پیرسلطانْ ابدال‌ حیدر
معرف
ر معروف‌ قرن‌ دهم‌ و از بنيانگذاران‌ ادبيات‌ خانقاهي‌ عَلَوي‌ در آناطولي‌
متن
پيرسلطانْ اَبدال‌ ، حيدر ، شاعر معروف‌ قرن‌ دهم‌ و از بنيانگذاران‌ ادبيات‌ خانقاهي‌ عَلَوي‌ در آناطولي‌. اجداد او از خراسان‌ به‌ قصبة‌ خوي‌ در آذربايجان‌، و از آنجا به‌ دهكدة‌ باناز، از توابع‌ شهر سيواس‌ در آناطولي‌، كوچ‌ كردند. اخلاف‌ پيرسلطان‌ ابدال‌، هنوز در آن‌ دهكده‌ زندگي‌ مي‌كنند، و خود او در سيواس‌ مدفون‌ است‌.پس‌ از شكست‌ شاه‌ اسماعيل‌ صفوي‌ از سلطان‌ سليم‌ اول‌ در جنگ‌ چالدران‌، فشار دولت‌ عثماني‌ بر علويان‌ آناطولي‌ افزايش‌ يافت‌، و اين‌ عمل‌ آنان‌ را به‌ هواخواهيِ بيشتر از دولت‌ صفويه‌ سوق‌ داد، ليكن‌ از آن‌ پس‌، به‌ جاي‌ تبليغات‌ آشكار، به‌ فعاليتهاي‌ مخفيانه‌ گراييدند. علويان‌ آناطولي‌ كه‌ نجات‌ خود را در استيلاي‌ دولت‌ صفوي‌ بر آناطولي‌ مي‌دانستند، در زمان‌ شاه‌ طهماسب‌، به‌ فعاليتهاي‌ انقلابي‌ خود سرعت‌ بخشيدند، تا آنجا كه‌ رفت‌ و آمد درويشان‌ بين‌ ايران‌ و آناطولي‌ بيشتر شد و وضع‌ موجود، بويژه‌ در مناطقي‌ چون‌ سيواس‌، چورُم‌، ارزنجان‌، توقاد و شمال‌ و شرق‌ آناطولي‌، به‌ صورت‌ خطري‌ جدي‌ حكومت‌ عثماني‌ را نگران‌ كرد. در چنين‌ اوضاعي‌ بود كه‌ بسياري‌ از شاعران‌ دوره‌گردِ علوي‌، به‌ قصد تحريك‌ و آماده‌ كردن‌ مردم‌ براي‌ قيام‌، با «ساز» (آلتِ موسيقي‌ سيمي‌) خود در مناطق‌ ياد شده‌ سفرهاي‌ تبليغاتي‌ مي‌كردند، و پيرسلطان‌ ابدال‌ يكي‌ از فعالترين‌ آنان‌ بود. حكومت‌ عثماني‌، به‌ صورت‌ مخفي‌ و آشكار، «دَده‌»هاي‌ (پيرها يا مشايخ‌) برجستة‌ علوي‌ و مبلغان‌ را زير نظر مي‌گرفت‌ و آنان‌ را بشدت‌ مجازات‌ مي‌كرد. پيرسلطان‌ ابدال‌ نيز چندين‌ بار بازداشت‌ و محاكمه‌ شده‌ بود و عاقبت‌، به‌ دليل‌ تندرويهايش‌ در 996، به‌ دستور خضر پاشا، والي‌ سيواس‌، بازداشت‌، و در اجراي‌ فرماني‌ از استانبول‌، به‌ دار آويخته‌ شد.پيرسلطان‌ ابدال‌ شاعري‌ انقلابي‌ بود كه‌ جان‌ خود را فداي‌ آرمانش‌ كرد و در نتيجه‌، زندگي‌ و شخصيت‌ او درونماية‌ بسياري‌ از حكايات‌ و اشعار علوي‌ شد كه‌ بعد از گذشت‌ قرنها هنوز از يادها نرفته‌ است‌. ارزش‌ هنري‌ آثارِ پيرسلطان‌ ابدال‌، بيشترين‌ شهرت‌ را براي‌ او به‌ ارمغان‌ آورده‌ است‌، چنانكه‌ براي‌ اشعار او آهنگهاي‌ بسياري‌ ساخته‌اند. حكايات‌ و اشعار منقبتي‌ پيرسلطان‌ و قطعات‌ موسيقي‌ كه‌ براي‌ اين‌ اشعار ساخته‌ شده‌، در سرزمينهاي‌ بسيار دور نفوذ كرده‌ و همچنان‌ باقي‌ مانده‌ است‌. كساني‌ با لقب‌ قول‌ ] = غلام‌ [ مانند قولْ همّت‌، قولْ حسين‌ و قولْ ابراهيم‌، از مريدان‌ پيرسلطان‌ ابدال‌، شاعراني‌ بودند كه‌ راه‌ او را ادامه‌ دادند؛ از بين‌ آنها، قولْ همّت‌، شاعر توانايي‌ بوده‌ است‌ كه‌ امروزه‌ بيشترين‌ شهرت‌ را دارد.خانقاهها در پرورش‌ استعدادهاي‌ پيرسلطان‌ ابدال‌ تأثير عمده‌اي‌ داشته‌ است‌. او همچنين‌ متناسب‌ با علوم‌ زمان‌ خود، تحصيلات‌ خوبي‌ داشته‌ و از اشعارش‌ برمي‌آيد كه‌ به‌ تاريخ‌ زندگي‌ پيامبران‌، اولياي‌ الهي‌، بزرگان‌ معروف‌ اسلام‌ و تاريخ‌ خلفا وقوف‌ داشته‌ است‌. پيرسلطان‌ ابدال‌ باهوش‌ و مستعد بود، بخوبي‌ «ساز» مي‌نواخت‌، و در اشعار خود به‌ مضامين‌ غنايي‌ توجه‌ داشت‌. دو مرثيه‌اي‌ كه‌ در سوك‌ پسرش‌ سروده‌، و سروده‌هايش‌ در زندان‌، از نمونه‌هاي‌ بسيار باارزش‌ و برجستة‌ ادبيات‌ مردمي‌ است‌. پيرسلطان‌ ابدال‌ از اشعار عرفاني‌ شاه‌ اسماعيل‌، كه‌ در مناطق‌ علوي‌نشين‌ آناطولي‌ رواج‌ داشت‌، از لحاظ‌ اهداف‌ اعتقادي‌ فرقه‌اي‌ و ادبي‌، تأثير بسيار گرفته‌ و براي‌ آنها نظيره‌هايي‌ سروده‌ است‌. افزون‌ بر اين‌، تقريباً همة‌ شعراي‌ علوي‌ بعدي‌ از او تأثير گرفته‌اند. ازينرو پيرسلطان‌ به‌ بنيانگذار ادبيات‌ خانقاهي‌ علوي‌ شهرت‌ يافته‌ است‌.مورخان‌ ادبي‌، از پنجاه‌ سال‌ پيش‌، دربارة‌ پيرسلطان‌ ابدال‌ تحقيقات‌ بسياري‌ كرده‌ و مقالات‌ و كتب‌ متعددي‌ منتشر ساخته‌اند كه‌ فؤاد كوپريلي‌ پيشگام‌ و برجسته‌ترين‌ آنان‌ بوده‌ است‌. اشعار باقي‌ مانده‌ از پيرسلطان‌، كه‌ به‌ چهارصد قطعه‌ مي‌رسد، گردآوري‌ شده‌ و آهنگهايي‌ كه‌ براي‌ آن‌ اشعار ساخته‌اند، عرضه‌ شده‌ است‌. حتي‌ امروزه‌، آهنگهاي‌ جديدي‌ براي‌ اشعار او مي‌سازند و سرگذشت‌ وي‌ در تالارها به‌ نمايش‌ درمي‌آيد. اشعار پيرسلطان‌، از جُنگها و نقل‌ شفاهي‌ مردم‌ جمع‌آوري‌ شده‌، ليكن‌ نمي‌توان‌ گفت‌ كه‌ همة‌ اشعار او به‌ دست‌ آمده‌ است‌. مورخان‌ ادبي‌، اشعار او را بر حسب‌ موضوع‌، به‌ اين‌ صورت‌، دسته‌بندي‌ كرده‌اند: 1) اشعاري‌ دربارة‌ سرگذشت‌ خودش‌؛ 2) اشعاري‌ دربارة‌ حضرت‌ علي‌ و يازده‌ امام‌ شيعه‌ ] عليهم‌السلام‌ [ ؛ 3) اشعاري‌ در مدح‌ شاهان‌ ايران‌؛ 4) اشعاري‌ در بيان‌ ارادتش‌ به‌ مرشدان‌؛ 5) اشعار تبليغي‌؛ 6) اشعار آرماني‌ خلاف‌ عرف‌؛ 7) اشعار عاشقانه‌ و متفرقه‌.كتابهاي‌ مهمي‌ كه‌ دربارة‌ پيرسلطان‌ ابدال‌ منتشر شده‌ عبارت‌اند از: > پيرسلطان‌ ابدال‌، از شاعر ـ نوازندگان‌ قرن‌ شانزدهم‌ < تأليف‌ سعدالدين‌ نزهت‌ ارگون‌؛ پيرسلطان‌ ابدال‌ (آنكارا 1943) تأليف‌ پرتونائلي‌ بوراتاو ـ عبدالباقي‌ گولپنارلي‌؛ و > پيرسلطان‌ ابدال‌، كليات‌ اشعار < تأليفِ جاهد اوزِتلْلي‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

جاهد اوزتللي‌ ( د. ترك‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده