تمدن‌، نشریه‌
معرف

نشریه‌ای‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ متعلق‌ به‌ نخستین‌ سالهای‌ مشروطیت‌.

متن


تمدن‌، نشریه‌ ، نشریه‌ای‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ متعلق‌ به‌ نخستین‌ سالهای‌ مشروطیت‌. این‌ نشریه‌ به‌ سردبیری‌ و صاحب‌امتیازی‌ میرزا رضاخان‌ مدبّرالممالک‌ هرندی‌، بتناوب‌ و در دوره‌های‌ مختلف‌، در تهران‌ منتشر می‌شد. میرزا رضاخان‌، متولد روستای‌ هرند، از توابع‌ شهرستان‌ اصفهان‌، بود. مدتی‌ در حوزة‌ علمیة‌ اصفهان‌ تحصیل‌ کرد، سپس‌ در اوان‌ مشروطیت‌، در کسوت‌ روحانیت‌، با عنوان‌ «مدیرالشریعه‌» به‌ تهران‌ آمد، اما در پی‌ حادثه‌ای‌ که‌ باعث‌ شد به‌ حکم‌ علاءالدوله‌، حاکم‌ تهران‌، شلاق‌ بخورد (۱۳۲۳)، و نیز به‌ سبب‌ سوءظن‌ به‌ روحانیون‌ در پی‌ حمله‌ به‌ کالسکة‌ صدراعظم‌، این‌ عنوان‌ و لباس‌ روحانیت‌ را به‌ کناری‌ نهاد و در چاپخانة‌ خورشید به‌ کار پرداخت‌ (ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ ۱، ج‌ ۲، ص‌ ۳۷۰، بخش‌ ۲، ج‌ ۴، ص‌ ۷۰). این‌ امر او را با مطبوعات‌ آشنا کرد و سبب‌ شد که‌ در ۲۲ سالگی‌ در مقام‌ مدیر، نشریة‌ تمدن‌ را منتشر کند (همان‌، بخش‌ ۲، ج‌ ۴، ص‌ ۷۰). پس‌ از به‌ توپ‌ بسته‌ شدن‌ مجلس‌ به‌ دستور محمدعلی‌شاه‌، از طریق‌ بوشهر به‌ هند گریخت‌ (رابینو، ص‌ ۱۰۶) و در آنجا در روزنامة‌ حبل‌المتین‌ (سال‌ ۱۶، ش‌ ۹ و ۱۰، ۱۷ و ۲۴ شعبان‌ ۱۳۲۶) در دفاع‌ از مشروطیت‌ و انتقاد از استبداد، مقاله‌ نوشت‌ (خسروپناه‌، ص‌ ۸۸)، سپس‌ راهی‌ مصر شد اما تلاشهای‌ وی‌ برای‌ ادامة‌ انتشار تمدن‌ در مصر به‌ جایی‌ نرسید. او از راه‌ استانبول‌ به‌ قفقاز و سپس‌ به‌ رشت‌ رفت‌ و از آنجا همراه‌ مجاهدان‌ گیلان‌ به‌ تهران‌ آمد و انتشار تمدن‌ را از سر گرفت‌ (محیط‌ طباطبائی‌، ص‌ ۱۴۹).نخستین‌ شمارة‌ تمدن‌ به‌ قطع‌ ۲۲ در ۳۵ سانتیمتر در چهار صفحه‌ در هفدهم‌ ذیحجّة‌ ۱۳۲۴، پس‌ از استقرار مجلس‌ شورای‌ ملی‌، انتشار یافت‌ ( مطبوعات‌ ایران‌ ، ص‌ ۷۰؛ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، همانجا: شنبه‌ یازدهم‌ ذیحجّه‌) که‌ اجازة‌ انتشار آن‌ همراه‌ با نشریه‌های‌ ندای‌ وطن‌ ، صبح‌ صادق‌ و حبل‌المتین‌ صادر شده‌ بود (محیط‌ طباطبائی‌، ص‌ ۱۲۳). بهای‌ تک‌ شمارة‌ آن‌ صد دینار و اشتراک‌ یک‌سالة‌ آن‌ دوازده‌ قران‌ و در شهرستانها هفده‌ قران‌، در قفقاز و روسیه‌ چهار منات‌ و در هندوستان‌ هفت‌ روپیه‌ بود ( تمدن‌ ، سال‌ ۱، ش‌ ۲، ص‌ ۱). ترتیب‌ انتشار آن‌ تا دو ماه‌، هفته‌ای‌ یک‌ شماره‌ و بعد از دو ماه‌ هفته‌ای‌ دو و از شمارة‌ اول‌ سال‌ دوم‌ چهار شماره‌ بود ( مطبوعات‌ ایران‌ ، همانجا).در دورة‌ نخست‌ جمعاً ۹۴ شمارة‌ تمدن‌ به‌ چاپ‌ رسید (صدرهاشمی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۳۶) اما در پی‌ به‌ توپ‌ بسته‌ شدن‌ مجلس‌ و گریختن‌ مدبّرالممالک‌ به‌ هند، انتشار آن‌ متوقف‌ شد. مدبّرالممالک‌، به‌ یاری‌ سیدجلال‌الدین‌ مؤیدالاسلام‌، یک‌ شماره‌ از تمدن‌ را در کلکته‌، اول‌ رمضان‌ ۱۳۲۶، به‌ چاپ‌ رساند و یک‌ شماره‌ را نیز در رشت‌ در ۲۹ ربیع‌الا´خر ۱۳۲۷ منتشر کرد (محیط‌ طباطبائی‌، ص‌ ۱۴۹؛ صدرهاشمی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۳۷ـ ۱۳۸).پس‌ از فتح‌ تهران‌، اولین‌ شمارة‌ تمدن‌ از سال‌ چهارمِ تأسیس‌ آن‌ در سه‌شنبه‌ ۷ شوال‌ ۱۳۲۸ منتشر گردید (صدرهاشمی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۳۸). در ۱۳۲۹، تمدن‌ به‌ صورت‌ روزانه‌ و در قطع‌ خشتی‌ با عنوان‌ اطلاعات‌ روزانة‌ تمدن‌ با تغییراتی‌ در محتوای‌ آن‌ به‌ چاپ‌ رسید (تربیت‌، ص‌ ۲۹۵) و نشر آن‌ تا۱۳۳۰ دوام‌ یافت‌ (صدرهاشمی‌، همانجا).تمدن‌ در چاپخانه‌های‌ آن‌ دورة‌ تهران‌، از جمله‌ خورشید و مجلس‌ (صدرهاشمی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۳۵)، چاپ‌ سربی‌ می‌شد (تربیت‌، ص‌ ۲۹۴).مدبّرالممالک‌ پس‌از تعطیل‌ شدن‌ تمدن‌ در ۱۳۳۰، سرپرست‌ روزنامه‌های‌ دیوان‌ عدالت‌ و روزنامة‌ رسمی‌ دولت‌ ایران‌ و نیز چاپخانة‌ تمدن‌ شد. وی‌ در هفدهم‌ صفر ۱۳۳۶ در تهران‌ درگذشت‌. در مراسم‌ تشییع‌جنازة‌ وی‌ همة‌ کارگران‌ چاپخانه‌های‌ تهران‌ شرکت‌ کردند؛ در نتیجه‌، در نوزدهم‌ صفر آن‌ سال‌ هیچ‌ روزنامه‌ای‌ در تهران‌ منتشر نشد (صدرهاشمی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۳۹ـ۱۴۰).بررسی‌ محتوا و موضع‌گیریهای‌ سیاسی‌ ـ اجتماعی‌ تمدن‌ نمی‌تواند مستقل‌ از عقاید مدیر آن‌ باشد، وی‌ از جمله‌ اندیشمندان‌ در باب‌ سنّت‌ و تجدد بود و جهت‌گیری‌ عمدة‌ تمدن‌ را او تعیین می‌کرد؛ عبارت‌ «آینه‌ ملی‌» بر پیشانی‌ روزنامه‌، نماد برجستة‌ این‌ موضع‌گیری‌ و تأکید وی‌ بر ملی‌گرایی‌ بود (شمارة‌ اول‌ جمله‌ «هواللّه‌ حسبی‌» آمده‌ است‌). تمدن‌ ورای‌ جناح‌بندیهای‌ سیاسی‌ در ایران‌، در جستجوی‌ بنیانهای‌ نظری‌ علل‌ عقب‌ماندگی‌ جوامع‌ آسیایی‌ و مبارزه‌ با خُرافه‌ و غلبه‌ بر موانع‌ پیروی‌ از خردورزی‌ و معضلات‌ آموزش‌ دانش‌ جدید در ایران‌ بود (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به سال‌ ۱، ش‌ ۶۲، ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۶، ش‌ ۶۵،۱۲ ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۶، ش‌ ۶۶،۱۴ ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۶). از دیگر ویژگیهای‌ این‌ نشریه‌، توجه‌ به‌ مسائل‌ زنان‌ (برای‌ نمونه‌رجوع کنید به سال‌ ۱، ش‌ ۱۲، ۷ ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۵، ش‌ ۱۵، ۲۷ ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۵) و جوانان‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به سال‌ ۱، ش‌ ۱۳، ۱۵ ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۵)، به‌ عنوان‌ بخشی‌ از رویکرد آن‌ به‌ توسعه سیاسی و فرهنگی‌، بود. گفتنی‌ است‌ که‌ تمدن‌ ، بیشتر، نمایندگان مجلس‌ و کارگزاران‌ عالی‌رتبة‌ دولتی‌ را مورد خطاب‌ قرارمی‌داد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به سال‌۱، ش‌ ۲، ۲۴ ذیحجة‌ ۱۳۲۴، ش‌ ۳، ۲ محرّم‌ و ش‌ ۴، ۱۲ محرّم‌ ۱۳۲۵). در مجموع‌، سیر محتوایی‌ تمدن‌ از مقالات‌ آتشین‌ و موضع‌گیریهای‌ تند به‌ اتخاذ مواضع‌ معتدلتر و مباحث‌ بنیادیتری‌ در حوزه‌های‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ گرایید.



منابع‌: محمدعلی‌ تربیت‌، تاریخ‌ مطبوعات‌ ایران‌ در ادوارد گرانویل‌ براون‌، تاریخ‌ مطبوعات‌ و ادبیات‌ ایران‌ در دورة‌ مشروطیت‌ ،ج‌ ۲، ترجمة‌ محمد عباسی‌، تهران‌ ?[ ۱۳۳۷ ش‌ ] ؛ محمدحسین‌خسروپناه‌، «مدبرالممالک‌ هرندی‌ و رویارویی‌ سنت‌ و مدرنیته‌ درایران‌»، گفتگو ، ش‌ ۲۲ (زمستان‌ ۱۳۷۷)؛ یاسنت‌ لویی‌ رابینو، روزنامه‌های‌ ایران‌: از آغاز تا سال‌ ۱۳۲۹ ه ق‌/ ۱۲۸۹ ه ش‌، با اضافات‌و شرح‌ کامل‌ به‌ همراه‌ تصاویر روزنامه‌ها ، ترجمه‌ و تدوین‌جعفر خمامی‌زاده‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌؛ محمد صدرهاشمی‌، تاریخ‌جراید و مجلات‌ ایران‌ ، اصفهان‌ ۱۳۶۳ـ۱۳۶۴ ش‌؛ محمد محیط‌ طباطبائی‌، تاریخ‌ تحلیلی‌ مطبوعات‌ ایران‌ ، تهران‌ ۱۳۷۵ ش‌؛ مطبوعات‌ ایران‌: فهرست‌ تحلیلی‌ کتابخانة‌ مجلس‌ سنا ، [ گردآوری‌ ] شهین‌ اسفندیاری‌ و دیگران‌، تهران‌: مؤسسة‌ تحقیقات‌و برنامه‌ریزی‌ علمی‌ و آموزشی‌، ۱۳۵۸ ش‌؛ محمدبن‌ علی‌ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، تاریخ‌ بیداری‌ ایرانیان‌ ، چاپ‌ علی‌اکبر سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌ ۱۳۶۲ ش‌.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

/افسانه منفرد/

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 8
تاریخ چاپ 83
وضعیت انتشار
  • چاپ شده