ذیقعده

معرف

يازدهمين ماه سال در گاهشمارى هجرى قمرى و يكى از ماههاى حرام در اين گاهشمارى.

متن
(p dir="RTL")
(strong)ذيقعده(/strong)، يازدهمين ماه سال در گاه(span dir="LTR")‌(/span)شمارى هجرى قمرى و يكى از ماههاى حرام در اين گاه(span dir="LTR")‌(/span)شمارى. نام ذيقعده از ريشة «ق ع د» و به معناى سكون، نشستن و حركت(span dir="LTR")‌(/span)نكردن است (براى معانى مختلف ريشه (span dir="LTR")←(/span) زَبيدى، ج ۹، ص ۴۴؛ براى آگاهى از صورتهاى مختلف ضبط اين نام (span dir="LTR")←(/span) ليتمان ، ص ۲۲۹ـ۲۳۰؛ براى آگاهى از صورتهاى جمع و ديگر ويژگيهاى واژگانى اين نام (span dir="LTR")←(/span) سيوطى، (em)الشماريخ(/em)، ص ۱۴؛ همو، (em)المزهر(/em)، ج ۲، ص ۲۰۳؛ قَلقَشندى، ج ۲، ص ۳۷۶؛ (em)الفوايدالغرر(/em)، گ ۴۰). به(span dir="LTR")‌(/span)نظر مى(span dir="LTR")‌(/span)رسد اين ماه به(span dir="LTR")‌(/span)سبب ورود به دوره چهارماهة حرام در سنّت مردم عرب و به(span dir="LTR")‌(/span)منزله هشدارى براى جلوگيرى از نبرد و خون(span dir="LTR")‌(/span)ريزى و سفر و تأكيد به نشستن در خانه ذيقعده ناميده شده باشد ((span dir="LTR")←(/span) مرزوقى اصفهانى، ج ۱، ص ۸۹ ، كه تصريح مى(span dir="LTR")‌(/span)كند ماههاى حرام در دوره جاهلى از دهم ذيحجه تا دهم ربيع(span dir="LTR")‌(/span)الآخر بوده(span dir="LTR")‌(/span)است). در دوره اسلامى و به تصريح پيامبر اسلام صلى(span dir="LTR")‌(/span)اللّه عليه(span dir="LTR")‌(/span)وآله(span dir="LTR")‌(/span)وسلم در خطبة حِجه(span dir="LTR")‌(/span)الوداع، ذيقعده يكى از ماههاى حرام تعيين شد و ترتيب ماههاى حرام به شكل دوره اسلامى آن، يعنى سه ماه متصل ذيقعده، ذيحجه، محرّم و نيز رجب، درآمد ((span dir="LTR")←(/span) يعقوبى، ج ۲، ص ۱۱۰؛ مرزوقى اصفهانى، همانجا). هم منجمان و هم لغت(span dir="LTR")‌(/span)شناسان دورة اسلامى بر اينكه نام ماه ذيقعده مشعر بر سفرنكردن و دست(span dir="LTR")‌(/span)كشيدن از جنگ است تأكيد كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند (براى نمونه (span dir="LTR")←(/span)ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، ص۶۰؛ (em)الفوايد الغرر(/em)، گ ۴۰ر؛ مسعودى، ج ۲، ص ۳۴۷؛ سيوطى، (em)الشماريخ(/em)، ص ۱۵؛ زَبيدى، ج ۹، ص ۴۶).(/p)
(p dir="RTL")
به نوشتة مرزوقى اصفهانى (متوفى ۴۲۱؛ ج ۱، ص۹۰)، در دورة جاهليت، اعراب دو سال در ماه ذيقعده و دو سال در ماه ذيحجه مناسك حج را برپا مى(span dir="LTR")‌(/span)كردند. اين روش كه براساس نسىء، به معناى جابه(span dir="LTR")‌(/span)جايى برخى ماههاى سال از راه تأخيرِ اعلامى، صورت مى(span dir="LTR")‌(/span)گرفت، در قرآن قاطعانه نفى شد (انّما النسىءُ زيادةٌ فى الكفر؛ توبه: ۳۷) و پيامبر اكرم در خطبه حجة(span dir="LTR")‌(/span)الوداع از به(span dir="LTR")‌(/span)كارگيرى آن نهى كردند ((span dir="LTR")←(/span) يعقوبى، همانجا؛ نيز (span dir="LTR")←(/span) نسىء(sup)*(/sup)؛ كبيسه(sup)*(/sup)). به(span dir="LTR")‌(/span)اين(span dir="LTR")‌(/span)ترتيب ماههاى حج شامل شوال، ذيقعده و ذيحجه معرفى و تثبيت شد ((span dir="LTR")←(/span) حج(sup)*(/sup)). در دورة جاهليت و باتوجه به وجود اقوام و قبايل مختلف در شبه(span dir="LTR")‌(/span)جزيرة عربستان، نامهاى مختلفى براى ماه ذيقعده وجود داشت، ازجمله وَرنَه ( (em)الفوايد الغرر(/em)، گ ۲۶ ر؛ قس ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، ص ۶۱ :«رَنَّة»)، حرف (مسعودى، ج ۲، ص ۳۴۹)، هُواع (مرزوقى اصفهانى، ج ۱، ص ۲۸۳؛ ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، همانجا)، حيفل (ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، ص ۶۳) و مُحلِس (مرزوقى اصفهانى، همانجا).(/p)
(p dir="RTL")
طول ماه ذيقعده قراردادى در آثار مختلف نجوم دورة اسلامى، همواره سى روز محاسبه شده(span dir="LTR")‌(/span)است (براى نمونه(span dir="LTR")←(/span) بتّانى، ج ۳، ص۱۰۰؛ ابوريحان بيرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۲۲۹). اما باتوجه به اينكه طول ماه قمرى براساس رؤيت هلال تعيين مى(span dir="LTR")‌(/span)گردد ((span dir="LTR")←(/span) رؤيت هلال(sup)*(/sup))، طول اين ماه مى(span dir="LTR")‌(/span)تواند ۲۹ روز نيز باشد. قرآن (اعراف: ۱۴۲) از رفتن سى(span dir="LTR")‌(/span)روزة حضرت موسى عليه(span dir="LTR")‌(/span)السلام به ميعاد خبر داده (وَ واعَدنا موسى ثلاثين ليلةً) كه سپس ده روز به آن افزوده شد. به(span dir="LTR")‌(/span)گفتة مفسران، اين ميعادِ سى(span dir="LTR")‌(/span)روزه در ماه ذيقعده اتفاق افتاده و ده روزى كه در ادامه اين آيه به آن تأكيد شده مقارن ده روز اول ماه ذيحجه بوده(span dir="LTR")‌(/span)است (براى نمونه (span dir="LTR")←(/span) قمى؛ طوسى، (em)التبيان(/em)؛ طبرسى؛ فيض كاشانى، ذيل آيه؛ نيز (span dir="LTR")←(/span)  مجلسى، ج ۵۴، ص ۲۱۵).(/p)
(p dir="RTL")
نشانه(span dir="LTR")‌(/span)هاى معدودى نيز دربارة چند نكته از احكام نجومى در مورد ماه ذيقعده وجود دارد ( (span dir="LTR")←(/span) حسن(span dir="LTR")‌(/span)بن بهلول، ص ۲۳۳ـ ۲۳۴)، درحالى كه عمده روابط احكام نجوم دورة اسلامى براساس انواع گاه(span dir="LTR")‌(/span)شماريهاى شمسى و سير خورشيد بر دايرة(span dir="LTR")‌(/span)البروج طراحى مى(span dir="LTR")‌(/span)شده(span dir="LTR")‌(/span)اند ((span dir="LTR")←(/span) احكام نجوم(sup)*(/sup)). به نوشتة مسعودى (همانجا)، روزهاى نحس هر ماه قمرى چهارشنبه(span dir="LTR")‌(/span)اى است كه با يكى از روزهايى كه هرگونه ارتباط عددى با عدد چهار دارند مقارن گردد. بااين(span dir="LTR")‌(/span)حال روز هجدهم اين ماه را نيز نحس دانسته(span dir="LTR")‌(/span)اند ((span dir="LTR")←(/span)  (em)الفوايدالغرر(/em)، گ ۹۰ر). همچنين باتوجه به اهميت شروع ماههاى قمرى با هريك از روزهاى هفته، عموماً در زيجهاى دورة اسلامى جدولى براى محاسبه روزهاى هفته طراحى شده(span dir="LTR")‌(/span)است (براى نمونه (span dir="LTR")←(/span) بتّانى، ج ۲، بخش جدولها، ص ۷).(/p)
(p dir="RTL")
برخى از رخدادها و روزهاى مهم اين ماه اينها هستند: بناى خانه كعبه به(span dir="LTR")‌(/span)وسيلة حضرت ابراهيم عليه(span dir="LTR")‌(/span)السلام (ابوريحان بيرونى، ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۲۵۷؛ گرديزى، ص ۲۱۱) و دَحْوُالارض(sup)*(/sup) (روز گسترش زمين از زير خانة كعبه) در بيست(span dir="LTR")‌(/span)وپنجم اين ماه ((span dir="LTR")←(/span)  طوسى، (em)مصباح(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)المتهجّد(/em)، ص ۶۶۹؛ نيز←  (em)الفوايدالغرر(/em)، گ ۴۰ كه رخدادهاى ديگرى نيز در اين ماه برشمرده(span dir="LTR")‌(/span)است، ازجمله روز پناه(span dir="LTR")‌(/span)بردن اصحاب كهف به يك غار و به(span dir="LTR")‌(/span)خواب(span dir="LTR")‌(/span)رفتن آنان، روز شكافته(span dir="LTR")‌(/span)شدن دريا براى موسى و نيز روز خروج يونس از شكم ماهى).(/p)
(p dir="RTL")
از ديگر رخدادهاى موسمى مردم عرب در اين ماه، كه از پيش از اسلام تا پس از آن رواج داشته، برپايى يكى از مهم(span dir="LTR")‌(/span)ترين بازار (سوق)هاى عرب بوده(span dir="LTR")‌(/span)است. از نيمة دوم ماه ذيقعده تا اول ماه ذيحجه برخى از مهم(span dir="LTR")‌(/span)ترين قبايل عرب بازارى با نام عكاظ برپا مى(span dir="LTR")‌(/span)كردند ((span dir="LTR")←(/span) مرزوقى اصفهانى، ج ۲، ص ۱۶۵ كه نام چندى از اين قبايل را ذكر كرده(span dir="LTR")‌(/span)است؛ نيز (span dir="LTR")←(/span) يعقوبى، ج ۱، ص۲۷۰؛ (span dir="LTR")←(/span) بازار(sup)*(/sup)؛ براى آگاهى بيشتر دربارة كلياتى دربارة ماه ذيقعده از جمله معادلهاى اين ماه در گاه(span dir="LTR")‌(/span)شماريهاى سريانى با توجه به اجراى نسىء در دوران جاهلى(span dir="LTR")←(/span)  عرفان محمد حَمُّور، ج ۱، ص ۵۸۱ـ۵۸۳).(/p)
(p)
(strong)منابع :(/strong) (strong)ابوريحان بيرونى(/strong)، (em)الآثار الباقية عن القرون الخالية(/em)، چاپ ادوارد زاخاو، لايپزيگ ۱۹۲۳؛ همو، (em)كتاب التفهيم لاوائل صنا(/em)(em)عة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)التنجيم(/em)، چاپ جلال(span dir="LTR")‌(/span)الدين همائى، تهران ۱۳۶۲ش؛ همو، (em)كتاب القانون المسعودى(/em)، حيدرآباد، دكن ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶؛ محمدبن جابر (strong)بتّانى(/strong)، (em)كتاب الزيج الصابى(/em)، اعتنى بطبعه و تصحيحه و ترجمه الى اللغة اللاتينية و علّق حواشيه كارلو آلفونسو نالينو، رم ۱۸۹۹ـ۱۹۰۷، چاپ افست هيلدسهايم ۱۹۷۷؛ (strong)حسن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بن بهلول(/strong)، (em)كتاب الدلائل(/em)، چاپ عكسى از نسخة خطى كتابخانة سليمانيه استانبول، مجموعه حكيم(span dir="LTR")‌(/span)اوغلى، ش ۵۷۲، فرانكفورت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ محمدبن محمد (strong)زَبيدى(/strong)، (em)تاج(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العروس من جواهرالقاموس(/em)، ج ۹، چاپ عبدالستار احمد فراج، كويت ۱۳۹۱/۱۹۷۱، چاپ افست بيروت (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ عبدالرحمان(span dir="LTR")‌(/span)بن ابى(span dir="LTR")‌(/span)بكر (strong)سيوطى(/strong)، (em)الشماريخ فى علم التاريخ(/em)، چاپ كريستيان فريدريش زيبولد، ليدن ۱۳۱۲/ ۱۸۹۴؛ همو، (em)المزهر فى علوم(/em)(em) اللغة(/em)(em) و انواعها(/em)، چاپ محمد احمد جادالمولى، على(span dir="LTR")‌(/span)محمد بجاوى، و محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ فضل(span dir="LTR")‌(/span)بن حسن (strong)طبرسى(/strong)، (em)تفسير جوامع(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الجامع(/em)، ج ۱، چاپ ابوالقاسم گرجى، تهران ۱۳۴۷ش؛ محمدبن حسن (strong)طوسى(/strong)، (em)التبيان فى تفسير القرآن(/em)، چاپ احمد حبيب قصير عاملى، بيروت (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ همو، (em)مصباح المتهجّد(/em)، بيروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ (strong)عرفان محمد حمُّور(/strong)، (em)مَواسِم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العرب (/em)((em)المواسم (/em)(em)الثقافية و التجارية و الدينية و الطبيعية(/em))، بيروت ۱۴۲۷/۲۰۰۶؛ (em)الفوايد الغرر و الفرايد الدرر(/em)، از مؤلفى ناشناس، نسخه خطى كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران، ش ۶۶۷۴؛ محمدبن شاه(span dir="LTR")‌(/span)مرتضى (strong)فيض(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)كاشانى(/strong)، (em)تفسير الصافى(/em)، بيروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛ (strong)قَلقَشندى(/strong)؛ على(span dir="LTR")‌(/span)بن ابراهيم (strong)قمى(/strong)، (em)تفسيرالقمى(/em)، بيروت ۱۴۱۲/۱۹۹۱؛ عبدالحى(span dir="LTR")‌(/span)بن ضحاك (strong)گرديزى(/strong)، (em)زين(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الاخبار(/em)، چاپ عبدالحى حبيبى، چاپ افست تهران ۱۳۴۷ش؛ (strong)مجلسى(/strong)؛ احمدبن محمد (strong)مرزوقى اصفهانى(/strong)، (em)كتاب الازمنة و الامكنة(/em)، حيدرآباد، دكن ۱۳۳۲/۱۹۱۴؛ (strong)مسعودى(/strong)، (em)مروج(/em) (بيروت)؛ (strong)يعقوبى(/strong)، (em)تاريخ(/em)؛E (span dir="RTL").(/span) (strong)Litmann(/strong), "Über  die  Ehrennamen  und  Neubenennungen  der  islamischen Monate", (em)Der Islam(/em),vol.۸(۱۹۱۸).(/p)
(p)
(strong)(span dir="RTL")/ فريد قاسملو /(/span)(/strong)(/p)
نظر شما
مولفان
فرید قاسملو ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد19
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ نشده