ذیقعده

معرف

<p> <span dir="RTL">یازدهمین ماه سال در گاه</span>&zwnj;<span dir="RTL">شماری هجری قمری و یکی از ماههای حرام در این گاه</span>&zwnj;<span dir="RTL">شماری. </span></p>
متن

ذیقعده، یازدهمین ماه سال در گاهشماری هجری قمری و یکی از ماههای حرام در این گاهشماری. نام ذیقعده از ریشة «ق ع د» و به معنای سکون، نشستن و حرکتنکردن است (برای معانی مختلف ریشه زَبیدی، ج ۹، ص ۴۴؛ برای آگاهی از صورتهای مختلف ضبط این نام لیتمان ، ص ۲۲۹ـ۲۳۰؛ برای آگاهی از صورتهای جمع و دیگر ویژگیهای واژگانی این نام سیوطی، الشماریخ، ص ۱۴؛ همو، المزهر، ج ۲، ص ۲۰۳؛ قَلقَشندی، ج ۲، ص ۳۷۶؛ الفوایدالغرر، گ ۴۰). بهنظر میرسد این ماه بهسبب ورود به دوره چهارماهة حرام در سنّت مردم عرب و بهمنزله هشداری برای جلوگیری از نبرد و خونریزی و سفر و تأکید به نشستن در خانه ذیقعده نامیده شده باشد ( مرزوقی اصفهانی، ج ۱، ص ۸۹ ، که تصریح میکند ماههای حرام در دوره جاهلی از دهم ذیحجه تا دهم ربیعالآخر بودهاست). در دوره اسلامی و به تصریح پیامبر اسلام صلیاللّه علیهوآلهوسلم در خطبة حِجهالوداع، ذیقعده یکی از ماههای حرام تعیین شد و ترتیب ماههای حرام به شکل دوره اسلامی آن، یعنی سه ماه متصل ذیقعده، ذیحجه، محرّم و نیز رجب، درآمد ( یعقوبی، ج ۲، ص ۱۱۰؛ مرزوقی اصفهانی، همانجا). هم منجمان و هم لغتشناسان دورة اسلامی بر اینکه نام ماه ذیقعده مشعر بر سفرنکردن و دستکشیدن از جنگ است تأکید کردهاند (برای نمونه ابوریحان بیرونی، ۱۹۲۳، ص۶۰؛ الفواید الغرر، گ ۴۰ر؛ مسعودی، ج ۲، ص ۳۴۷؛ سیوطی، الشماریخ، ص ۱۵؛ زَبیدی، ج ۹، ص ۴۶).


به نوشتۀ مرزوقی اصفهانی (متوفی ۴۲۱؛ ج ۱، ص۹۰)، در دورة جاهلیت، اعراب دو سال در ماه ذیقعده و دو سال در ماه ذیحجه مناسک حج را برپا میکردند. این روش که براساس نسیء، به معنای جابهجایی برخی ماههای سال از راه تأخیرِ اعلامی، صورت میگرفت، در قرآن قاطعانه نفی شد (انّما النسیءُ زیادةٌ فی الکفر؛ توبه: ۳۷) و پیامبر اکرم در خطبه حجةالوداع از بهکارگیری آن نهی کردند ( یعقوبی، همانجا؛ نیز نسیء*؛ کبیسه*). بهاینترتیب ماههای حج شامل شوال، ذیقعده و ذیحجه معرفی و تثبیت شد ( حج*). در دورة جاهلیت و باتوجه به وجود اقوام و قبایل مختلف در شبهجزیرة عربستان، نامهای مختلفی برای ماه ذیقعده وجود داشت، ازجمله وَرنَه ( الفواید الغرر، گ ۲۶ ر؛ قس ابوریحان بیرونی، ۱۹۲۳، ص ۶۱ :«رَنَّة»)، حرف (مسعودی، ج ۲، ص ۳۴۹)، هُواع (مرزوقی اصفهانی، ج ۱، ص ۲۸۳؛ ابوریحان بیرونی، ۱۹۲۳، همانجا)، حیفل (ابوریحان بیرونی، ۱۹۲۳، ص ۶۳) و مُحلِس (مرزوقی اصفهانی، همانجا).


طول ماه ذیقعده قراردادی در آثار مختلف نجوم دورة اسلامی، همواره سی روز محاسبه شدهاست (برای نمونه بتّانی، ج ۳، ص۱۰۰؛ ابوریحان بیرونی، ۱۳۶۲ش، ص ۲۲۹). اما باتوجه به اینکه طول ماه قمری براساس رؤیت هلال تعیین میگردد ( رؤیت هلال*)، طول این ماه میتواند ۲۹ روز نیز باشد. قرآن (اعراف: ۱۴۲) از رفتن سیروزة حضرت موسی علیهالسلام به میعاد خبر داده (وَ واعَدنا موسی ثلاثین لیلةً) که سپس ده روز به آن افزوده شد. بهگفتة مفسران، این میعادِ سیروزه در ماه ذیقعده اتفاق افتاده و ده روزی که در ادامه این آیه به آن تأکید شده مقارن ده روز اول ماه ذیحجه بودهاست (برای نمونه قمی؛ طوسی، التبیان؛ طبرسی؛ فیض کاشانی، ذیل آیه؛ نیز  مجلسی، ج ۵۴، ص ۲۱۵).


نشانههای معدودی نیز دربارۀ چند نکته از احکام نجومی در مورد ماه ذیقعده وجود دارد ( حسنبن بهلول، ص ۲۳۳ـ ۲۳۴)، درحالی که عمده روابط احکام نجوم دورة اسلامی براساس انواع گاهشماریهای شمسی و سیر خورشید بر دایرةالبروج طراحی میشدهاند ( احکام نجوم*). به نوشتة مسعودی (همانجا)، روزهای نحس هر ماه قمری چهارشنبهای است که با یکی از روزهایی که هرگونه ارتباط عددی با عدد چهار دارند مقارن گردد. بااینحال روز هجدهم این ماه را نیز نحس دانستهاند (  الفوایدالغرر، گ ۹۰ر). همچنین باتوجه به اهمیت شروع ماههای قمری با هریک از روزهای هفته، عموماً در زیجهای دورة اسلامی جدولی برای محاسبه روزهای هفته طراحی شدهاست (برای نمونه بتّانی، ج ۲، بخش جدولها، ص ۷).


برخی از رخدادها و روزهای مهم این ماه اینها هستند: بنای خانه کعبه بهوسیلة حضرت ابراهیم علیهالسلام (ابوریحان بیرونی، ۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۲۵۷؛ گردیزی، ص ۲۱۱) و دَحْوُالارض* (روز گسترش زمین از زیر خانة کعبه) در بیستوپنجم این ماه (  طوسی، مصباحالمتهجّد، ص ۶۶۹؛ نیز←  الفوایدالغرر، گ ۴۰ که رخدادهای دیگری نیز در این ماه برشمردهاست، ازجمله روز پناهبردن اصحاب کهف به یک غار و بهخوابرفتن آنان، روز شکافتهشدن دریا برای موسی و نیز روز خروج یونس از شکم ماهی).


از دیگر رخدادهای موسمی مردم عرب در این ماه، که از پیش از اسلام تا پس از آن رواج داشته، برپایی یکی از مهمترین بازار (سوق)های عرب بودهاست. از نیمة دوم ماه ذیقعده تا اول ماه ذیحجه برخی از مهمترین قبایل عرب بازاری با نام عکاظ برپا میکردند ( مرزوقی اصفهانی، ج ۲، ص ۱۶۵ که نام چندی از این قبایل را ذکر کردهاست؛ نیز یعقوبی، ج ۱، ص۲۷۰؛ بازار*؛ برای آگاهی بیشتر دربارة کلیاتی دربارة ماه ذیقعده از جمله معادلهای این ماه در گاهشماریهای سریانی با توجه به اجرای نسیء در دوران جاهلی  عرفان محمد حَمُّور، ج ۱، ص ۵۸۱ـ۵۸۳).


منابع : ابوریحان بیرونی، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳؛ همو، کتاب التفهیم لاوائل صناعةالتنجیم، چاپ جلالالدین همائی، تهران ۱۳۶۲ش؛ همو، کتاب القانون المسعودی، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶؛ محمدبن جابر بتّانی، کتاب الزیج الصابی، اعتنی بطبعه و تصحیحه و ترجمه الی اللغة اللاتینیة و علّق حواشیه کارلو آلفونسو نالینو، رم ۱۸۹۹ـ۱۹۰۷، چاپ افست هیلدسهایم ۱۹۷۷؛ حسنبن بهلول، کتاب الدلائل، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه استانبول، مجموعه حکیماوغلی، ش ۵۷۲، فرانکفورت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ محمدبن محمد زَبیدی، تاجالعروس من جواهرالقاموس، ج ۹، چاپ عبدالستار احمد فراج، کویت ۱۳۹۱/۱۹۷۱، چاپ افست بیروت ]بیتا.[؛ عبدالرحمانبن ابیبکر سیوطی، الشماریخ فی علم التاریخ، چاپ کریستیان فریدریش زیبولد، لیدن ۱۳۱۲/ ۱۸۹۴؛ همو، المزهر فی علوم اللغة و انواعها، چاپ محمد احمد جادالمولی، علیمحمد بجاوی، و محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ]بیتا.[؛ فضلبن حسن طبرسی، تفسیر جوامعالجامع، ج ۱، چاپ ابوالقاسم گرجی، تهران ۱۳۴۷ش؛ محمدبن حسن طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت ]بیتا.[؛ همو، مصباح المتهجّد، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ عرفان محمد حمُّور، مَواسِمالعرب (المواسم الثقافیة و التجاریة و الدینیة و الطبیعیة)، بیروت ۱۴۲۷/۲۰۰۶؛ الفواید الغرر و الفراید الدرر، از مؤلفی ناشناس، نسخه خطی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ش ۶۶۷۴؛ محمدبن شاهمرتضی فیضکاشانی، تفسیر الصافی، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛ قَلقَشندی؛ علیبن ابراهیم قمی، تفسیرالقمی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۱؛ عبدالحیبن ضحاک گردیزی، زینالاخبار، چاپ عبدالحی حبیبی، چاپ افست تهران ۱۳۴۷ش؛ مجلسی؛ احمدبن محمد مرزوقی اصفهانی، کتاب الازمنة و الامکنة، حیدرآباد، دکن ۱۳۳۲/۱۹۱۴؛ مسعودی، مروج (بیروت)؛ یعقوبی، تاریخ؛


E . Litmann, "Über  die  Ehrennamen  und  Neubenennungen  der  islamischen Monate", Der Islam,vol.۸(۱۹۱۸).


/ فرید قاسملو /


________________________


1. Littmann

نظر شما
مولفان
فرید قاسملو ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ شده