پیشاور
معرف
پيشاور ،# شهر و ناحيه‌اي‌ در شمال‌ غربي‌ پاكستان‌.
متن
پيشاور ، شهر و ناحيه‌اي‌ در شمال‌ غربي‌ پاكستان‌.1) شهر پيشاور. مركز ايالت‌ سرحد شمال‌ غربي‌ پاكستان‌، در ساحل‌ چپ‌ رود بارا از ريزابه‌هاي‌ رود كابل‌ است‌؛ در ارتفاع‌ 320 متري‌، در 174 كيلومتري‌ غرب‌ اسلام‌آباد، بر سر راه‌ اصلي‌ اسلام‌آباد به‌ كابل‌ و در حدود 20 كيلومتري‌ مشرق‌ گردنة‌ خيبر * واقع‌ شده‌ است‌.پيشاور داراي‌ اقليم‌ گرم‌ و خشك‌ است‌، حداكثر دماي‌ هوا در بهار به‌ ْ3ر33 و در تابستان‌ به‌ ْ1ر41 سانتيگراد مي‌رسد. حداقل‌ دماي‌ آن‌ در زمستان‌ به‌ ْ9ر3 سانتيگراد مي‌رسد ( > «پيشاور» < ).ناحية‌ پيشاور به‌ گنداره‌/ گندهارا معروف‌ بود و شهر پيشاور در منابع‌ به‌نامهاي‌ برشاور، پارشاور، پوروشاپورا و بگرام‌ نيز ناميده‌ شده‌ و از تختگاههاي‌ سلاطين‌ به‌ شمار مي‌رفته‌ است‌ (جويني‌، ج‌2، ص‌61؛ تمدن‌ ايراني‌ ، ص‌403؛ گيرشمن‌، ص‌159؛ تتوي‌ و جعفر قزويني‌، ص‌554؛ مروي‌، ج‌2، ص‌701؛ راجپوت‌، ص‌56). نام‌ امروزي‌ شهر به‌ اكبر (حك : 963ـ1014) نسبت‌ داده‌ مي‌شود ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذيل‌ مادّه‌) و به‌ گفتة‌ برخي‌ منابع‌ از واژة‌ فارسي‌ پيش‌ ـ آور به‌ معناي‌ سرحد (شهر) اقتباس‌ شده‌ است‌ (شيرواني‌، ص‌ 183).پيشاور شهري‌ باستاني‌ است‌. ثعالبي‌ (ص‌529) به‌ آبادكردن‌ فرشابور (پيشاور) به‌ دست‌ شاپور ذوالاكتاف‌ اشاره‌ دارد. از پيشاور در ادبيات‌ كهن‌ سانسكريت‌ و نوشته‌هاي‌ مورخان‌ قديمي‌ از جمله‌ استرابون‌، آريان‌ و بطلميوس‌ جغرافيدان‌ ياد شده‌ است‌. در قرن‌ دوم‌ پيش‌ از ميلاد پيشاور ضميمة‌ قلمرو اكراتيدس‌ ، پادشاه‌ يوناني‌ ـ باكتريايي‌، شد ( بريتانيكا ، ذيل‌ مادّه‌). در قرن‌ اول‌ ميلادي‌ كانيشكا ، پادشاه‌ كوشان‌، آنجا را پايتخت‌ قلمرو خويش‌ كرد (نهرو، ج‌1، ص‌230). در قرن‌ پنجم‌ ميلادي‌ كه‌ فا ـ هسين‌ راهب‌ و جهانگرد چيني‌ از اين‌ ناحيه‌ ديدار كرد، آيين‌ بودا در آنجا غلبه‌ داشت‌ ( رجوع كنيد به همان‌، ج‌ 1، ص‌ 301).اسلام‌ نخستين‌ بار در دورة‌ غزنويان‌ در پيشاور ظاهر شد. در 369 و 392 سبكتگين‌ با جَيپال‌، حاكم‌ هندوشاهي‌، در پيشاور جنگيد و در 400، فرزندش‌ محمود با اَنَنْدْپال‌، پسر جيپال‌، در همانجا به‌ نبرد برخاست‌ و او را شكست‌ داد (دولافوز، ص‌84 ـ 86). از آن‌ پس‌ پيشاور زير سلطة‌ غزنويان‌ بود و در مسير فلات‌ افغانستان‌ به‌ سوي‌ لاهور، پايتخت‌ غزنويها در شمال‌ هندوستان‌، يكي‌ از مهمترين‌ نقاط‌ ارتباطي‌ به‌ شمار مي‌رفت‌ ( رجوع كنيد به تمدن‌ ايراني‌ ، ص‌436). در 575 مُعزالدين‌ محمدِسام‌ غوري‌ پيشاور را تسخير كرد ( د.اسلام‌ ، همانجا). كمتر از پنجاه‌سال‌ بعد، چنگيزخان‌ به‌ پيشاور حمله‌ برد و آنجا را ويران‌ ساخت‌ (دولافوز، ص‌97). در اين‌ زمان‌ پيشاور اهميت‌ خود را از دست‌ داد و به‌ همين‌ سبب‌ در منابع‌ اسلامي‌ هندي‌ كمتر از آن‌ ياد شده‌ است‌. در 911 ظهيرالدين‌ بابر از گذرگاه‌ خيبر گذشت‌ و پيشاور را تسخير كرد ( د.اردو ، ج‌5، ص‌604) و در 925 دستور بازسازي‌ قلعة‌ پيشاور را صادر كرد (فرشته‌، ج‌1، ص‌201). پيشاور در دورة‌ سلطنت‌ همايون‌، اكبر، جهانگير و سپس‌ شاه‌ جهان‌ عملاً در دست‌ افغانها بود كه‌ بظاهر خود را تابع‌ دهلي‌ مي‌خواندند. در 1077 اورنگ‌زيب‌، فرزند شاه‌ جهان‌، براي‌ سركوبي‌ طايفة‌ يوسف‌زايي‌ به‌پيشاور حمله‌ برد (بختاورخان‌، ج‌1، ص‌369). از زمان‌ اورنگ‌زيب‌ تا 1151 كه‌ نادرشاه‌ پيشاور و سپس‌ لاهور را فتح‌ كرد، شهر در تصرف‌ گوركانيان‌ دهلي‌ بود ( رجوع كنيد به مروي‌، ج‌2، ص‌636، 689). در 1151 سربازان‌ نادر پس‌ از نبرد خيبر به‌ سوي‌ پيشاور پيشروي‌، و آن‌ را تسخير كردند. نادر به‌ مدت‌ چهار هفته‌ در پيشاور توقف‌ كرد (قدوسي‌، ص‌132ـ133). در 1152، به‌ موجب‌ قرارداد صلحي‌ كه‌ بين‌ محمدشاه‌ گوركاني‌ و نادرشاه‌ منعقد شد، تمامي‌ نواحي‌ غربي‌ رود سند از جمله‌ پيشاور به‌ ايران‌ تعلق‌ گرفت‌ (اوتر، ص‌171).پيشاور در 1160 به‌تصرف‌ احمدشاه‌ دُرّاني‌ درآمد (گلستانه‌، ص‌ 416). در قرن‌ سيزدهم‌ سيكهاي‌ پنجاب‌ آن‌ را تسخير كردند و در 1265/ 1849 به‌ تصرف‌ بريتانيا درآمد و تا تأسيس‌ ايالت‌ سرحد شمال‌غربي‌ جزو پنجاب‌ بود ( د. اردو ، ج‌ 5 ، ص‌605).پيشاور امروزي‌ داراي‌ 000 ، 750 تن‌ جمعيت‌ است‌ (طبق‌ برآورد 1379 ش‌، رجوع كنيد به > «پيشاور» < ). شهر داراي‌ فرودگاه‌ و ايستگاه‌ راه‌آهن‌ است‌ و از طريق‌ راههاي‌ زميني‌ با ساير نقاط‌ پاكستان‌ و افغانستان‌ ارتباط‌ دارد ( > نقشة‌ راهنماي‌ پيشاور < ، يادداشتها). راه‌آهن‌ پيشاور ـ كراچي‌، از خطوط‌ عمدة‌ راه‌آهن‌ پاكستان‌ محسوب‌ مي‌شود كه‌ دو نقطة‌ منتهي‌اليه‌ شمال‌ و جنوب‌ كشور را به‌ هم‌ متصل‌ مي‌كند (صافي‌، ص‌99). سدّ بزرگ‌ وَرسَك‌ در نزديكي‌ شهر احداث‌ شده‌ است‌ (فرزين‌نيا، ص‌7). شهر داراي‌ صنايع‌ پارچه‌بافي‌، كارخانة‌ شكر، كمپوت‌سازي‌، توليد كفش‌، محصولات‌ چرمي‌، سراميك‌، ظروف‌ مسي‌، گلدوزي‌، قاليبافي‌، صنايع‌ دستي‌ (عاجكاري‌)، مصنوعات‌ چوبي‌، چاقوسازي‌ و اسلحه‌سازي‌ است‌. بازار قديمي‌ شهر، بازار قصه‌خواني‌، محل‌ مبادلة‌ كالا با بازرگانان‌ خارجي‌ است‌ و معاملات‌ خشكبار، مصنوعات‌ پشمي‌، قالي‌، قاليچه‌، كتهاي‌ چرمي‌، كلاههاي‌ پوست‌ بره‌اي‌ و رداهاي‌ چيترالي‌ در آنجا صورت‌ مي‌گيرد ( > «پيشاور: مركز ايالت‌ سرحد شمال‌ غربي‌» < ؛ > شهرهاي‌ جهان‌ < ، ج‌4، ص‌ 449ـ450). باستان‌شناسان‌ در پيشاور و پيرامون‌ آن‌، آثاري‌ از مجسمه‌هاي‌ سنگي‌، سنگهاي‌ تراشيده‌ و سكه‌هايي‌ به‌ دست‌ آورده‌اند. در موزة‌ آنجا نيز نفيس‌ترين‌ نمونه‌هاي‌ آثار صنعتي‌ و هنري‌ گنداره‌ وجود دارد (راجپوت‌، ص‌57).بيشتر اهالي‌ شهر به‌ زبان‌ پشتو * سخن‌ مي‌گويند و برخي‌ نيز به‌ فارسي‌ تكلم‌ مي‌كنند (صافي‌، ص‌103). جمعيت‌ شهر را عمدتاً پتهانهاي‌ مسلمان‌ تشكيل‌ مي‌دهد (لانگ‌، ص‌44). در كنار پتهانها، اقليتهايي‌ از هندوها، سيكها، گجراتيها، براهماييها، كشميريها و برخي‌ ديگر در شهر و پيرامون‌ آن‌ زندگي‌ مي‌كنند. طايفة‌ يوسف‌زايي‌، اصليترين‌ طايفة‌ قبيلة‌ پتهان‌ است‌ (بالفور، ذيل‌ " "Peshawur ).تا اواسط‌ دهة‌ 1330ش‌ شهر پيشاور با باروها و شانزده‌ دروازه‌ محصور بود. از دروازه‌هاي‌ شهر قديمي‌، معروفترين‌ آنها دروازة‌ كابل‌ بود كه‌ اكنون‌ فقط‌ نامي‌ از آن‌ باقي‌ مانده‌ است‌. از اين‌ دروازه‌ راهي‌ به‌ سوي‌ خيبر و از آنجا به‌ كابل‌ مي‌رفت‌. شهر داراي‌ ساختمانهاي‌ خشتي‌ با اسكلت‌ چوبي‌ و درهاي‌ كنده‌كاري‌ زيباست‌ (همان‌، يادداشتها).دانشگاه‌ پيشاور كه‌ در 1329ش‌ تأسيس‌ شد داراي‌ تعدادي‌ كالج‌ است‌ و در آن‌ به‌ زبانهاي‌ اردو، پشتو، انگليسي‌، عربي‌ و فارسي‌ تدريس‌ مي‌شود ( > «پيشاور: مركز ايالت‌ سرحد شمال‌ غربي‌» < ؛ اسعدي‌، ج‌2، ص‌244). بناهاي‌ تاريخي‌ پيشاور شامل‌ ويرانه‌هاي‌ بزرگترين‌ استوپا (معبد بودايي‌ متعلق‌ به‌ قرن‌ دوم‌ ميلادي‌)، بالاحصار ( رجوع كنيد به بالاحصار(2) * )، بازار قصه‌خواني‌، و مسجد مهابت‌خان‌ است‌. مسجد مهابت‌خان‌ كه‌ در 1081 ساخته‌ شده‌ است‌، تنها مسجد دورة‌ مغولها در محلة‌ اندرشهر (اندِرشهر) پيشاور است‌كه‌ از تجاوز سيكها در امان‌مانده‌است‌. ورودي‌مسجد دروازة‌ باريكي‌ از درون‌ بازار جواهرفروشان‌ است‌. اين‌ مسجد داراي‌ طرح‌معماري‌ مغولي‌است‌ و به‌نام‌ حاكم‌ منطقه‌ كه‌ در خدمت‌ شاه‌ جهان‌ و اورنگ‌ زيب‌ بود، ناميده‌ شده‌ است‌. در وسط‌ حياط‌ وسيع‌ مسجد حوض‌ بزرگي‌ قرار دارد و حجره‌هايي‌ در جوانب‌ آن‌ ساخته‌ شده‌ است‌. شبستان‌ مسجد در جانب‌ غربي‌ قرار دارد و در دو سوي‌ آن‌ دو منارة‌ بلند بنا شده‌ است‌. داخل‌ شبستان‌ مسجد با سه‌ گنبد شياردار كوتاه‌ پوشيده‌ شده‌ و با طرحهاي‌ گلدار و هندسي‌، به‌ نحو زيبايي‌ رنگ‌آميزي‌ شده‌ است‌ ( > «پيشاور» < ).بازار قصه‌خواني‌ از مراكز پررونق‌ تجاري‌ پيشين‌ و كنوني‌ شهر است‌. در گذشته‌ بازرگانان‌، سربازان‌، شاهزادگان‌، شعرا، صنعتكاران‌ و دستفروشان‌ و دوره‌گردان‌ پيوسته‌ براي‌ تبادل‌ نظر و شنيدن‌ اخبار روز و شايعات‌ در قهوه‌خانه‌هاي‌ سنّتي‌ آن‌، گرد مي‌آمده‌اند. امروزه‌ سيماي‌ دوران‌ گذشته‌ در اين‌ بازار باقي‌ است‌ (راجپوت‌، همانجا).2) ناحية‌ پيشاور. ناحية‌ پيشاور با مساحت‌ 4002 كيلومترمربع‌، از دشتهاي‌ حاصلخيزي‌ تشكيل‌ شده‌ است‌ كه‌ قسمتي‌ از حوزة‌ وسيع‌ رود كابل‌ است‌ و با اين‌ رود مشروب‌ مي‌شود. پيرامون‌ آن‌ با تپه‌هاي‌ كم‌ ارتفاع‌ پوشيده‌ شده‌ است‌ ( بريتانيكا ، همانجا).اين‌ ناحيه‌ از شمال‌ به‌ رشته‌كوههايي‌ محدود مي‌شود كه‌ سفيدكوه‌ را به‌ هندوكش‌ متصل‌ مي‌كند و در غرب‌ و جنوب‌ غرب‌ با امتداد همان‌ كوهها و در مشرق‌ با رود سند و در شمال‌ شرق‌ با تپه‌هاي‌ بونر و سوات‌ محدود مي‌شود (بالفور، همانجا). محصولات‌ عمدة‌ كشاورزي‌ ناحيه‌ مشتمل‌ است‌ بر گندم‌، ذرت‌، نيشكر، جو، پنبه‌ و ميوه‌ ( بريتانيكا ، همانجا).منابع‌: اردو دائرة‌ معارف‌ اسلاميّه‌ ، لاهور 1384ـ1410/ 1964ـ1989، ذيل‌ «پشاور» (از سيّدانوارالحق‌)؛ مرتضي‌ اسعدي‌، جهان‌ اسلام‌ ، تهران‌ 1366ـ1369ش‌؛ ژان‌ اوتر، سفرنامة‌ ژان‌ اوتر: عصر نادرشاه‌ ، ترجمة‌ علي‌ اقبالي‌، تهران‌ 1363ش‌؛ محمد بختاورخان‌، مرآة‌العالم‌: تاريخ‌ اورنگزيب‌ ، چاپ‌ ساجده‌ س‌. علوي‌، لاهور 1979؛ احمدبن‌ نصرالله‌ تتوي‌ و جعفر قزويني‌، تاريخ‌ الفي‌: تاريخ‌ ايران‌ و كشورهاي‌ همسايه‌ در سال‌هاي‌ 850 ـ984 ه ، چاپ‌ علي‌ آل‌داود، تهران‌ 1378ش‌؛ تمدن‌ ايراني‌ ، اثر چند تن‌ از خاورشناسان‌ فرانسوي‌، ترجمة‌ عيسي‌ بهنام‌، تهران‌ 1346ش‌؛ عبدالملك‌بن‌ محمد ثعالبي‌، تاريخ‌ غررالسير: المعروف‌ بكتاب‌ غرر اخبار ملوك‌ الفرس‌ و سيرهم‌ ، چاپ‌ زوتنبرگ‌، پاريس‌ 1900، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1963؛ عطاملك‌بن‌ محمد جويني‌، كتاب‌ تاريخ‌ جهانگشاي‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزويني‌، ليدن‌ 1911ـ1937، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ] بي‌تا. [ ؛ كلود فريزر دولافوز، تاريخ‌ هند ، ترجمة‌ محمدتقي‌ فخرداعي‌ گيلاني‌، ] تهران‌ [ 1316ش‌؛ الله‌بخش‌ راجپوت‌، «پيشاور»، در پاكستان‌ ] مجموعه‌ مقالات‌ [ ، كراچي‌ ] بي‌تا. [ ؛ زين‌العابدين‌بن‌ اسكندر شيرواني‌، بستان‌السياحه‌، يا، سياحت‌نامه‌ ، چاپ‌ سنگي‌ تهران‌ 1315، چاپ‌ افست‌ ] بي‌تا. [ ؛ قاسم‌ صافي‌، سفرنامة‌ پاكستان‌: نگرشي‌ به‌ تاريخ‌ و فرهنگ‌ ، تهران‌ 1366ش‌؛ زيبا فرزين‌نيا، پاكستان‌ ، تهران‌: دفتر مطالعات‌ سياسي‌ و بين‌المللي‌، 1376ش‌؛ محمدقاسم‌بن‌ غلامعلي‌ فرشته‌، تاريخ‌ فرشته‌، يا، گلشن‌ ابراهيمي‌ ، لكهنو 1281؛ محمدحسين‌ قدوسي‌، نادرنامه‌ ، مشهد 1339ش‌؛ ابوالحسن‌بن‌ محمدامين‌ گلستانه‌، مجمل‌التواريخ‌ ، چاپ‌ مدرس‌ رضوي‌، تهران‌ 1356ش‌؛ رومن‌ گيرشمن‌، ايران‌ از آغاز تا اسلام‌ ، ترجمة‌ محمد معين‌، تهران‌ 1349ش‌؛ رابرت‌ پرگرين‌ لانگ‌، سرزمين‌ و مردم‌ پاكستان‌ ، ترجمة‌ داوود حاتمي‌، تهران‌ 1372ش‌؛ محمدكاظم‌ مروي‌، عالم‌آراي‌ نادري‌ ، چاپ‌ محمدامين‌ رياحي‌، تهران‌ 1364ش‌؛ جواهر لعل‌ نهرو، كشف‌ هند ، ترجمة‌ محمود تفضلي‌، تهران‌ 1361ش‌؛Ba ¦ bur, Emperor of India, Ba ¦ bur-na ¦ ma= Memoirs of Ba ¦ bur , tr. Annette Susannah Beveridge, New Delhi 1979; Edward Balfour, The cyclopaedia of India and of eastern and southern Asia , 3rd ed. London 1885, repr. Graz 1967-1968; Cities of the world , 3rd ed. vol. 4: Asia, the Pacific, and the Asiatic Middle East , ed. Margaret Walsh Young and Susan L. Sletler, Detroit 1987; EI 2 , s.v. "Pes ¢ h ¢ a ¦ war" (by C.C. Davies and C.E. Bosworth); The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1985, Micropaedia , s.v. "Pesha ¦ war"; "Peshawar". Yahoo web site. [On-line]. Available: http:// search. yahoo. com/ bin/ search? [19 Nov. 2000]; Peshawar guide map , Karachi: Pakistan Tourism Development Corporation, 1997; "Peshawar: the capital of N.W.F.P.", in Pakistan: the land of Islam . [On-line]. Available: http:// attila. stevens-tech. edu/ ¬ akhanl/ country. html. [19 Nov. 2000].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهرام‌ اميراحمديان‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده