پیری‌ رئیس‌
معرف
ادار، نقشه‌بردار و نويسندة‌ ترك‌
متن
پيري‌ رئيس‌ ، دريادار، نقشه‌بردار و نويسندة‌ ترك‌. پدرش‌ حاجي‌محمد نام‌ داشت‌. احتمالاً در گاليپولي‌ زاده‌ شد، تاريخ‌ ولادتش‌ معلوم‌ نيست‌ و در 961 در قاهره‌ درگذشت‌. عمويش‌، كمال‌ رئيس‌ * به‌عنوان‌ ناخدا در ناوگان‌ نيروي‌ دريايي‌ عثماني‌ خدمت‌ مي‌كرد، اما به‌سبب‌ ماجراجوييهايش‌، در ميان‌ مسيحيان‌ مديترانه‌ به‌ راهزن‌ دريايي‌ معروف‌ بود. نخستين‌ دورة‌ زندگي‌ پيري‌رئيس‌ به‌ فراگيري‌ حرفة‌ دريانوردي‌ نزد عمويش‌ سپري‌ شد. او و عمويش‌ اغلب‌ با اتكا به‌ ياري‌ مسلمانان‌ عرب‌ همكيش‌ خود از سواحل‌ تونس‌ و الجزاير، به‌عنوان‌ پايگاه‌ و پناهگاه‌ و محل‌ فروش‌ غنايم‌ جنگي‌ استفاده‌ مي‌كردند. آنها به‌ كشتيهاي‌ اروپاييان‌ و سواحل‌ اسپانيا، فرانسه‌ و سواحل‌ غربي‌ و جنوبي‌ ايتاليا و جزاير غربي‌ مديترانه‌ حمله‌ مي‌بردند. در ضمن‌ اين‌ لشكركشيها، كه‌ بيشتر نيمة‌ اول‌ سلطنت‌ بايزيد دوم‌ (ح 886 ـ 900) را فرامي‌گرفت‌، پيري‌رئيس‌ اطلاعات‌ كاملي‌ دربارة‌ كشورهاي‌ حوزة‌ مديترانه‌ و ابزارهاي‌ گوناگون‌ در فن‌ دريانوردي‌ و مهارت‌ در به‌كارگيري‌ آنها كسب‌ كرد. تجربة‌ شخصي‌ پيري‌رئيس‌ و پشتكارش‌ در گردآوري‌ منابع‌ (بيشتر ايتاليايي‌ و كاتالونيايي‌) همراه‌ با ذهن‌ خلاقش‌، بعدها او را قادر ساخت‌ تا مجموعة‌ چشمگيري‌ از نقشه‌هاي‌ خشكيها و آبها فراهم‌ آورد.دومين‌ دورة‌ زندگي‌ پيري‌رئيس‌ هنگامي‌ آغاز شد كه‌ بايزيد دوم‌ در 900، عموي‌ او را به‌خدمت‌ در نيروي‌ دريايي‌ عثماني‌ فراخواند. پيري‌رئيس‌ از اين‌ سال‌ تا زمان‌ درگذشت‌ عمويش‌ (در 916 يا 917؛ رجوع كنيد به سوچك‌ ، 1992 ب‌ ، ص‌ 164) هميشه‌ در كنار وي‌ بود. وي‌ در مأموريتهاي‌ گوناگون‌ دريايي‌ از قبيل‌ انتقال‌ تداركات‌ براي‌ مماليك‌ مصر يا گشت‌زني‌ در خطوط‌ دريايي‌ ميان‌ استانبول‌ و نقاط‌ مختلف‌ درياي‌ اژه‌ و شرق‌ مديترانه‌ شركت‌ داشت‌. اين‌ مناطق‌ مورد دست‌درازي‌ شهسواران‌ رودس‌ ( رجوع كنيد به رودس‌ * ) بود. نام‌ كمال‌ رئيس‌ بخصوص‌ در زمان‌ جنگ‌ عثماني‌ و ونيز طي‌ سالهاي‌ 904 تا 908 ــ كه‌ پيري‌رئيس‌ هم‌ در آن‌ حضور داشت‌ ــ بر سر زبانها افتاد و پيري‌ رئيس‌ هم‌ از آن‌ پس‌ به‌تنهايي‌ فرماندهي‌ يك‌ كشتي‌ را به‌عهده‌ داشت‌. همين‌ استقلال‌ زندگي‌ او را نجات‌ داد، چه‌ عمويش‌ با كشتي‌ خود بر اثر طوفاني‌ در شرق‌ درياي‌ اژه‌ در 916 غرق‌ شد.با درگذشت‌ كمال‌ رئيس‌، سومين‌ و پربارترين‌ مرحلة‌ زندگي‌ پيري‌ رئيس‌ آغاز شد؛ زيرا از اين‌ زمان‌ به‌بعد او بيشتر در گاليپولي‌ ( رجوع كنيد به گليبولي‌ * كه‌ تا 924 پايگاه‌ اصلي‌ نيروي‌ دريايي‌ دولت‌ عثماني‌ بود) به‌سر برد و اوقاتش‌ را صرف‌ بررسي‌ جنبة‌ نظري‌ كار نقشه‌كشي‌ دريايي‌ و علوم‌ دريانوردي‌ كرد. اولين‌ و درخشانترين‌ اثر پيري‌رئيس‌ در 919 شكل‌ گرفت‌ و او توانست‌ نقشة‌ جهان‌ را تهيه‌ كند كه‌ امروزه‌ قسمتي‌ از آن‌ ــ احتمالاً يك‌ سوم‌ ــ باقي‌ مانده‌ است‌. اين‌ نقشه‌ دو ويژگي‌ دارد: نخست‌ راهنماي‌ كشتيراني‌ و نمودار بنادر مديترانه‌ است‌، و ديگر نقشة‌ جهان‌ در عصراكتشافات‌ بزرگ‌ ( رجوع كنيد به كمبل‌، ج‌ 1، ص‌ 371ـ 458؛ سوچك‌، 1992 الف‌ ، ص‌ 269ـ272؛ همو، 1992 ب‌ ، ص‌ 49ـ79). در اينجا ويژگي‌ سومي‌ را نيز مي‌توان‌ اضافه‌ كرد و آن‌ ارائة‌ نقشه‌ به‌ عنوان‌ اثري‌ هنري‌ است‌، زيرا رنگ‌آميزي‌ متنوع‌، شكل‌ هنري‌ گيراي‌ آن‌، همچنين‌ حكاياتي‌ راجع‌ به‌ رويدادهايي‌ از قبيل‌ كشف‌ امريكا يا وصف‌ عجايب‌ اين‌ قارة‌ جديد، نشان‌ مي‌دهد كه‌ هدف‌ از ترسيم‌ اين‌ نقشه‌ گذشته‌ از استفادة‌ ابزاري‌ براي‌ دريانوردان‌، تأثيرگذاري‌ بر مخاطبي‌ مهم‌ بوده‌ است‌. بخش‌ باقي‌ مانده‌ (استانبول‌، كتابخانة‌ طوپقاپي‌ سراي‌، روان‌ 1633 مكرر، ابعاد: 90*63 سانتيمتر، كاغذ پوستي‌) يك‌ سوم‌ يا نيمة‌ غربي‌ اصل‌ نقشه‌ است‌ و در انتها شامل‌ اين‌ عبارت‌ است‌: «فراهم‌ آمد بدست‌ حقير پيري‌ پسر حاجي‌محمد و برادرزادة‌ كمال‌ رئيس‌ ـ عفي‌الله‌ عنهما ـ در شهر گليپولي‌ در محرم‌الحرام‌ 919». اين‌ نقشه‌، اقيانوس‌ اطلس‌ را با سواحل‌ اروپا و افريقا و امريكا نشان‌ مي‌دهد. بنابر گفتة‌ پيري‌ رئيس‌ نقشة‌ امريكا براساس‌ پنج‌ نقشه‌ ترسيم‌ شده‌ است‌: نقشه‌اي‌ كه‌ كلمب‌ كشيده‌ بود و نمودارهايي‌ كه‌ پرتغاليها فراهم‌ آورده‌ بودند. اين‌ نقشه‌ از طول‌ به‌نحوي‌ پاره‌ شده‌ است‌ كه‌ قسمت‌ عمدة‌ آن‌، شامل‌ بخش‌ بزرگي‌ از اروپا، افريقا و تمام‌ آسيا از بين‌ رفته‌ است‌. دانسته‌ نيست‌ كه‌ نقشه‌ چگونه‌ و چه‌ هنگام‌ پاره‌ شده‌ است‌، اما احتمالاً وقتي‌ بوده‌ كه‌ پيري‌رئيس‌ با چند كشتي‌ از ناوگان‌ دريايي‌ عثماني‌ در پايان‌ فتح‌ مصر در 923 به‌ دست‌ سليم‌ اول‌ در قاهره‌ بوده‌ است‌. زيرا طبق‌ گفتة‌ پيري‌رئيس‌ در اثر ديگرش‌ به‌نام‌ كتاب‌بحريه‌ (ص‌ 5، چاپ‌ عكسي‌؛ رجوع كنيد به دنبالة‌ مقاله‌) سلطان‌ در آنجا از سر لطف‌ نقشه‌ را از وي‌ پذيرفته‌ است‌. بعدها اين‌ نقشه‌ به‌فراموشي‌ سپرده‌ شد تا اين‌ كه‌ در 1308 ش‌/1929 در كتابخانه‌ طوپقاپي‌ سراي‌ كشف‌ گرديد. شناسايي‌ اين‌ نقشه‌ ــ هرچند تا حدودي‌ اقتباسي‌ از يكي‌ از نخستين‌ نقشه‌هاي‌ كلمب‌ بود كه‌ بعدها از ميان‌ رفته‌ بود ــ اين‌ تأثير را داشت‌ كه‌ از حدود علايق‌ محققان‌ فراتر رفت‌ و يك‌ رويداد مهم‌ بين‌المللي‌، و ماية‌ افتخاري‌ براي‌ جمهوري‌ نوپاي‌ تركيه‌، بخصوص‌ بنيانگذار آن‌، كمال‌ آتاتورك‌، شد. به‌ دستور رئيس‌ جمهور، انجمن‌ تاريخ‌ تركيه‌ در 1314 ش‌/1935 يك‌ چاپ‌ عكسي‌ از نقشه‌، به‌همراه‌ دفترچة‌ راهنمايي‌ از ترجمة‌ حكايات‌ آن‌ به‌ زبانهاي‌ تركي‌ جديد، آلماني‌، فرانسوي‌، انگليسي‌ و ايتاليايي‌ منتشر كرد (از نقشة‌ پيري‌رئيس‌، تجديد چاپ‌ در 1345/1966 چاپهاي‌ خلاصه‌ شدة‌ بسياري‌ موجود است‌ كه‌ بهترين‌ آنها چاپ‌ م‌. ملا دو ژردن‌ و مونيك‌ رنسير است‌ رجوع كنيد به نقشة‌ ش‌ 28). ارزش‌ سندي‌ نقشه‌ واقعاً زياد است‌ و اگر افتادگي‌ نداشت‌ از ارزش‌ بيشتري‌ هم‌ برخوردار مي‌شد؛ زيرا به‌ گفتة‌ پيري‌رئيس‌، وي‌ براي‌ ترسيم‌ نقشه‌اش‌ از منابع‌ اروپايي‌ و شرقي‌ سود جسته‌ است‌. به‌ بيان‌ ديگر حاصل‌ كار بايد اثري‌ با نوع‌ و ارزش‌ منحصر به‌فرد بوده‌ باشد. نقشة‌ پيري‌ رئيس‌ را گاه‌ با عناوين‌ نادرستي‌ چون‌ «نخستين‌ نقشة‌ امريكا» يا «نقشه‌ گمشدة‌ كلمب‌ با ترجمة‌ تركي‌» ناميده‌اند. اين‌ نقشه‌ با وجود پارگي‌ و نقص‌ يكي‌ از گنجينه‌هاي‌ مهم‌ كتابخانة‌ طوپقاپي‌ سراي‌ محسوب‌ مي‌شود. همچنين‌ اهميت‌ جهاني‌ اين‌ نقشه‌، باعث‌ پاره‌اي‌ تفسيرهاي‌ عجيب‌ شده‌ است‌.نقشة‌ پيري‌رئيس‌ هرچند در زمان‌ حياتش‌ از اقبال‌ خوبي‌ برخوردار نشد، اما امروزه‌ توجه‌روزافزوني‌ به‌آن‌ مي‌شود. اثر ديگر او، كتاب‌ بحريه‌ ، در 927/1521 به‌پايان‌ رسيد و وي‌ در 932 روايت‌ ديگري‌ از آن‌ تهيه‌ كرد. چاپ‌ عكسي‌ يكي‌ از بهترين‌ نسخه‌هاي‌ آن‌ به‌ شمارة‌ 2612 اَياصوفيه‌ را، كه‌ اكنون‌ در كتابخانة‌ سليمانيه‌ است‌، «انجمن‌ تاريخ‌ تركيه‌» همزمان‌ با چاپ‌ تصويري‌ مجدد نقشة‌ جهان‌ 919، در 1935 ميلادي‌ منتشر كرد. كتاب‌ بحريه‌ كتابي‌ استثنايي‌ و بديع‌ است‌ و بي‌شباهت‌ به‌ نقشة‌ 919 مؤلف‌ نيست‌؛ زيرا پيري‌رئيس‌ از نبوغش‌ سودجسته‌ و اثري‌ مشتمل‌ بر متون‌ و نقشه‌ها فراهم‌ آورده‌ كه‌ از قالبهاي‌ اروپايي‌ همزمانش‌ نيز فراتر رفته‌ است‌. كتاب‌ وصف‌ كاملي‌ از كشورهاي‌ حوزة‌ مديترانه‌ است‌ كه‌ به‌ فصولي‌ منقسم‌ شده‌ و هر فصلي‌ با نقشة‌ منطقه‌ همراه‌ است‌. افزون‌ بر آن‌، روايت‌ دوم‌ متن‌ مقدمه‌اي‌ طولاني‌ به‌نظم‌ دارد كه‌ موضوعهاي‌ مربوط‌ به‌ دريانوردي‌، جغرافياي‌ اقيانوسها و سفرهاي‌ اكتشافي‌ را دربر مي‌گيرد. روايت‌ اول‌ از 130 فصل‌ و نقشه‌ و روايت‌ دوم‌ از 210 فصل‌ و نقشه‌ تشكيل‌ شده‌ است‌. پيري‌ رئيس‌ در هر دو نسخه‌ سبب‌ نوشتن‌ كتاب‌ رانخست‌ فراهم‌ آوردن‌ كتاب‌ راهنمايي‌ براي‌ همقطاران‌ ترك‌ خود و هديه‌اي‌ به‌ سلطان‌ سليمان‌ به‌مناسبت‌ جلوسش‌ برتخت‌ بيان‌ مي‌كند. در نسخة‌ اصلاح‌ شدة‌ دوم‌، پس‌ از اين‌ مقدمة‌ منثور، مقدمه‌اي‌ منظوم‌ (ص‌ 7ـ85)، سپس‌ متن‌ اصلي‌ به‌ نثر و نقشه‌ها آمده‌ است‌ (ص‌ 86ـ 848). نسخة‌ دوم‌ با مؤخره‌اي‌ منظوم‌ به‌ پايان‌ مي‌رسد (ص‌ 849ـ855). بنا به‌ گفتة‌ مؤلف‌ در اين‌ قسمت‌ وزيراعظم‌، ابراهيم‌ پاشا، در 930 از وي‌ خواسته‌ تا نسخة‌ بهتري‌ كه‌ در شأن‌ سلطان‌ باشد، تهيه‌ كند. از دستخط‌ مؤلف‌ اثري‌ برجاي‌ نمانده‌، اما رونوشتهايي‌ از آن‌ باقي‌ است‌ (23 رونوشت‌ از نسخة‌ اول‌ و ده‌ رونوشت‌ از نسخة‌ دوم‌ با اصلاحات‌ و تغييرات‌ زياد؛ فهرستي‌ از نسخ‌ شناخته‌ شدة‌ اين‌ اثر را مي‌توان‌ در > تاريخ‌ نقشه‌كشي‌ < تأليف‌ ت‌. گودريچ‌ ، ج‌ 2، بخش‌1، ص‌ 290ـ291، ملاحظه‌ كرد). بسياري‌ از اين‌ رونوشتها از نظر شكل‌ و محتوا همانند يكي‌ از دو نسخة‌ اصلي‌اند. رونوشتهاي‌ نسخة‌ اول‌ چندان‌ كامل‌ نيست‌، اما راهنماي‌ ملوانان‌ است‌. رونوشتهاي‌ نسخة‌ دوم‌ اغلب‌ باخطي‌ خوانا نوشته‌ شده‌ و نقشه‌ها به‌ طور كامل‌ رنگ‌آميزي‌ شده‌اند و جنبة‌ تزييني‌ آن‌ بيشتر مد نظر بوده‌ تا به‌ كارگيري‌ آن‌ در فن‌ دريانوردي‌. در اين‌ نسخه‌ها بيش‌ از هر چيز طرح‌ دقيق‌ و كلي‌ بسياري‌ از شهرهاي‌ بندري‌، از جمله‌ چشم‌اندازهاي‌ طبيعي‌ استانبول‌، ونيز و قاهره‌ جلب‌ توجه‌ مي‌كند (نسخة‌ شماره‌ 658 گالري‌ هنر والترز، بالتيمور، و نسخة‌ مشابه‌ آن‌ به‌ شمارة‌ 6605، در بخش‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ تركي‌ ييليديز كتابخانة‌ دانشگاه‌ استانبول‌، بهترين‌ نسخه‌ها هستند). باوجود ويژگيهاي‌ اسنادي‌ و هنري‌ نسخة‌ دوم‌، اين‌ نسخه‌ نمي‌تواند جايگزين‌ نسخة‌ اول‌ باشد؛ در واقع‌ پيري‌رئيس‌ در نسخة‌ دوم‌ به‌طور خلاصه‌ از خاطرات‌ شخصي‌ خود از پايگاه‌ اصلي‌ كشتيهاي‌ تركي‌، و شرق‌ الجزاير و تونس‌ ياد كرده‌ است‌. بعلاوه‌، احتمالاً اين‌ خلاصة‌ كار پيري‌رئيس‌ نبوده‌ و سيدمراد يا مرادي‌ نامي‌ كه‌ ويراستار غزوات‌ خيرالدين‌ بارباروس‌ * بوده‌، مدعي‌ اين‌ كار است‌. اين‌ فرد خود را نويسندة‌ واقعي‌ نسخة‌ دوم‌ كتاب‌ بحريه‌ نيز معرفي‌ كرده‌ است‌ ( رجوع كنيد به يوردآيدين‌، ص‌ 143ـ146).پيري‌ رئيس‌ آخرين‌ اثر معروفش‌ را كه‌ نقشة‌ ديگري‌ از جهان‌ بود در 935 پديد آورد. قسمتي‌ از اين‌ نقشه‌ ـ احتمالاً يك‌ ششم‌ آن‌ ـ باقي‌ مانده‌ است‌ (كتابخانة‌ طوپقاپي‌سراي‌، خزينه‌ 1824، كاغذ پوستي‌ به‌ابعاد 69*70 سانتيمتر؛ رجوع كنيد به نسخة‌ بدل‌ رنگي‌ در گودريچ‌، ج‌ 2،بخش‌ 1، ص‌ 21). اين‌ نقشه‌ قسمت‌ شمال‌غربي‌ اقيانوس‌ اطلس‌ و قارة‌ امريكا، از ونزوئلا تا نيوفندلند و جنوبيترين‌ نقطة‌ گرينلند را نشان‌ مي‌دهد كه‌ مؤلف‌ آن‌ را امضا كرده‌ است‌. اين‌ نقشه‌ از لحاظ‌ هنري‌ و اسنادي‌ ارزشمند است‌. كيفيت‌ اين‌ قسمت‌ باقي‌ماندة‌ نقشه‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ اگر نقشه‌ به‌طور كامل‌ در دسترس‌ مي‌بود، نمونة‌ درخشاني‌ از تلاش‌ ـ هرچند كوتاه‌ مدت‌ ـ نقشه‌كشان‌ مسلمان‌ براي‌ مشاركت‌ با رنسانس‌ اروپا در كشف‌ جهان‌ بود.آگاهي‌ از فعاليتهاي‌ پيري‌رئيس‌ بين‌ سالهاي‌ 919ـ935، گذشته‌ از آثار نقشه‌كشي‌، نخست‌ آن‌ است‌ كه‌ وي‌ احتمالاً گاهي‌ همراه‌ خيرالدين‌ بارباروس‌ به‌ افريقاي‌ شمالي‌ مي‌رفته‌، و ديگر آنكه‌ او در نيروي‌ دريايي‌ عثماني‌ به‌عنوان‌ راهنماي‌ كشتي‌ فعال‌ بوده‌ است‌، زيرا پيري‌رئيس‌ در 930 كشتي‌ ابراهيم‌ پاشا را به‌مصر هدايت‌ كرد. از پيري‌ رئيس‌ پس‌ از 935 ـ تا 954 كه‌ به‌عنوان‌ فرمانده‌ نيروي‌ دريايي‌ عثماني‌ در سوئز مستقر شد ــ آگاهي‌ در دست‌ نيست‌. وي‌ در اين‌ مقام‌ در 956 عدن‌ را دوباره‌ تسخير كرد، اما در 960 بختش‌ برگشت‌،زيرا خبر رسيدن‌ ناوگان‌ كمكي‌ نيروي‌ دريايي‌ پرتغال‌ باعث‌ شد كه‌ وي‌ دست‌ از محاصرة‌ هرمز كه‌ پرتغاليها در آنجا پايگاهي‌ داشتند، بردارد و به‌ بصره‌ عقب‌نشيني‌ كند. او بيشتر كشتيهايش‌ را در آنجا رها كرد و با سه‌ كشتي‌ به‌ سوئز برگشت‌ كه‌ يكي‌ از آنها نيز در راه‌ ناپديد شد. ازينرو دولت‌ عثماني‌ او را به‌ مرگ‌ محكوم‌ كرد، و اين‌ حكم‌ در قاهره‌ اجرا شد (اورخونلو، ص‌ 234ـ254). پايان‌ حيرت‌انگيز زندگي‌ اين‌ نقشه‌بردار بزرگ‌ براي‌ مفسران‌ عثماني‌ سؤال‌برانگيز نبود، اما مورخان‌ عصر حاضر را به‌تفكر واداشته‌ است‌؛ به‌ گفتة‌ برخي‌ از اين‌ مورخان‌، احتمالاً دوفرد همنام‌ با يكديگر خلط‌ شده‌اند (براي‌ نمونه‌، دربارة‌ سن‌ پيري‌رئيس‌ گفته‌اند كه‌ او در 960 بيش‌ از هشتاد سال‌ داشته‌ است‌).توضيح‌ اين‌ معما در اين‌ واقعيت‌ نهفته‌ است‌ كه‌ طبقة‌ نخبگان‌ عثماني‌ به‌ استثناي‌ ابراهيم‌پاشا به‌ارزش‌ آثار پيري‌رئيس‌ پي‌ نبرده‌ بودند؛ زيرا وي‌ نتوانسته‌ بود جاي‌ خود را در ميان‌ اين‌ طبقه‌ باز كند. درنتيجه‌ رفتار با او همانند رفتار با خادم‌ سليمان‌ پاشا نبوده‌ است‌؛ زيرا خادم‌ سليمان‌ پاشا * ، كه‌ در 945/1538 ميلادي‌ در ديو شكست‌ خورد، نه‌تنها به‌مرگ‌ محكوم‌ نشد، بلكه‌ به‌ منصب‌ وزارت‌ نيز رسيد.منابع‌:T. Campbell, Portolan charts from the late thirteenth century to 1500, in The history of cartography, ed. J.B. Harley and D. Woodward; M. Mollat Du Jourdin and Monique de La Ronciةre, Sea charts of the early explorers:13th to 17th century, New York 1984; Cengiz Orhonlu,"Hint kaptanl â g â § ve Piri Reis", Belleten, XXXIV (1970); S.Soucek, Islamic charting in the Mediterranean, in The history of cartography, Chicago 1992 a , II/1, 263-292 ) نماية‌ كتابشناختي‌ اين‌مجلد، ص‌ 521ـ545 رجوع كنيد به نيز ); idem, Piri Reis and Turkish mapmaking after Columbus, London 1992 b , 162-175; H.Yurdayd â n, "Kitab- i bahriryye'nin telifi meselesi", AغDTCFD , x (1952).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سوچك‌ ، با اندكي‌ تلخيص‌ از ( د. اسلام‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده