پیرسون‌ جیمزداگلاس‌
معرف
برجسته‌ترين‌ پيشگامان‌ كتابداري‌ و كتابشناسي‌ در زمينة‌ مطالعات‌ اسلامي‌ و پديدآورندة‌ ايندكس‌ اسلاميكوس‌
متن
پيرسون‌ ، جيمزداگلاس‌، از برجسته‌ترين‌ پيشگامان‌ كتابداري‌ و كتابشناسي‌ در زمينة‌ مطالعات‌ اسلامي‌ و پديدآورندة‌ ايندكس‌ اسلاميكوس‌ . پيرسون‌ در آذر 1290/ دسامبر 1911 در خانواده‌اي‌ تنگدست‌، در كيمبريج‌، به‌ دنيا آمد و در شانزده‌سالگي‌، به‌ عنوان‌ آورندة‌ كتاب‌، در كتابخانة‌ دانشگاه‌ كيمبريج‌ به‌ كار پرداخت‌. او كه‌ به‌ زبانهاي‌ خارجي‌ علاقه‌مند بود، براي‌ ياد گرفتن‌ زبان‌ عبري‌ از بورس‌ تحصيلي‌ كالج‌ سنت‌جان‌ بهره‌ برد و عربي‌ و فارسي‌ را نيز در كالج‌ پمبروك‌ آموخت‌ و در 1315 ش‌/ 1936 فارغ‌التحصيل‌ شد؛ سپس‌ به‌ مدت‌ پنج‌ سال‌ در بخش‌ شرق‌شناسي‌ كتابخانة‌ دانشگاه‌ كيمبريج‌ كار كرد. در 1320 ش‌/ 1941 به‌ خدمت‌ ارتش‌ درآمد و به‌ جنگ‌ رفت‌. پس‌ از اتمام‌ جنگ‌، از 1324 ش‌/ 1945 تا 1329 ش‌/ 1950، كمك‌ كتابدار كتابخانة‌ دانشگاه‌ كيمبريج‌ شد و بلافاصله‌ در كتابخانة‌ مدرسة‌ مطالعات‌ شرقي‌ و افريقايي‌ در لندن‌ به‌ سمت‌ كتابداري‌ منصوب‌ گرديد (رُپر، ص‌ 1). پيرسون‌ از 1333 ش‌/ 1954 كار نگارش‌ و تأليف‌ را آغاز كرد. نخستين‌ كتاب‌ او كه‌ در همين‌ سال‌  انتشار يافت‌ فهرستي‌ از مجموعه‌هاي‌ نسخ‌ خطي‌ شرقي‌ در كتابخانه‌هاي‌ انگليس‌ بود (افشار، ص‌718). پيرسون‌ تا 1351 ش‌/ 1972 در كتابخانة‌ مدرسة‌ مطالعات‌ شرقي‌ و افريقايي‌ مشغول‌ كار بود. در اين‌ سالها او توانست‌ كتابخانه‌ را وسعت‌ بخشد كه‌ احتمالاً مهمترين‌ دوره‌ در تاريخ‌ اين‌ كتابخانه‌ نيز بوده‌ است‌، همچنين‌ دامنة‌ اطلاعات‌ خود را در زمينة‌ كتابداري‌ و كتابشناسي‌ افزايش‌ دهد و كتابها و نشرياتي‌ را كه‌ براي‌ پژوهشهاي‌ شرقي‌ مرجع‌ محسوب‌ مي‌شدند به‌ چاپ‌ رساند (همان‌، ص‌ 721؛ رپر، همانجا). پيرسون‌ در اواسط‌ دهة‌ 1330 ش‌/ 1950 تصميم‌ گرفت‌ كه‌ علاوه‌ بر حفظ‌ فهرست‌ معمول‌ كتابها، از مقاله‌هاي‌ موجود در نشريه‌هاي‌ ادواري‌ و ديگر مجلدات‌ مجموعة‌ مقالات‌ كتابخانه‌ نيز فهرستي‌ فراهم‌ آورد. او سرانجام‌ با ياري‌ دستيارانش‌ در مدرسة‌ مطالعات‌ شرقي‌ و افريقايي‌، فهرستي‌ مشتمل‌ بر 000 ، 25 مقاله‌ كه‌ از 1295 تا 1334 ش‌/ 1906 تا 1955 به‌ چاپ‌ رسيده‌ بود، گردآوري‌ كرد ( ايندكس‌ اسلاميكوس‌ 1981ـ1985 ، ج‌ 1، ص‌ XIV ؛ پيرسون‌، ص‌ IX ؛ رپر، همانجا). اين‌ اثر نخست‌ به‌ عنوان‌ يك‌ فهرست‌ طرح‌ريزي‌ شده‌ بود نه‌ يك‌ كتابشناسي‌، ولي‌ بتدريج‌ موجوديِ كتابخانه‌هاي‌ ديگر جز مدرسة‌ مطالعات‌ شرقي‌ و افريقايي‌ را نيز شامل‌ شد. بنابراين‌، مرحلة‌ بعدي‌ مرتب‌ كردن‌ فهرست‌ در شكل‌ طبقه‌بندي‌شده‌ بود كه‌ به‌ نام‌ ايندكس‌ اسلاميكوس‌ مشتمل‌ بر 26076 مقاله‌ در 1337 ش‌/ 1958 به‌ چاپ‌ رسيد.اين‌ كتاب‌ با استقبال‌ خوبي‌ روبرو شد و در اندك‌ زماني‌ مورد توجه‌ پژوهشگران‌ قرار گرفت‌ (رپر، همانجا). پيرسون‌ در 1350 ش‌/ 1971 مجموعة‌ اطلاعات‌ و مطالعات‌ خود را دربارة‌ نسخ‌ خطي‌ شرقي‌ موجود در كتابخانه‌هاي‌ اروپايي‌ و امريكاي‌ شمالي‌ به‌ چاپ‌ رسانيد (افشار، ص‌ 718ـ 719). در 1351 ش‌/ 1972 به‌ سمت‌ عضو ارشد و سپس‌ به‌ استادي‌ كرسي‌ كتابشناسي‌ در حوزة‌ آسيا و افريقا در دانشگاه‌ لندن‌ برگزيده‌ شد (رپر، همانجا). پيرسون‌، به‌ دعوت‌ كنگرة‌ پنجم‌ باستانشناسي‌ و هنر ايران‌، به‌ ايران‌ آمد و پيشنهاد تهية‌ كتابشناسي‌ مطالعات‌ ايران‌ پيش‌ از اسلام‌ را پذيرفت‌ و در 1354 ش‌/ 1975، به‌ مدد كتابخانة‌ مدرسة‌ شرقي‌ و افريقايي‌ لندن‌، آن‌ را تهيه‌ كرد، كه‌ بنگاه‌ ترجمه‌ و نشر كتاب‌ با نام‌ كتابشناسي‌ ايران‌ پيش‌ از اسلام‌ منتشر ساخت‌ (افشار، ص‌ 717).پيرسون‌ تا 1361ش‌/ 1982 سردبيري‌ ايندكس‌ اسلاميكوس‌ را بر عهده‌ داشت‌. او تا كمي‌ پيش‌ از مرگش‌ در 1376 ش‌/ 1997، در تدوين‌ طرحهاي‌ ديگر كتابشناسي‌ شركت‌ داشت‌ (رپر، همانجا).پيرسون‌ همواره‌ از همكاران‌ خود، متخصصان‌ كارآمد مي‌پروريد و در اغلب‌ كارهاي‌ كتابشناسي‌ از همكاري‌ آنان‌ بهره‌ مي‌برد. > كتابشناسي‌ بين‌المللي‌ افريقا < ، > راهنماي‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ و اسناد مربوط‌ به‌ خاورميانه‌ و آفريقاي‌ شمالي‌ در بريتانيا < ، > راهنماي‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ و اسناد مربوط‌ به‌ آفريقا در بريتانيا < (در دو جلد) همه‌ به‌ همين‌ اسلوب‌ فراهم‌ شده‌ است‌ (رپر، ص‌ 2ـ3؛ افشار، ص‌ 718).پس‌ از اتمام‌ چاپ‌ ايندكس‌ اسلاميكوس‌ ، بتدريج‌، مجموعه‌اي‌ از ضمايم‌ آن‌ نيز تهيه‌ گرديد كه‌ عناوين‌ مقالاتِ چاپ‌ شده‌ تا 1359 ش‌/ 1980 را دربر داشت‌. تكملة‌ نخست‌ اين‌ اثر (مقالات‌ 1956ـ1960) در 1341 ش‌/ 1962 انتشار يافت‌ كه‌ در آن‌ نشريات‌ جديدي‌ به‌ منابع‌ قبلي‌ افزوده‌ شده‌ بود. تكملة‌ دوم‌ (مقالات‌ 1961ـ 1965) در 1346 ش‌/ 1967 انتشار يافت‌ و تكملة‌ سوم‌ (مقالات‌ 1966ـ1970)، كه‌ با همكاري‌ آن‌ والش‌ تهيه‌ شده‌ بود، در 1351 ش‌/1972 به‌ چاپ‌ رسيد. تكملة‌ چهارم‌ (مقالات‌ 1971 تا 1975) در 1356 ش‌/ 1977 انتشار يافت‌. آخرين‌ تكمله‌ (مقالات‌ 1976 تا 1980) نيز در دو بخش‌ مقالات‌ و تك‌نگاشتها در 1362 ش‌/ 1983 منتشر شد. در اين‌ تكمله‌ها، بتدريج‌، از مجلات‌ تركيه‌ و اسپانيا و كشورهاي‌ بالكان‌، بيشتر از گذشته‌، استفاده‌ مي‌شد. به‌ اين‌ ترتيب‌، تكمله‌هاي‌ ايندكس‌ اسلاميكوس‌ هر پنج‌ سال‌ يك‌ بار منتشر و اطلاعات‌ آن‌ روزآمد مي‌گرديد. از 1356 ش‌/ 1977، پيرسون‌ به‌ انتشار سه‌ماهة‌ ايندكس‌ اسلاميكوس‌ مبادرت‌ كرد (رپر، ص‌ 1).با اينكه‌ در رده‌بندي‌ به‌ كار رفته‌ در اين‌ كتاب‌، سعي‌ شده‌ است‌ موضوعات‌ در رده‌هاي‌ واقعي‌ قرار گيرند، تنظيم‌ آن‌ برپاية‌ طرحهاي‌ از پيش‌ تعيين‌شده‌ و مبتني‌ بر منطقي‌ خاص‌ نبوده‌ و نمي‌توان‌ ادعا كرد كه‌ مقالات‌ كاملاً زير عناوين‌ موضوعي‌ مناسب‌ آمده‌ و از اين‌ لحاظ‌ دقت‌ و تناسب‌ لازم‌ رعايت‌ شده‌ است‌. با وجود اين‌، رده‌بندي‌ پيرسون‌ بسيار راهگشاست‌ و هر جا لازم‌ بوده‌، از «ارجاع‌» كمك‌ گرفته‌ شده‌ است‌ (پيرسون‌، مقدمه‌، ص‌ VIII ). ايندكس‌ اسلاميكوس‌ بعدها به‌ سردبيري‌ رُپِر به‌ كار خود ادامه‌ داده‌ و محدودة‌ جغرافيايي‌ اين‌ مقالات‌، تمام‌ سرزمينهاي‌ اسلامي‌ و مناطقي‌ است‌ كه‌ مسلمانان‌ فتح‌ كرده‌ يا زيرنفوذ خود درآورده‌اند، و نيز مناطقي‌ كه‌ بنحوي‌ اسلام‌ به‌ آنجاها راه‌ يافته‌ و با فرهنگ‌ و تمدن‌ بومي‌ تماس‌ پيدا كرده‌ است‌، يعني‌ تقريباً تمام‌ جهان‌ مسكون‌؛ اما سرزمينهايي‌ كه‌ در آن‌ اسلام‌ تسلط‌ كامل‌ دارد، با جزئيات‌ بيشتر بررسي‌ شده‌ است‌. تقسيم‌بندي‌ جغرافيايي‌ ذيل‌ هر سر عنوان‌ موضوعي‌ اعمال‌ شده‌ است‌. نماية‌ نويسندگانِ مقالات‌ در پايان‌ هر جلد موجب‌ سهولتِ دستيابي‌ به‌ مطالب‌ است‌ (همان‌، مقدمه‌، ص‌ IX-VIII ).ايندكس‌ اسلاميكوس‌ در مجلدات‌ نخست‌ تنها به‌ مقالات‌ نشريات‌، يادنامه‌ها و كنگره‌ها و ساير نشرياتي‌ كه‌ بين‌الدفتين‌ قرار داشت‌، مي‌پرداخت‌ اما از 1356 ش‌/ 1977، كتابها و تك‌نگاشتها نيز به‌ حوزة‌ كار آن‌ اضافه‌ گرديد (همان‌، مقدمه‌، ص‌ VII ؛ رپر، همانجا). با توجه‌ به‌ مسائل‌ نوين‌ جهان‌ اسلام‌، بتدريج‌، عناوين‌ موضوعي‌ تازه‌اي‌ مانند اقتصاد، سياست‌، اقليتهاي‌ مسلمان‌، و نمايشنامه‌نويسي‌ به‌ سرعنوانهاي‌ پيشين‌ اضافه‌ گرديد ( ايندكس‌ اسلاميكوس‌ 1981ـ1985 ، ج‌ 1، ص‌ XIV )و در حال‌ حاضر در دو بخش‌ جدا، مقالات‌ و كتابها و تك‌نگاشتها، منتشر مي‌گردد. در 1375 ش‌، در دورة‌ چهارم‌ جايزة‌ جهاني‌ كتاب‌ سال‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، از اين‌ فهرست‌ تقدير شد (ايران‌. وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامي‌، ص‌13).پيرسون‌ در 1346 ش‌/ 1967 در بنيانگذاري‌ كميتة‌ كتابخانه‌هاي‌ خاورميانه‌ پيشگام‌ بود و در اين‌ زمينه‌ مجموعة‌ طويلي‌ از كتابشناسيهاي‌ بزرگ‌ و كوچك‌ پديد آورد. اين‌ فعاليت‌ مداوم‌ به‌ تشكيل‌ كميتة‌ بين‌المللي‌ كتابخانه‌هاي‌ خاورميانه‌ انجاميد (رپر، ص‌ 1ـ2).منابع‌: ايرج‌ افشار، «جشن‌نامة‌ پيرسن‌ و كتابداري‌ شرقي‌»، آينده‌ ، سال‌ 7، ش‌ 9ـ10 (آذر و دي‌ 1360)؛ ايران‌. وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامي‌. مركز مطالعات‌ و تحقيقات‌ فرهنگي‌، كارنامة‌ شش‌ دوره‌ اعطاي‌ جايزة‌ جهاني‌ كتاب‌ سال‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، 1377ـ1372 ، تهران‌ 1377ش‌؛Index Islamicus 1981-1985: a bibliography of books and articles on the Muslim world , compiled & edited by G.J. Roper, London 1991; J.D. Pearson, Index Islamicus: 1906-1955 , London 1974; Geoffrey Roper, Professor James Douglas Pearson 1911-97 . [on-line]. Available: http: // www. lib. umich. edu/ libhome/ Area. Programs/ Near. Eas...
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سوسن‌ فرهنگي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده