ذیقعده
معرف

يازدهمين ماه سال در گاهشمارى هجرى قمرى و يكى از ماههاى حرام در اين گاهشمارى.

متن


ذيقعده، يازدهمين ماه سال در گاهشمارى هجرى قمرى و يكى از ماههاى حرام در اين گاهشمارى. نام ذيقعده از ريشة «ق ع د» و به معناى سكون، نشستن و حركتنكردن است (براى معانى مختلف ريشه زَبيدى، ج ۹، ص ۴۴؛ براى آگاهى از صورتهاى مختلف ضبط اين نام ليتمان ، ص ۲۲۹ـ۲۳۰؛ براى آگاهى از صورتهاى جمع و ديگر ويژگيهاى واژگانى اين نام سيوطى، الشماريخ، ص ۱۴؛ همو، المزهر، ج ۲، ص ۲۰۳؛ قَلقَشندى، ج ۲، ص ۳۷۶؛ الفوايدالغرر، گ ۴۰). بهنظر مىرسد اين ماه بهسبب ورود به دوره چهارماهة حرام در سنّت مردم عرب و بهمنزله هشدارى براى جلوگيرى از نبرد و خونريزى و سفر و تأكيد به نشستن در خانه ذيقعده ناميده شده باشد ( مرزوقى اصفهانى، ج ۱، ص ۸۹ ، كه تصريح مىكند ماههاى حرام در دوره جاهلى از دهم ذيحجه تا دهم ربيعالآخر بودهاست). در دوره اسلامى و به تصريح پيامبر اسلام صلىاللّه عليهوآلهوسلم در خطبة حِجهالوداع، ذيقعده يكى از ماههاى حرام تعيين شد و ترتيب ماههاى حرام به شكل دوره اسلامى آن، يعنى سه ماه متصل ذيقعده، ذيحجه، محرّم و نيز رجب، درآمد ( يعقوبى، ج ۲، ص ۱۱۰؛ مرزوقى اصفهانى، همانجا). هم منجمان و هم لغتشناسان دورة اسلامى بر اينكه نام ماه ذيقعده مشعر بر سفرنكردن و دستكشيدن از جنگ است تأكيد كردهاند (براى نمونه ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، ص۶۰؛ الفوايد الغرر، گ ۴۰ر؛ مسعودى، ج ۲، ص ۳۴۷؛ سيوطى، الشماريخ، ص ۱۵؛ زَبيدى، ج ۹، ص ۴۶).



به نوشتة مرزوقى اصفهانى (متوفى ۴۲۱؛ ج ۱، ص۹۰)، در دورة جاهليت، اعراب دو سال در ماه ذيقعده و دو سال در ماه ذيحجه مناسك حج را برپا مىكردند. اين روش كه براساس نسىء، به معناى جابهجايى برخى ماههاى سال از راه تأخيرِ اعلامى، صورت مىگرفت، در قرآن قاطعانه نفى شد (انّما النسىءُ زيادةٌ فى الكفر؛ توبه: ۳۷) و پيامبر اكرم در خطبه حجةالوداع از بهكارگيرى آن نهى كردند ( يعقوبى، همانجا؛ نيز نسىء*؛ كبيسه*). بهاينترتيب ماههاى حج شامل شوال، ذيقعده و ذيحجه معرفى و تثبيت شد ( حج*). در دورة جاهليت و باتوجه به وجود اقوام و قبايل مختلف در شبهجزيرة عربستان، نامهاى مختلفى براى ماه ذيقعده وجود داشت، ازجمله وَرنَه ( الفوايد الغرر، گ ۲۶ ر؛ قس ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، ص ۶۱ :«رَنَّة»)، حرف (مسعودى، ج ۲، ص ۳۴۹)، هُواع (مرزوقى اصفهانى، ج ۱، ص ۲۸۳؛ ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، همانجا)، حيفل (ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، ص ۶۳) و مُحلِس (مرزوقى اصفهانى، همانجا).



طول ماه ذيقعده قراردادى در آثار مختلف نجوم دورة اسلامى، همواره سى روز محاسبه شدهاست (براى نمونه بتّانى، ج ۳، ص۱۰۰؛ ابوريحان بيرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۲۲۹). اما باتوجه به اينكه طول ماه قمرى براساس رؤيت هلال تعيين مىگردد ( رؤيت هلال*)، طول اين ماه مىتواند ۲۹ روز نيز باشد. قرآن (اعراف: ۱۴۲) از رفتن سىروزة حضرت موسى عليهالسلام به ميعاد خبر داده (وَ واعَدنا موسى ثلاثين ليلةً) كه سپس ده روز به آن افزوده شد. بهگفتة مفسران، اين ميعادِ سىروزه در ماه ذيقعده اتفاق افتاده و ده روزى كه در ادامه اين آيه به آن تأكيد شده مقارن ده روز اول ماه ذيحجه بودهاست (براى نمونه قمى؛ طوسى، التبيان؛ طبرسى؛ فيض كاشانى، ذيل آيه؛ نيز  مجلسى، ج ۵۴، ص ۲۱۵).



نشانههاى معدودى نيز دربارة چند نكته از احكام نجومى در مورد ماه ذيقعده وجود دارد ( حسنبن بهلول، ص ۲۳۳ـ ۲۳۴)، درحالى كه عمده روابط احكام نجوم دورة اسلامى براساس انواع گاهشماريهاى شمسى و سير خورشيد بر دايرةالبروج طراحى مىشدهاند ( احكام نجوم*). به نوشتة مسعودى (همانجا)، روزهاى نحس هر ماه قمرى چهارشنبهاى است كه با يكى از روزهايى كه هرگونه ارتباط عددى با عدد چهار دارند مقارن گردد. بااينحال روز هجدهم اين ماه را نيز نحس دانستهاند (  الفوايدالغرر، گ ۹۰ر). همچنين باتوجه به اهميت شروع ماههاى قمرى با هريك از روزهاى هفته، عموماً در زيجهاى دورة اسلامى جدولى براى محاسبه روزهاى هفته طراحى شدهاست (براى نمونه بتّانى، ج ۲، بخش جدولها، ص ۷).



برخى از رخدادها و روزهاى مهم اين ماه اينها هستند: بناى خانه كعبه بهوسيلة حضرت ابراهيم عليهالسلام (ابوريحان بيرونى، ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۲۵۷؛ گرديزى، ص ۲۱۱) و دَحْوُالارض* (روز گسترش زمين از زير خانة كعبه) در بيستوپنجم اين ماه (  طوسى، مصباحالمتهجّد، ص ۶۶۹؛ نيز←  الفوايدالغرر، گ ۴۰ كه رخدادهاى ديگرى نيز در اين ماه برشمردهاست، ازجمله روز پناهبردن اصحاب كهف به يك غار و بهخوابرفتن آنان، روز شكافتهشدن دريا براى موسى و نيز روز خروج يونس از شكم ماهى).



از ديگر رخدادهاى موسمى مردم عرب در اين ماه، كه از پيش از اسلام تا پس از آن رواج داشته، برپايى يكى از مهمترين بازار (سوق)هاى عرب بودهاست. از نيمة دوم ماه ذيقعده تا اول ماه ذيحجه برخى از مهمترين قبايل عرب بازارى با نام عكاظ برپا مىكردند ( مرزوقى اصفهانى، ج ۲، ص ۱۶۵ كه نام چندى از اين قبايل را ذكر كردهاست؛ نيز يعقوبى، ج ۱، ص۲۷۰؛ بازار*؛ براى آگاهى بيشتر دربارة كلياتى دربارة ماه ذيقعده از جمله معادلهاى اين ماه در گاهشماريهاى سريانى با توجه به اجراى نسىء در دوران جاهلى  عرفان محمد حَمُّور، ج ۱، ص ۵۸۱ـ۵۸۳).



منابع : ابوريحان بيرونى، الآثار الباقية عن القرون الخالية، چاپ ادوارد زاخاو، لايپزيگ ۱۹۲۳؛ همو، كتاب التفهيم لاوائل صناعةالتنجيم، چاپ جلالالدين همائى، تهران ۱۳۶۲ش؛ همو، كتاب القانون المسعودى، حيدرآباد، دكن ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶؛ محمدبن جابر بتّانى، كتاب الزيج الصابى، اعتنى بطبعه و تصحيحه و ترجمه الى اللغة اللاتينية و علّق حواشيه كارلو آلفونسو نالينو، رم ۱۸۹۹ـ۱۹۰۷، چاپ افست هيلدسهايم ۱۹۷۷؛ حسنبن بهلول، كتاب الدلائل، چاپ عكسى از نسخة خطى كتابخانة سليمانيه استانبول، مجموعه حكيماوغلى، ش ۵۷۲، فرانكفورت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ محمدبن محمد زَبيدى، تاجالعروس من جواهرالقاموس، ج ۹، چاپ عبدالستار احمد فراج، كويت ۱۳۹۱/۱۹۷۱، چاپ افست بيروت ]بىتا.[؛ عبدالرحمانبن ابىبكر سيوطى، الشماريخ فى علم التاريخ، چاپ كريستيان فريدريش زيبولد، ليدن ۱۳۱۲/ ۱۸۹۴؛ همو، المزهر فى علوم اللغة و انواعها، چاپ محمد احمد جادالمولى، علىمحمد بجاوى، و محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره ]بىتا.[؛ فضلبن حسن طبرسى، تفسير جوامعالجامع، ج ۱، چاپ ابوالقاسم گرجى، تهران ۱۳۴۷ش؛ محمدبن حسن طوسى، التبيان فى تفسير القرآن، چاپ احمد حبيب قصير عاملى، بيروت ]بىتا.[؛ همو، مصباح المتهجّد، بيروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ عرفان محمد حمُّور، مَواسِمالعرب (المواسم الثقافية و التجارية و الدينية و الطبيعية)، بيروت ۱۴۲۷/۲۰۰۶؛ الفوايد الغرر و الفرايد الدرر، از مؤلفى ناشناس، نسخه خطى كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران، ش ۶۶۷۴؛ محمدبن شاهمرتضى فيضكاشانى، تفسير الصافى، بيروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛ قَلقَشندى؛ علىبن ابراهيم قمى، تفسيرالقمى، بيروت ۱۴۱۲/۱۹۹۱؛ عبدالحىبن ضحاك گرديزى، زينالاخبار، چاپ عبدالحى حبيبى، چاپ افست تهران ۱۳۴۷ش؛ مجلسى؛ احمدبن محمد مرزوقى اصفهانى، كتاب الازمنة و الامكنة، حيدرآباد، دكن ۱۳۳۲/۱۹۱۴؛ مسعودى، مروج (بيروت)؛ يعقوبى، تاريخ؛E . Litmann, "Über  die  Ehrennamen  und  Neubenennungen  der  islamischen Monate", Der Islam,vol.۸(۱۹۱۸).



/ فريد قاسملو /


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرید قاسملو

حوزه موضوعی

تاریخ علم

رده های موضوعی

نجوم - اصطلاحات و مباحث

جلد 19
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده