پیروسلیمانی‌ آته‌ جان‌
معرف
ر تاجيك‌
متن
پيروسليماني‌ ، آته‌ جان‌ ، شاعر تاجيك‌. در 26 فروردين‌ 1278/ 15 آوريل‌ 1899 در بخارا در خانواده‌اي‌ شعردوست‌ و روشنفكر به‌ دنيا آمد. پدرش‌ عبدالكريم‌ جان‌، مردي‌ اهل‌ مطالعه‌ بود و به‌ محافل‌ «جديدها * » راه‌ داشت‌ (پيروسليماني‌، 1959، مقدمة‌ رحيم‌ هاشم‌، ص‌6؛ تَبَروف‌ به‌ نقل‌ از اسماعيل‌زاده‌، ص‌ 5). كودكي‌ و نوجواني‌ آته‌جان‌ بيشتر در بخارا و مرو سپري‌ شد و همراه‌ با پدر به‌ كشورهاي‌ ديگر، بويژه‌ به‌ روسيه‌، سفر كرد (تبروف‌، ص‌6، 9ـ10). وي‌ در محيط‌ شعر و ادب‌ پرورش‌ يافت‌؛ مادرش‌ بي‌بي‌ سلامت‌، از ادبيات‌ فارسي‌ تاجيكي‌ بخوبي‌ آگاهي‌ داشت‌ (همان‌، ص‌6)، پدربزرگ‌ مادري‌ او، محمد يعقوب‌ مخلص‌ (متوفي‌1319/1901)،ودايي‌اش‌ محمد هاشم‌ شايق‌ (1266ـ 1333ش‌/ 1887ـ1954)، از شاعران‌ مشهور فارسي‌گو بودندو شايق‌ در پرورش‌ پيرو سهم‌ بسزايي‌ داشت‌ (همان‌، ص‌ 6ـ7، 9).پيرو از پنج‌ سالگي‌ به‌ مكتب‌ رفت‌ و از 1290ـ1293ش‌/ 1911 تا 1914 در مدرسة‌ فارسي‌ شهر مرو تحصيل‌ كرد و نزد آموزگاران‌ خصوصي‌، زبان‌ روسي‌ را فرا گرفت‌ و سپس‌ در آموزشگاه‌ علوم‌ طبيعي‌ شهر كاگان‌ آموزش‌ ديد (پيروسليماني‌، 1959، همانجا؛ تبروف‌، ص‌9ـ10؛ > دايرة‌المعارف‌ ادبيات‌ و هنر تاجيك‌ < ، ج‌2، ص‌522؛ بچكا، 1372 ش‌، ص‌141). وي‌ از علم‌ طب‌ هم‌ بهره‌ داشت‌ و آن‌ را نزد قاري‌ حيدر، پزشك‌ بخارايي‌، و دكتر ژوزف‌ آول‌ ، پزشك‌ و نويسندة‌ چك‌، فراگرفته‌ بود. در 1308 ش‌/ 1929، حدود شش‌ ماه‌، در بيمارستان‌ شيخ‌ جلال‌ شهر بخارا به‌ عنوان‌ پزشك‌ به‌ مداواي‌ مردم‌ پرداخت‌ و بسياري‌ از مبتلايان‌ به‌ زخم‌ افغاني‌ را، كه‌ در آن‌ دوران‌ لاعلاج‌ بود، درمان‌ كرد (تبروف‌، ص‌20؛ گلچهره‌ سليماني‌، ص‌293ـ294). پيرو براي‌ دوستش‌ آول‌ اشعاري‌ سروده‌ است‌، از جمله‌ يك‌ مثنوي‌ به‌نام‌ «به‌دكتر، به‌ حكيمِ دوست‌» در هفت‌ بيت‌ موشح‌ به‌ «يوسف‌ آول‌» (پيروسليماني‌، 1959، ص‌178؛ همو، 1971، ص‌14، 16). برخي‌ بر اين‌ باورند كه‌ غزل‌ معروف‌ «برادرجاني‌» را نيز به‌ آول‌ تقديم‌ كرده‌ است‌ (بچكا، 1971، ص‌285ـ286) اما تبروف‌ (ص‌212) آن‌ را ردّ مي‌كند.در 1296ـ1297ش‌/ 1917ـ 1918، كه‌ تجددگرايان‌ و ترقي‌خواهان‌ زير فشار حكومت‌ و ارتجاع‌ عامه‌ بودند، پيرو نيز هر چند عضو فعال‌ نهضت‌ جديدها نبود، صرفاً به‌ دليل‌ اين‌ كه‌ روزنامه‌ مي‌خواند و روسي‌ مي‌دانست‌، مظنون‌ واقع‌ گرديد و تقريباً يك‌ سال‌ و نيم‌ خانه‌ نشين‌ و محدود شد (تبروف‌، ص‌10ـ11، به‌ نقل‌ از اسماعيل‌زاده‌، دوست‌ پيرو). او در دورة‌ انزوا به‌ مطالعة‌ آثار بزرگان‌ ادب‌ پرداخت‌ (رحيم‌ هاشم‌، ص‌268). صدرالدين‌ عيني‌ * (1926، ص‌ 236) از چند قطعه‌ شعر پيرو دريافت‌ كه‌ وي‌ از هنر خوب‌ شاعري‌ برخوردار است‌، و پيش‌بيني‌ او تحقق‌ يافت‌.پيرو در كار شعر و شاعري‌ جدي‌ بود؛ غزل‌ و مثنويهايي‌ كه‌ در 1295 ش‌/ 1916 با تخلص‌ پيرو سروده‌، معرّف‌ هنر شاعري‌ و استعداد ذاتي‌ او در دوران‌ نوجواني‌ است‌. در ردّ ادعاي‌ مؤلفان‌ تاريخچة‌ ادبيات‌ شوروي‌ تاجيك‌ كه‌ «آته‌جان‌» به‌نشانة‌ پيروي‌ از بلشويسم‌ در سالهاي‌ 1304ـ1307 ش‌/ 1925ـ 1928 تخلص‌ «پيرو» را برگزيده‌ بود، تبروف‌ (ص‌ 14ـ 15)، با اشاره‌ به‌ سالهاي‌ سرودن‌ برخي‌ اشعار پريشان‌، ثابت‌ مي‌كند كه‌ وي‌تخلص‌ خود را در 1293ـ1297ش‌/ 1914ـ 1918، به‌ نيت‌ پيروي‌ از بزرگان‌ و ادباي‌ پيشين‌، برگزيده‌ است‌. دوستش‌ آول‌ (ص‌276) نيز تأكيد مي‌كند كه‌ پيرو از اوايل‌ شاعري‌ تخلص‌ پيرو را در معناي‌ دوم‌ انتخاب‌ كرده‌ بود.بيان‌ دلتنگي‌ از حكومت‌ جهل‌ و تعصب‌، و ستايش‌ عشق‌ و دوستي‌ از درونمايه‌هاي‌ اصلي‌ شعر پيرو است‌. هنگامي‌ كه‌ انقلاب‌ بخارا (1299ش‌/ 1920) به‌ دنبال‌ انقلاب‌ روسيه‌ (1917) رخ‌ داد، پيرو خشنودي‌ خود را در قالب‌ مستزادي‌ با عنوان‌ «به‌ مناسبت‌ انقلاب‌ بخارا» ابراز داشت‌ و «آزادي‌ جمهوري‌ شايان‌» را به‌ مردم‌ تبريك‌ گفت‌. غير از اشعار اجتماعي‌ در 1299ش‌/ 1920، مضمون‌ اشعاري‌ كه‌ پيرو در 1300ش‌/ 1921 تا 1303ش‌/ 1924 سروده‌ و اكنون‌ در دست‌ است‌، همه‌ عشقي‌ است‌، و اين‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ او از انقلاب‌ مأيوس‌ شده‌ بوده‌ است‌.پيرو در 1303ش‌/ 1924 به‌ مشهد رفت‌ و حدود هشت‌ ماه‌ در آنجا اقامت‌ كرد. اسماعيل‌زاده‌ مي‌گويد كه‌ در مشهد قريحة‌ شعري‌ پيرو باليد و آثارش‌ هنرمندانه‌تر شد (تبروف‌، ص‌ 32ـ33، 64). از 1304 ش‌/ 1925 پيرو مضامين‌ نوميدانه‌ را كنار گذاشت‌ و به‌ ستايش‌ جامعة‌ نوين‌ تاجيكان‌ و حيات‌ جمهوري‌ تاجيكستان‌ پرداخت‌ ( > دايرة‌المعارف‌ ادبيات‌ و هنر تاجيك‌ < ، ج‌ 2، ص‌ 523).پيرو شاعري‌ پر مطالعه‌ بود. ادبيات‌ تركي‌ و روسي‌ را خوب‌ مي‌دانست‌. در محافل‌ ادبي‌ دوشنبه‌ و سمرقند حضوري‌ فعال‌ داشت‌ و در مشاعره‌ هميشه‌ پيروز مي‌شد (رحيم‌ هاشم‌، ص‌ 268ـ 270؛ امين‌زاده‌، ص‌ 287ـ 288). دايرة‌ موضوعات‌ سروده‌هاي‌ پيرو بسيار گسترده‌ است‌: آزادي‌ زنان‌، برابري‌ حقوقي‌ آنان‌ با مردان‌، نبرد زحمتكشان‌ با استعمارگران‌ جهانخوار و همدردي‌ با مردمان‌ حادثه‌ ديدة‌ دنيا و جز اينها. شاعر تاجيك‌ همچنين‌ براي‌ زمين‌ لرزة‌ ايران‌ ] گويا در 1308 ش‌ [ شعري‌ سروده‌ است‌، و دربارة‌ هندوستان‌ و سلطة‌ انگلستان‌ بر آن‌ نيز شعري‌ به‌ نام‌ «هندوستان‌» دارد كه‌ سرمشق‌ بسياري‌ از شاعران‌ شوروي‌ شده‌ است‌ (بچكا، 1372 ش‌، ص‌ 142؛ پيروسليماني‌، 1971، ص‌ 230ـ231؛ تبروف‌، ص‌84 ـ 85).دگرگوني‌ عظيم‌ اجتماعي‌ در تاجيكستان‌ پيرو را سخت‌ متأثر كرد. وي‌ براي‌ افشاي‌ ماهيت‌ استبداد، علاوه‌ بر اشعار پراكنده‌، به‌ داستان‌سرايي‌ نيز پرداخت‌ و «تخت‌ خونين‌»، «جمهوريت‌ تاجيكان‌ و مطبوعات‌ رنجبري‌ تاجيك‌» و «منارة‌ مرگ‌» را سرود كه‌ همه‌ بياني‌ شاعرانه‌ از حقيقت‌ تلخ‌ سرنوشت‌ تاجيكان‌ دارند. پيرو در بيان‌ مضامين‌ مردمي‌، اجتماعي‌ و سياسي‌ پيشرو اديبان‌ شوروي‌ بخصوص‌ تورسون‌زاده‌ بود.دهة‌ 1300ـ1310ش‌/ 1920ـ1930، مرحلة‌ آغازين‌ تكوين‌ شعر نوين‌ تاجيكي‌ بود كه‌ پيرو نيز در آن‌ سهيم‌ بود. او كه‌ هم‌ از زبان‌ معيار وهم‌ از گويشهاي‌ مردمي‌ بهرة‌ كامل‌ داشت‌، در مسائل‌ زبان‌ و سبك‌، همفكر عيني‌ بود و در راه‌ تكوين‌ زبان‌ ادبي‌ نوين‌ فارسي‌تاجيكي‌، بسيار خدمت‌ كرد (پيروسليماني‌، 1959، مقدمة‌ رحيم‌ هاشم‌، ص‌13؛ بچكا، 1372 ش‌، ص‌143).شاعر تاجيك‌ در طنز نيز مهارت‌ داشت‌. او با مجلة‌ فكاهي‌ بيگيز (درفش‌) ششپر (ضميمة‌ روزنامة‌ آواز تاجيك‌ ) همكاري‌ داشت‌ و گاهي‌ ششپردار امضا مي‌كرد ( د.تاجيكي‌ ، ج‌ 5، ص‌449). يكي‌ از موضوعات‌ عمدة‌ طنز او انتقاد از شاعران‌ كم‌ هنر بود. از كساني‌ كه‌ پيرو هجوشان‌ كرده‌ است‌، مي‌توان‌ از بيكتاش‌ * ، غلام‌ عليزاده‌، كريم‌زاده‌، غني‌عبدالله‌، وصفي‌ و ذهني‌ نام‌ برد (تبروف‌، ص‌239ـ252). از ويژگيهاي‌ سبك‌ پيرو در طنز، استفاده‌ از صنعت‌ ذم‌ شبيه‌ به‌ مدح‌ (بچكا، 1372 ش‌، همانجا)، و نقيضه‌گويي‌ است‌ (عيني‌، 1956، ص‌ 21؛ تبروف‌، ص‌ 252).پيرو آثار منثوري‌ نيز دارد، مانند داستان‌ كوتاهِ گل‌ اندام‌ و رمان‌ ناتمام‌ عشق‌ دختر چنگيز كه‌ با سبكي‌ شاعرانه‌ و جذاب‌ نگاشته‌ شده‌ است‌ (1971، ص‌213ـ224).او آثار اديبان‌ روس‌ را نيز به‌ فارسي‌تاجيكي‌ برگردانده‌ از جمله‌، از گوگول‌ ( مفتش‌ )، فرمانف‌ ( بلوا )، سرافيموويچ‌ ( سيل‌ آهنين‌ )، و دو شعر از الكساندر ژاروف‌ . او در تأليف‌ كتب‌ درسي‌ نيز شركت‌ داشته‌ است‌ (1959، مقدمة‌ رحيم‌ هاشم‌، ص‌ 9؛ تبروف‌، ص‌ 254ـ336).آثار پيرو به‌ طور كامل‌ گردآوري‌ و چاپ‌ نشده‌ است‌؛ هر چند دفترهاي‌ متعددي‌ از او چاپ‌ شده‌، اما همه‌، حتي‌ ديوان‌ اشعار او، به‌ صورت‌ گزيده‌ است‌. از نامه‌هاي‌ ارزشمند شاعر هم‌ مقدار كمي‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. لالة‌ سليماني‌، دختر شاعر، شش‌ قطعه‌ از اشعار چاپ‌ نشدة‌ او را پس‌ از استقلال‌ تاجيكستان‌ منتشر ساخت‌ كه‌ در نكوهش‌ روزگار و ستايش‌ دوران‌ پيشين‌ است‌ (ص‌3). در 1304ش‌/ 1925 دولت‌ تاجيكستان‌ بزرگداشتي‌ براي‌ رودكي‌ بر پا كرد كه‌ پيرو به‌ آن‌ مناسبت‌ شعري‌ در تضمين‌ «بوي‌ جوي‌ موليان‌» سرود ( > دايرة‌المعارف‌ ادبيات‌ و هنر تاجيك‌ < ، همانجا).در 1308 ش‌/ 1929، كه‌ تاجيكستان‌ از ازبكستان‌ جدا شد و به‌ عنوان‌ جمهوري‌ مستقل‌ شوروي‌ سوسياليستي‌ شناخته‌ شد، گروه‌ بزرگي‌ از روشنفكران‌ برون‌ مرزي‌ به‌ تاجيكستان‌ رفتند و پيرو نيز در 1309ش‌/ 1930 به‌ استالين‌ آباد (دوشنبة‌ كنوني‌) رفت‌. وي‌ كه‌ زبان‌ و ادبيات‌ روسي‌ را كامل‌ مي‌دانست‌، به‌ ترجمه‌ پرداخت‌ و با مطبوعات‌ همكاري‌ كرد. در 1310 ش‌/ 1931 بنا به‌ عللي‌، از جمله‌ فشار منتقدان‌ و شوق‌ ديدار عيني‌ به‌ سمرقند رفت‌ و در آنجا به‌ كار مطبوعاتي‌ پرداخت‌. او با روزنامه‌ و مجله‌هاي‌ تاجيكي‌ سمرقند و دوشنبه‌ و تاشكند همكاري‌ مداوم‌ داشت‌ (همانجا).پيرو در 19 خرداد 1312/ 9 ژوئن‌ 1933، به‌ بيماري‌ حصبه‌ درگذشت‌ (تبروف‌، ص‌358ـ360؛ د.تاجيكي‌ ، همانجا؛ رحيم‌ هاشم‌، ص‌ 272ـ273). وي‌ در شاه‌زنده‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد و مزارش‌ با كوشش‌ اتحادية‌ نويسندگان‌ تاجيكستان‌ آباد گرديد. بسياري‌ از ادباي‌ تاجيك‌، از جمله‌ عيني‌، در سوگ‌ او مرثيه‌هاي‌ جانگداز سرودند (پيروسليماني‌، 1959، ص‌ 193ـ 200؛ تبروف‌، همانجا؛ پيروسليماني‌، 1971، ص‌ 251ـ 260).منابع‌: يرژي‌ بچكا، ادبيات‌ فارسي‌ در تاجيكستان‌: از رودكي‌ تا بيدل‌ و از بيدل‌ تا عصر حاضر ، ترجمة‌ سعيد عبانژاد هجراندوست‌ و محمود عباديان‌، تهران‌ 1372 ش‌؛ آته‌جان‌ پيروسليماني‌، اشعار منتخب‌ ، استالين‌آباد 1959؛ صدرالدين‌ عيني‌، نمونة‌ ادبيات‌ تاجيك‌ ، مسكو 1926؛Muh ¤ yi'l-D ¦ â n Aminza ¦ da, "Ba yad-e Payrav", in Payrav Sulayma ¦ n ¦ â , D i ¦ wa ¦ n , ed. Gulc § ehra va La ¦ la Sulayma ¦ n ¦ â , Dushanbe 1971; Yozef Aul, "A ¦ taja ¦ n Sulayma ¦ n ¦ â Payrav", in Payrav Sulayma ¦ n ¦ â , D i ¦ wa ¦ n ; Sadr A l-D ¦ â n ـ Ayn ¦ â , Wa ¦ sif i ¦ va , Khula ¦ sa-ye ـ Bada ¦ Ý i ¦ Ü al-wak ¤ a ¦ Ý i ـ ' , Sta ¦ lina ¦ ba ¦ d 1956; Jir § i Bec § ka ¦ , "Y ¢ a ¦ dda ¦ sht-e yak adib va ـ a ¦ lim-e C § ek dar ba ¦ ra-ye Payrav Sulayma ¦ n ¦ â ", in Payrav Sulayma ¦ n ¦ â , Diwa ¦ n ; Ensiklopediya ¦ yi adabiya ¦ t va san ـ ati Ta ¦ jik , vol. II, Dushanbe 1989; Ensiklopediya ¦ yi Sa ¦ vetii Ta ¦ jik, vol.v, Dushanbe 1984; A ¦ taja ¦ n Payrav Sulayma ¦ n ¦ â , D i ¦ wa ¦ n , ed. Gulc § ehra va La ¦ la Sulayma ¦ n ¦ â , Dushanbe 1971; Rahim Ha ¦ shim, "Ya ¦ dat be khayr Payrav", in Payrav Sulayma ¦ n ¦ â , D i ¦ wa ¦ n ; Gulc § ehra Sulayma ¦ n ¦ â , "Pedaram", in Payrav Sulayma ¦ n ¦ â , D i ¦ wa ¦ n ; La ¦ la Sulayma ¦ n ¦ â , "Payrav", Adabiya ¦ t va san ـ at, no.18-19 (15 Julay 1994); S ¤ a ¦ hib Tabarov, Payrav Sulayma ¦ n i ¦ , Dushanbe 1962.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحيم‌ مسلمانيان‌ قبادياني‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده