيفه‌هاى تاجيكى را به‌چاپ رساند (د. تاجيكى، همانجا؛ سيف‌اللّه‌يف، ص‌۱۲۸).



او در دهه ۱۳۱۰ش/ ۱۹۳۰، با نامهاى پيرمحمدزاده، نوقلم، هَرْدَم خيال، و دِهاتى در روزنامه‌ها و مجلات تاجيكستان و ازبكستان مقاله مى‌نوشت. از ۱۳۰۹ش/ ۱۹۳۰، اسم مستعار دهاتى را براى خود برگزيد و از آن پس، آثارش را فقط با همين نام انتشار داد و به همين نام نيز معروف شد (>دايرة‌المعارف ادبيات و هنر تاجيك<، ج‌۱، ص‌۴۰۰).



دهاتى در ۱۳۱۳ش/۱۹۳۴، به عضويت اتفاقِ (اتحاديه) نويسندگان جمهورى شوروى سوسياليستى تاجيكستان پذيرفته و بارها به نمايندگى شهر دوشنبه انتخاب شد. او دو نشان «بيرق سرخ محنت» و دو «نشان فخرى» و چند افتخارنامه از هيئت‌رئيسه شوراى عالى جمهورى شوروى سوسياليستى تاجيكستان دريافت كرده‌است (همان، ج۱، ص۴۰۱؛ د. تاجيكى، همانجا؛ اديبان تاجيكستان، همانجا). واپسين اثر دهاتى شامل آخرين شعرها، داستانهاى كوتاه، و شرحها و تفسيرها در مجموعه حيات قدم مى‌زند در ۱۳۴۰ش/۱۹۶۱ منتشر شد.



منابع: يرژى بچكا، ادبيات فارسى در تاجيكستان: از رودكى تا بيدل و از بيدل تا عصر حاضر، ترجمه سعيد عبانژاد هجراندوست و محمود عباديان، تهران ۱۳۷۲ش؛ يوگنى ادواردوويچ برتلس، تاريخ ادبيات فارسى، ترجمه سيروس ايزدى، تهران ۱۳۷۴ـ۱۳۷۵ش؛ عبدالرحيم بهروزيان و سفر سليمانى، «فهرست مختصر آثار ادبيات داستانى تاجيك از ۱۹۲۷ تا ۲۰۰۷ ميلادى»، رودكى، ش ۲۱ (زمستان ۱۳۸۷)؛ احمد جائسى، جديد تاجيكى شعراء، عليگره ۱۹۹۰؛ على‌اصغر شعردوست، چشم‌انداز شعر معاصر تاجيكستان، تهران ۱۳۷۶ش؛ عبدالسلام دهاتى، پيامهاى دوستى: شعرها، شعرها براى بچگان، حكايه‌هاى هجوى و خاطرات سفرهاى خارجه، استالين‌آباد ۱۹۵۹؛ محمدجان شكورى، «شكوفايى داستان كوتاه در ادبيات تاجيك»، سيمرغ، دوره جديد، سال ۱، ش ۳ و ۴ (زمستان و بهار ۱۳۷۳ـ۱۳۷۴)؛ نمونه‌ى ادبيات تاجيك، جمع‌كننده: صدرالدين عينى، به كوشش على رواقى، تهران ۱۳۸۵ش؛



Adibāne Tājikestān (in Cyrillic), Dushanbe: Adib, ۲۰۰۳; Ensiklopediyāyi adabiyāt va sanati Tājik, vol.۱, Dushanbe ۱۹۸۸; Ensiklopediyāyi Sāvetii Tājik, Dushanbe ۱۹۷۸-۱۹۸۸; Atākhan Seifullahev, Khalghhaye peivande adabi (in Cyrillic), Khojand ۲۰۰۳.



/ مسعود قاسمى /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مسعود قاسمى

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی

ادبیات فارسی - اعلام

جلد 18
تاریخ چاپ 1392
وضعیت انتشار
  • چاپ شده