پیش‌درآمد
معرف
رايجترين‌ قالبهاي‌ اجرايي‌ در موسيقيِسازيِ امروز ايران‌ كه‌ در شروع‌ دستگاه‌ يا آواز اجرا مي‌شود
متن
پيش‌درآمد ، از رايجترين‌ قالبهاي‌ اجرايي‌ در موسيقيِسازيِ امروز ايران‌ كه‌ در شروع‌ دستگاه‌ يا آواز اجرا مي‌شود. پيش‌درآمد از لحاظ‌ ساختار با پيشرو در موسيقي‌ مقامي‌ قديم‌ ايران‌ بسيار شباهت‌ دارد؛ پيشرو از اقسام‌ تصانيف‌ به‌شمار مي‌رفته‌ است‌ و به‌ سازندة‌ آن‌ مصنّف‌ مي‌گفته‌اند (مراغي‌، ص‌ 241؛ ستايشگر، ج‌ 1، ص‌ 210). اين‌ قالب‌ در موسيقي‌ تركان‌ عثماني‌، rev í Pe (پيشرو؛ ردهاوس‌، ذيل‌ همين‌ واژه‌) و در ميان‌ اعراب‌ «بَشْرَف‌» يا «بِشرِف‌» ( د.ترك‌ ، ذيل‌ rev" í "Pe ) نام‌ دارد. نامگذاري‌ اين‌ قالب‌ اجرايي‌ به‌ «پيش‌درآمد» را به‌ مشير همايون‌ شهردار، نوازنده‌ پيانو (1264ـ 1348ش‌) نسبت‌ مي‌دهند. وجه‌ اين‌ نامگذاري‌ آن‌ است‌ كه‌ «پيش‌درآمد» پيش‌ از درآمدِ آواز نواخته‌ مي‌شود. بنابر مشهور، ابتكار ساخت‌ اين‌ قالب‌ از غلامحسين‌ درويش‌ معروف‌ به‌ درويش‌خان‌ * است‌ (خالقي‌، بخش‌ 1، ص‌ 309ـ311؛ ستايشگر، همانجا). ظاهراً نقش‌ درويش‌خان‌، نه‌ خلق‌ پيش‌درآمد بلكه‌ پروراندن‌ و كامل‌ كردن‌ آن‌ به‌عنوان‌ يك‌ قطعة‌ مستقل‌ بوده‌ است‌. احتمالاً پيش‌درآمد سابقة‌ بيشتري‌ داشته‌، ولي‌ مختصر و خلاصه‌ بوده‌ و از حدود درآمدهاي‌ اولية‌ آواز تجاوز نمي‌كرده‌ است‌؛ چنانكه‌ در رديف‌ موسيقي‌ كه‌ مخبرالسلطنه‌ هدايت‌ از روي‌ سه‌تار مهدي‌ صلحي‌ (منتظم‌الحكماء) نوشته‌، قطعة‌ سه‌ضربي‌ ساده‌اي‌ به‌نام‌ «پيش‌درآمدِ محمد صادق‌خاني‌» وجود دارد كه‌ شايد محمد صادق‌خانِ رئيس‌ (زنده‌ در عهد مظفرالدين‌ شاه‌) مي‌نواخته‌ است‌. آقا حسينقلي‌ نيز پيش‌درآمد كوتاهي‌ به‌ وزن‌ 24 در ماهور ساخته‌ كه‌ از قطعات‌ مشهور موسيقي‌ ايراني‌ است‌ (خالقي‌، بخش‌ 1، ص‌ 309). اين‌ بحث‌ در بين‌ استادان‌ قديم‌ نيز مطرح‌ بوده‌ و مخصوص‌ درويش‌خان‌ نبوده‌ است‌؛ عبدالله‌ دوامي‌، رديف‌دان‌ و تصنيف‌خوان‌ معاصر، از ميرزاحسينقلي‌ نقل‌ مي‌كند كه‌ «پيش‌درآمد، نوعي‌ ضربي‌ نوازي‌ است‌ كه‌ از سابقه‌اي‌ طولاني‌ برخوردار است‌ و اگر نوازنده‌، ] متنِ [ آوازها را به‌ صورت‌ ضربي‌ بنوازد، يك‌ پيش‌درآمد است‌». محمدرضا لطفي‌ در توضيح‌ اين‌ نكته‌ مي‌نويسد كه‌ وقتي‌ اولين‌بار ميرزاحسينقلي‌ پيش‌درآمد درويش‌ را شنيد، دريافت‌ كه‌ اهل‌ فن‌ اعتباري‌ بيش‌ از حد به‌ ساخت‌ اين‌ گونه‌ قطعات‌ داده‌اند، ازينرو خود در بداهه‌پردازيهايش‌، با ضربي‌ نمودن‌ آوازها، نشان‌ داد كه‌ اين‌ شكل‌ ابداع‌ جديدي‌ در موسيقي‌ ايراني‌ نيست‌ (لطفي‌، ص‌ 164).آنچه‌ پيش‌درآمد را به‌ شكل‌ امروزي‌ تكامل‌ داده‌، تمايل‌ شنوندگان‌ به‌ نوعي‌ موسيقي‌ ضربي‌ بوده‌ كه‌ با گروه‌سازهاي‌ مختلف‌ اجرا مي‌شده‌ تا براي‌ شنيدن‌ كنسرت‌ (كه‌ شامل‌ اجراي‌ متون‌ آوازيِ مفصّل‌ و پيچيده‌ بود) آماده‌ شوند (خالقي‌، همانجا). براي‌ ايجاد اين‌ آمادگي‌، گوشه‌هاي‌ مهمي‌ كه‌ قرار است‌ در آواز خوانده‌ شود، پيشاپيش‌ به‌صورت‌ ضربي‌ و مختصر در قالب‌ پيش‌درآمد اجرا و عرضه‌ مي‌شود. به‌ طوركلي‌، پرورش‌ و تكامل‌ پيش‌درآمد به‌ بهبود و اصلاح‌ تكنيك‌ نوازندگان‌ ايراني‌ در هنگام‌ گروه‌نوازي‌ كمك‌ بسياري‌ كرده‌ است‌، چرا كه‌ نوازندگان‌ هميشه‌ به‌ بداهه‌نوازي‌ و تكنوازي‌ و استفادة‌ آزاد و دلخواه‌ از فنون‌ اجرايي‌ مهارت‌ داشتند و رعايت‌ قوانين‌ دقيق‌ گروه‌نوازي‌ برايشان‌ دشوار بود.نكتة‌ بسيار مهم‌ در ساخت‌ پيش‌درآمد، پرده‌گرداني‌ به‌ گوشه‌هاي‌ هم‌رديف‌ است‌. اين‌ كار بايد چنان‌ روان‌ و يكدست‌ اجرا شود كه‌ گوش‌ شنونده‌ را آزار ندهد و با منطق‌ پرده‌گرداني‌ رديف‌ نيز مغاير نباشد. در حقيقت‌، يكي‌ از مهمترين‌ ظرافتهاي‌ پيش‌درآمدسازي‌ به‌كار بستن‌ ظرافتهاي‌ زيبايي‌شناسانه‌ براي‌ وصل‌ گوشه‌ها به‌ يكديگر است‌ (لطفي‌، ص‌ 165). نكتة‌ مهم‌ ديگر در پيش‌درآمدسازي‌، انتخاب‌ ضرب‌ و تحرك‌ ضربي‌ است‌. ضربهاي‌ ساده‌ همچون‌ دو ضربي‌ و سه‌ ضربي‌، و ضربهاي‌ تركيبي‌ مانند ضربهاي‌ دوتايي‌ و سه‌تايي‌، و گاه‌ ضربهاي‌ لنگ‌ يا نامتقارن‌ كه‌ در بافت‌ ضربهاي‌ ساده‌ و تركيبي‌ شنيده‌ مي‌شوند، در پيش‌درآمدهاي‌ قديمي‌ استفاده‌ مي‌شده‌ است‌ (همان‌، ص‌ 166). آمار كلي‌ پيش‌درآمدهاي‌ قديمي‌ كه‌ ساختة‌ استادان‌ بزرگ‌ موسيقي‌ است‌، بيشترين‌ استفاده‌ را از ضرب‌ 24 سنگين‌ نشان‌ مي‌دهد (بهارلو، كتاب‌ 2، ص‌ 5). پيش‌درآمد، يك‌ دور ضربي‌ (سيكل‌ ريتميك‌) دارد كه‌ به‌نام‌ پاية‌ پيش‌درآمد يا پاية‌ ضرب‌ خوانده‌ مي‌شود و نظير همان‌ ادوار ايقاعي‌ در آثار عبدالقادر مراغي‌ است‌ (لطفي‌، همانجا). در اجراهاي‌ قديمتر، نوازنده‌ ابتدا درآمدهايي‌ از رديف‌ آوازي‌ را اجرا مي‌كرد و خواننده‌ شروع‌ به‌ خواندن‌ مي‌كرد و نوازنده‌ به‌ دنبال‌ او مي‌نواخت‌. در بين‌ آوازها قطعاتي‌ ضربي‌ با تنبك‌ اجرا مي‌شد، تنبك‌ ضرب‌ 68 سنگين‌ را مرتب‌ تكرار مي‌كرد و خواننده‌ رديف‌ آوازي‌ را ادامه‌ مي‌داد و قطع‌ و وصل‌ آواز و شعر را با ضربات‌ تنبك‌ منطبق‌ مي‌كرد و هجاهاي‌ شعري‌ را با رعايت‌ ضربهاي‌ تنبك‌ تطبيق‌ مي‌داد. درويش‌خان‌ ضرب‌ پيش‌درآمد را از همين‌ ضربهاي‌ سنگين‌ 68 اقتباس‌ كرد (بهارلو، همانجا). ساختن‌ پيش‌درآمد در ادواري‌ با پاية‌ ضربي‌ كوتاه‌، ساده‌تر از پيش‌درآمدسازي‌ در ادوار ضربي‌ با پاية‌ بلند و طولاني‌ است‌ و تنها در آثار درويش‌خان‌ و ركن‌الدين‌خان‌ و رضا محجوبي‌ مي‌توان‌ نمونه‌هاي‌ هنرمندانة‌ آن‌ را ديد. بهترين‌ و كاملترين‌ پيش‌درآمدها را از لحاظ‌ اصول‌ نواپردازي‌ و رعايت‌ منطق‌ رديف‌ و زيباشناسي‌ اجرا، از آن‌ درويش‌خان‌ دانسته‌اند. استادان‌ يادشده‌ توانسته‌اند وزنهاي‌ نامتقارن‌ را درون‌ پاية‌ ضربي‌ موردنظرشان‌ بخوبي‌ جاي‌ بدهند و همين‌ باعث‌ پيچيدگي‌ هنري‌ اين‌ آثار شده‌ است‌، و نوازندگان‌ امروزي‌ تنبك‌ آنها را بخوبي‌ درك‌ نمي‌كنند و هنگام‌ اجرا دچار مشكل‌ مي‌شوند. عدم‌ تسلط‌ موسيقيدانان‌ امروزي‌ به‌ وزن‌ و ضرب‌ باعث‌ افت‌ فن‌ و افت‌ ارزشهاي‌ پيش‌درآمدسازي‌ شده‌است‌ و امروزه‌ براي‌ نگهداشتن‌ ضرب‌ قطعه‌ مجبورند از پايه‌هاي‌ ساده‌ استفاده‌ كنند، زيرا ضربهاي‌ قديمي‌ را كمتر مي‌شناسند (لطفي‌، ص‌ 166ـ167).منابع‌: محمد بهارلو، موسيقي‌ ايراني‌ ، كتاب‌ 2، تهران‌ 1336 ش‌؛ روح‌الله‌ خالقي‌، سرگذشت‌ موسيقي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1353 ش‌؛ مهدي‌ ستايشگر، واژه‌نامة‌ موسيقي‌ ايران‌زمين‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ محمدرضا لطفي‌، «تعاريف‌ علمي‌ موسيقي‌ ايراني‌»، در كتاب‌ سال‌ شيدا: مجموعة‌ مقالات‌ موسيقي‌ ويژة‌ پژوهش‌ در فرهنگ‌ ايران‌ ، گردآورنده‌ محمدرضا لطفي‌، تهران‌ 1377 ش‌؛ عبدالقادربن‌ غيبي‌ مراغي‌، جامع‌ الالحان‌ ، چاپ‌ تقي‌ بينش‌، تهران‌ 13 ش‌؛Sir James Redhouse, Redhouse Yeni Tدrkµe - I  ngilizce Sخzlدk = New Redhouse Turkish - English dictionary , Istanbul 1984, s.v. "Pe í rev"; TA , s.v. "Pe í rev".
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سيدعليرضا ميرعلي‌نقي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده