پیرعلمدار
معرف
برجهاي‌ آرامگاهي‌ معروف‌ قرن‌ پنجم‌، در شرق‌ دامغان‌
متن
پيرعلمدار ، از برجهاي‌ آرامگاهي‌ معروف‌ قرن‌ پنجم‌، در شرق‌ دامغان‌. پيرعلمدار در گذشته‌ در كنار راه‌ ري‌ به‌ بسطام‌ و نيشابور قرار داشت‌. فريزر كه‌ در 1236/1821 از اين‌ محل‌ ديدار كرده‌ به‌ اين‌ بنا اشاره‌ كرده‌، ولي‌ تكية‌ اصلي‌ او بر مسجد مجاور برج‌ است‌ (ص‌ 313ـ314). در 1274/1858 خانيكوف‌ از اين‌ بنا ديدن‌ كرده‌ و به‌ شرح‌ آن‌ پرداخته‌ است‌ (ص‌ 74ـ75).برج‌ پيرعلمدار، برج‌ آرامگاهي‌ بدون‌ سردابه‌اي‌ است‌ كه‌ نقشة‌ (پلان‌) آن‌ در داخل‌ و خارج‌ دايره‌، قطر داخلي‌ آن‌ 70ر4 و قطر خارجي‌ 40ر6 و بلندي‌ برج‌ 5ر12متر است‌. آجرچيني‌ نماي‌ اصلي‌ تا ارتفاع‌ 70ر5 متري‌ به‌صورت‌ ساده‌ انجام‌ گرفته‌ و از اين‌ ارتفاع‌ به‌ بعد با نوارهاي‌ هشتگانه‌اي‌ زينت‌يافته‌ است‌. ورودي‌ برج‌ به‌ طرف‌ مسجدي‌ قرار دارد كه‌ كمتر از يك‌ قرن‌ بعد در كنار برج‌ برپا شده‌ است‌. ابعاد اين‌ ورودي‌ 80ر0*50ر1 متر است‌ كه‌ در وسط‌ بخش‌ آجرچيني‌ سادة‌ بدنة‌ برج‌ جاسازي‌ شده‌ است‌. براي‌ جلوه‌ بخشيدن‌ به‌ ورودي‌، آن‌ را درون‌ درگاهي‌ با قوس‌ تيزه‌دار قرار داده‌اند كه‌ پايه‌هاي‌ قوس‌ بر روي‌ دو ستونچة‌ تزييني‌ پيل‌پا مانند قرار دارد. قابي‌ مستطيل‌، به‌ بلندي‌ 90ر2 و عرض‌ 02ر2 متر، درگاهي‌ تزييني‌ را دربر گرفته‌ است‌. تزيينات‌ ميان‌ نعل‌ درگاه‌ ورودي‌ تا زير تيزة‌ قوس‌ عبارت‌ است‌ از يك‌ كتيبة‌ گچبري‌ كه‌ در ميان‌ دو نوار كم‌عرض‌ زنجيره‌اي‌، شامل‌ مربعهايي‌ كه‌ از گوشه‌ها به‌ هم‌ متصل‌اند، و دو نوار مشبك‌ با طرح‌ اسليمي‌وار قرار گرفته‌ است‌. پشت‌ بغلهاي‌ قوس‌ سردر نيز داراي‌ تزييناتي‌ در ماية‌ ستاره‌هاي‌ شانزده‌ پر است‌. تزيينات‌ بالاي‌ برج‌ وزير گنبد با هنرمندي‌ خاصي‌ در پنج‌ نوار بسياركم‌ عرض‌ و سه‌ دورة‌ پهن‌ انجام‌ گرفته‌ است‌. كتيبة‌ زيباي‌ كوفي‌ برج‌ در وسط‌ دونوار پهن‌ تزييني‌ در ماية‌ كارِ گره‌ قرار دارد كه‌ جلوه‌اي‌ چشمگير به‌ بنا بخشيده‌ است‌. بخشي‌ از اين‌ كتيبه‌ و تاريخ‌ آن‌ را نخستين‌ بار خانيكوف‌ خواند (همانجا). نوشتة‌ كوفي‌ كتيبه‌ از تزيينات‌ زيبايي‌ برخوردار است‌. در ساقة‌ حرفهايي‌ چون‌ الف‌ و لام‌، گره‌هايي‌ به‌ گونه‌هاي‌ مختلف‌ اجرا شده‌ و طرحهايي‌ به‌شكل‌ گلابي‌ در آن‌ به‌ كار رفته‌ است‌ كه‌ جنبه‌اي‌ استثنايي‌ به‌ آن‌ مي‌بخشد. كشيدگي‌ حرفهاي‌ اين‌ كتيبه‌ در مقايسه‌ با كتيبه‌هاي‌ همزمان‌، چون‌ رادكان‌ غربي‌، در حد اعلاي‌ افراط‌ است‌. زمينة‌ نوشته‌هاي‌ اين‌ كتيبه‌ كاملاً صاف‌ و بدون‌ تزيين‌ است‌.براي‌ استواري‌ گنبدِ فراز برج‌، آجرها در چند رج‌ پيش‌ نشسته‌اند و دورتادور قرنيزي‌ ايجاد شده‌ تا از چكيدنِ باران‌ بر روي‌ تزيينات‌ كتيبه‌ جلوگيري‌ كند. گنبد در ماية‌ گنبدهاي‌ رُك‌ و شلجمي‌ شكل‌ اجرا شده‌ است‌. براي‌ راه‌ يافتن‌ به‌داخل‌ برج‌ بايد از سه‌پله‌ پايين‌ رفت‌. برروي‌ ديوار دروني‌، در بلندي‌ 50ر3 متري‌، يكي‌ از زيباترين‌ نوارهاي‌ كتيبه‌اي‌ قرآني‌ به‌ تاريخ‌ 417 وجود دارد كه‌ متن‌ آن‌ نقاشي‌ شده‌ است‌ و هشتاد سانتيمتر عرض‌ دارد. فضاي‌ داخل‌ آرامگاه‌ حالت‌ وهم‌انگيزي‌ القا مي‌كند كه‌ باكاربرد بنا تناسب‌ دارد. اندازة‌ آجرهاي‌ به‌كار رفته‌ در برج‌ 5*24*24 سانتيمتر است‌. برج‌، ايواني‌ مقرنس‌ با كتيبه‌اي‌ از گچبري‌ داشته‌ كه‌ تنها بخشي‌ از آن‌ به‌جاي‌ مانده‌ است‌ (براي‌ متن‌ كامل‌ اين‌كتيبه‌ رجوع كنيد به اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 3، ص‌ 279).به‌ نوشتة‌ برخي‌ منابع‌، اين‌ بنا (قصر؛ رجوع كنيد به متن‌ كتيبه‌) آرامگاه‌ محمدبن‌ ابراهيم‌، پدر ابوحربِ بختيار * ، ممدوح‌ منوچهري‌ ( ديوان‌ ، ص‌21، 114، 169) و سپس‌ حاكم‌ ايالت‌ قومس‌ از سوي‌ منوچهر فلك‌المعالي‌، شاه‌زياري‌، بوده‌ است‌ ( دايرة‌المعارف‌ بناهاي‌ تاريخي‌ ايران‌ در دورة‌ اسلامي‌ ، ص‌377). اين‌ بنا به‌ شمارة‌ 79 در فهرست‌ بناهاي‌ تاريخي‌ ايران‌ به‌ ثبت‌ رسيده‌ است‌.بقعه‌ها و آرامگاههاي‌ ديگري‌ نيز با همين‌ نام‌ در ايران‌ وجود دارد (براي‌ نمونه‌ رجوع كنيد به مخلصي‌، ص‌122؛ دايرة‌المعارف‌ بناهاي‌ تاريخي‌ ايران‌ در دورة‌ اسلامي‌ ، ص‌431).منابع‌: علاوه‌ براطلاعات‌ شخصي‌ مؤلف‌؛ محمدحسن‌بن‌ علي‌ اعتمادالسلطنه‌، مطلع‌الشمس‌ ، چاپ‌ سنگي‌ تهران‌ 1301ـ1303، چاپ‌ تيمور برهان‌ ليمودهي‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362ـ1363 ش‌؛ دايرة‌المعارف‌ بناهاي‌ تاريخي‌ ايران‌ در دوره‌ اسلامي‌: بناهاي‌ آرامگاهي‌ ، تهران‌: پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ و هنر اسلامي‌، 1376؛ محمدعلي‌ مخلصي‌، آثار تاريخي‌ سمنان‌ ، ] بي‌جا، ? 1356ش‌ [ ؛ احمدبن‌ قوص‌ منوچهري‌، ديوان‌ ، چاپ‌ محمد دبيرسياقي‌، تهران‌ 1347ش‌؛J. B. Fraser, Narrative of a journey into Khora ¦ ssa ¦ n in the years 1821 and 1822 , London 1825; N.De Khanikoff, Mإmoire sur le partie mإridional de l'Asie Centrale , Paris 1861.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پرويز ورجاوند

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده