پیشوا(1)
معرف
پيشوا(1) ،# بخش‌ و شهري‌ در جنوب‌ شرقي‌ استان‌ تهران‌، در شهرستان‌ ورامين‌.
متن
پيشوا(1) ، بخش‌ و شهري‌ در جنوب‌ شرقي‌ استان‌ تهران‌، در شهرستان‌ ورامين‌.1) بخش‌ . از شمال‌ به‌ تپه‌هاي‌ كم‌ ارتفاع‌ دامنه‌هاي‌ جنوبي‌ رشته‌ كوه‌ البرز، از مشرق‌ به‌ شهرستان‌ گرمسار و بخش‌ ايوانِكي‌ (در استان‌ سمنان‌)، از جنوب‌ به‌ بخش‌ جواديه‌، از مغرب‌ به‌ بخش‌ مركزيِ شهرستان‌ ورامين‌ و شهرستان‌ پاكدشت‌ محدود مي‌شود و مشتمل‌ است‌ بر دو دهستانِ عسكريه‌ و بهنام‌ سوختة‌ جنوبي‌، و شهر پيشوا. آباديهاي‌ آن‌ در دشت‌ گسترده‌اي‌ قرار گرفته‌اند. اين‌ دشت‌، با شيب‌ ملايمي‌ از مغرب‌ به‌ مشرق‌ (ادامة‌ دشت‌ ورامين‌) امتداد دارد. برخي‌ از آباديهاي‌ آن‌ نام‌ كهن‌ دارند، مانند ماسين‌ و قلعه‌ سين‌ و سَناردَك‌ كه‌ در قرن‌ ششم‌ از آباديهاي‌ شيعه‌نشين‌ ] و ظاهراً زماني‌ مركز ناحيه‌ [ بوده‌ است‌ (اصلاني‌، ص‌44؛ عبدالجليل‌ قزويني‌، ص‌ 593 ـ594). برخي‌، محله‌هاي‌ امروزي‌ پيشوا، مانند بي‌بي‌هور و بي‌بي‌نور، را با آناهيتا بي‌ارتباط‌ نمي‌دانند (دماوندي‌، ص‌11).زمينهاي‌ كشاورزي‌ و باغهاي‌ پيشوا در قديم‌ با آب‌ نهرهاي‌ منشعب‌ از جاجرود و قنات‌ آبياري‌ مي‌شد، اما امروزه‌ با چاههاي‌ عميق‌ و نيمه‌ عميق‌ آبياري‌ مي‌شود (رضايي‌، ص‌ 67، 70). نهرهاي‌ خاوه‌ و آب‌ قليان‌، زمينهاي‌ كشاورزي‌ آباديِ قلعه‌ كُرد (در شمال‌ غربي‌) را آبياري‌ مي‌كنند، و سند اجارة‌ «حقابة‌» آن‌ براي‌ اهالي‌ پيشوا از دورة‌ ناصرالدين‌ شاه‌ در دست‌ است‌. قديمترين‌ قنات‌ آن‌ به‌ نام‌ سناردك‌ نيز از آبادي‌ سناردك‌ مي‌گذرد (همان‌، ص‌ 67، 68). محصولات‌ عمدة‌ پيشوا گندم‌، جو، ذرت‌، پنبه‌، ميوه‌ و تره‌بار است‌. زنبورداري‌ و مرغداري‌ صنعتي‌، و اخيراً توليد قارچ‌، در آنجا رايج‌ است‌. فرشبافي‌ از جمله‌ صنايع‌ دستي‌ آنجاست‌. از گيا گل‌ گاوزبان‌، كاسني‌ و خاكشير؛ و از زيا، شغال‌، گرگ‌، روباه‌، خرگوش‌، قوچ‌، ميش‌، كبك‌، بلدرچين‌، مرغابي‌ و غاز دارد (همان‌، ص‌52 ـ53،61،63ـ64؛ سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلّح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، ج‌38، ص‌62). بادهايي‌ به‌ نامهاي‌ جوزا در خرداد، سام‌ يا خَشو در تابستان‌، باد سردي‌ به‌ نام‌ بهمن‌، باد كوه‌ در شمال‌، باد قبله‌ در جنوب‌ و باد شهرياري‌ يا قاقازن‌ در آنجا مي‌وزد (رضايي‌، ص‌45ـ47). راه‌ ورامين‌ ـ پيشوا ـ جليل‌آباد ـ شريف‌آباد از آن‌ مي‌گذرد. راه‌آهن‌ سراسري‌ ايران‌ در جادة‌ قديمي‌ ورامين‌ ـ ري‌ ـ پيشوا ايستگاه‌ دارد.بر اثر كاوشهاي‌ باستانشناسي‌ در آبادي‌ چاله‌ مورد/ چاله‌ مورت‌، در يك‌ كيلومتري‌ شمال‌ شرقي‌ شهر پيشوا، كوره‌هاي‌ پخت‌ سفال‌ و گورستاني‌ با سه‌ تا پنج‌ دورة‌ دفن‌، متعلق‌ به‌ دورة‌ پيش‌ از ظهور زرتشت‌ و پس‌ از آن‌ كشف‌ شده‌ است‌ (دماوندي‌، ص‌10). در 1370ش‌ نيز در شمال‌ غربي‌ پيشوا در تپه‌ شغالي‌، آثاري‌ از اواخر هزارة‌ ششم‌ و هزارة‌ پنجم‌ قبل‌ از ميلاد پيدا شد (اصلاني‌، ص‌30).2) شهر (جمعيت‌ طبق‌ سرشماري‌ 1375ش‌، 884 ، 29تن‌). در دهستان‌ عسكريه‌، در حدود هفت‌ كيلومتري‌ جنوب‌ شرقي‌ شهر ورامين‌، بر سر جادة‌ قديمي‌ ورامين‌ (از طريق‌ كوير به‌ اصفهان‌ و خوار) قرار دارد و مشتمل‌ است‌ بر محله‌هاي‌ قلعه‌ كُرد، سناردك‌، پاچنار، شهيدگاه‌ و بالاكوه‌ (رضايي‌، ص‌20ـ21). شمال‌ آن‌ را بترتيب‌ از مشرق‌ به‌ مغرب‌، تپه‌هاي‌ باغكوه‌، شهيدگاه‌، نقارخانه‌ و قلعه‌كرد فرا گرفته‌ است‌ (همان‌، ص‌33). اراضي‌ آن‌ در جنوب‌ به‌ دشت‌ منتهي‌ مي‌شود. اراضي‌ و باغهاي‌ سناردك‌ در جنوب‌ و مشرق‌ آن‌ واقع‌ است‌. شهر پيشوا داراي‌ بازار سرپوشيده‌اي‌ است‌ كه‌ از مغرب‌ تا مشرق‌ نزديك‌ بقعه‌اي‌ به‌ نام‌ امامزاده‌ جعفر امتداد دارد و در آن‌ مجموعه‌اي‌ از آثار تاريخي‌ (اصلاني‌، ص‌26ـ27)، و در كنار آن‌ دو كاروانسراي‌ قديمي‌ به‌ نامهاي‌ ملاعلي‌ و چال‌ خِشتي‌ ديده‌ مي‌شود.با احداث‌ راه‌آهن‌ سراسري‌ در 1317ش‌ و احداث‌ ايستگاه‌ پيشوا در اراضي‌ سناردك‌، نام‌ يكي‌ از آباديهاي‌ آن‌ به‌ نام‌ امامزاده‌ جعفر به‌ «پيشوا» تغيير يافت‌ (همان‌، ص‌23). ظاهراً آبادي‌ قديمي‌ امامزاده‌ جعفر به‌ لحاظ‌ واقع‌ بودن‌ در نزديك‌ بقعه‌ ( رجوع كنيد به ادامة‌ مقاله‌) گسترش‌ يافته‌ و جانشين‌ سناردك‌ شده‌ است‌. ده‌ پيشوا به‌ دليل‌ افزايش‌ جمعيت‌، در 1366ش‌ تبديل‌ به‌ شهر شد (ايران‌. وزارت‌ كشور. حوزة‌ معاونت‌ برنامه‌ريزي‌ و خدمات‌ مديريت‌، ص‌8). پيشوا با راه‌ اصلي‌ به‌ ورامين‌ و شريف‌آباد (جادة‌ اصلي‌ تهران‌ ـ گرمسار) و با جاده‌اي‌ از جنوب‌ و جنوب‌ غربي‌ با ايستگاه‌ تثبيت‌ شني‌ (ايستگاه‌ راه‌آهن‌ ابردژ) ارتباط‌ دارد ( رجوع كنيد به رضايي‌، ص‌77ـ79؛ ايران‌. وزارت‌ راه‌ و ترابري‌، ص‌39). جادة‌ قديمي‌ دورة‌ صفويه‌ از طريق‌ كاروانسراي‌ قصر بهرام‌، از بالاي‌ امامزاده‌ جعفر (پيشوا) به‌ سوي‌ جنوب‌ امتداد داشته‌ است‌ (مستوفي‌ الممالكي‌، ص‌220ـ222). نخستين‌ دبستان‌ شهر پيشوا در 1300ش‌ افتتاح‌ شد (رضايي‌، ص‌11) و اكنون‌ مراكز آموزش‌ عالي‌ نيز دارد.زيارتگاه‌ امامزاده‌ جعفر در اين‌ شهر، منسوب‌ به‌ جعفر از فرزندان‌ امام‌ موسي‌ كاظم‌ عليه‌السلام‌ است‌ كه‌ گفته‌ مي‌شود در توابع‌ ورامين‌ به‌ شهادت‌ رسيده‌ است‌ (همان‌، ص‌138ـ139). اهالي‌ پيشوا محل‌ شهادت‌ او را در محلة‌ «شهيد گاه‌» كنونيِ شهر مي‌دانند. امروزه‌ اين‌ امامزاده‌ از زيارتگاههاي‌ مشهور منطقه‌ به‌ شمار مي‌آيد. زنان‌ عمدتاً در شبهاي‌ جمعه‌ و مردان‌ در بقية‌ روزها به‌ زيارت‌ آن‌ مي‌روند. اين‌ زيارتگاه‌ مشتمل‌ است‌ بر صحن‌ و ايوان‌ و حرم‌ و گنبدي‌ بزرگ‌. بر روي‌ ضريح‌ آن‌ كتيبه‌اي‌ با تاريخ‌ 944 وجود دارد و پايين‌ آن‌ نام‌ شاه‌ طهماسب‌ و تاريخ‌ 956 حك‌ شده‌ است‌ (اصلاني‌، ص‌44، 61؛ مشكوتي‌، 274ـ 275). در 1227، در زمان‌ فتحعلي‌شاه‌ قاجار، بقعه‌ تعمير و در ضلع‌ شرقي‌ آن‌ ايواني‌ ساخته‌ شد (مشكوتي‌، ص‌275). در ايوان‌ شرقي‌ و ضريح‌ و گنبد آن‌ كتيبه‌هايي‌ ديده‌ مي‌شود (اصلاني‌، ص‌ 61ـ62، 71).منابع‌: حسن‌ اصلاني‌، آشنايي‌ با سلالة‌ پاكان‌: امامزاده‌ جعفربن‌ موسي‌الكاظم‌ (ع‌)، «پيشوا»، تهران‌ 1377 ش‌؛ ايران‌. وزارت‌ راه‌ و ترابري‌، دفترچة‌ مسافات‌ راههاي‌ كشور ، تهران‌ 1362 ش‌؛ ايران‌. وزارت‌ كشور. حوزة‌ معاونت‌ برنامه‌ريزي‌ و خدمات‌ مديريت‌. دفتر تقسيمات‌ كشوري‌، اجراي‌ قانون‌ تعاريف‌ و ضوابط‌ تقسيمات‌ كشوري‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ ايران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سياسي‌ و اجتماعي‌. دفتر تقسيمات‌ كشوري‌، سازمان‌ تقسيمات‌ كشوري‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ همو، سازمان‌ تقسيمات‌ كشوري‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1377 ش‌؛ همو، نشرية‌ تاريخ‌ تأسيس‌ دار: ] تقسيمات‌ كشوري‌ 1378 [ ، تهران‌ 1378 ش‌؛ مجتبي‌ دماوندي‌، شرح‌ و بررسي‌ زندگاني‌ و معرفي‌ آثار علامه‌ قطب‌الدين‌ رازي‌ وراميني‌ ، ورامين‌: دانشگاه‌ آزاد اسلامي‌ واحد ورامين‌، ] بي‌تا. [ ؛ جعفر رضايي‌، پيشوا: ناحيه‌اي‌ از بلوك‌ ورامين‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلّح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، فرهنگ‌ جغرافيائي‌ آباديهاي‌ كشور جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، ج‌ 38: تهران‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ عبدالجليل‌ قزويني‌، نقض‌ ، چاپ‌ جلال‌الدين‌ محدث‌ ارموي‌، تهران‌ 1358 ش‌؛ مركز آمار ايران‌، سرشماري‌ عمومي‌ نفوس‌ و مسكن‌ 1375: نتايج‌ تفصيلي‌ كل‌ كشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ احمد مستوفي‌الممالكي‌، «قصر بهرام‌ گور»، يغما ، سال‌ 11، ش‌ 5 (مرداد 1337)؛ نصرت‌الله‌ مشكوتي‌، فهرست‌ بناهاي‌ تاريخي‌ و اماكن‌ باستاني‌ ايران‌ ، تهران‌ 1349 ش‌؛ نقشة‌ عمومي‌ كشور جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، تهران‌: مؤسسة‌ جغرافيائي‌ ارشاد، ] بي‌تا. [ .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده