پیرزاده‌ نائینی‌ حاج‌ میرزا محمدعلی‌
معرف
نگرد صوفي‌ مشرب‌ دورة‌ قاجار
متن
پيرزاده‌ نائيني‌ ، حاج‌ ميرزا محمدعلي‌ ، جهانگرد صوفي‌ مشرب‌ دورة‌ قاجار. نياي‌ دوم‌ وي‌ از تاجران‌ تبريز بود كه‌ به‌ يزد مهاجرت‌ كرد و فرزند او محمدحسن‌ (متوفي‌ 1250)، پدر بزرگ‌ پيرزاده‌، در نائين‌ به‌ سلك‌ مريدان‌ عبدالوهاب‌بن‌ عبدالقيوم‌ نائيني‌، از مشايخ‌ نوربخشيه‌ و مشهور به‌ پير (متوفي‌ 1212)، پيوست‌ و با نوة‌ او ازدواج‌ كرد. ازينرو، چون‌ فرزندان‌ و نوادگان‌ محمدحسن‌ از احفاد دختري‌ عبدالوهاب‌ بودند به‌ پيرزاده‌ شهرت‌ يافتند (اعتمادالسلطنه‌، ص‌ 274؛ بلاغي‌، 1369 الف‌ ، ص‌ 8 ـ9؛ همو، 1369 ب‌ ، ج‌ 1، ص‌ 191). همچنين‌ گفته‌ مي‌شود كه‌ اين‌ شهرت‌ لقبي‌ بوده‌ كه‌ رضاقلي‌سوادكوهي‌ مشهور به‌ ميرزا صفا (متوفي‌ 1291) به‌ پيرزاده‌ داده‌ بوده‌ است‌ (معصوم‌ عليشاه‌، ج‌ 3، ص‌ 744).پيرزاده‌ در نائين‌ و احتمالاً در 1251 زاده‌ شد. وي‌ پس‌ از وفات‌ پدرش‌ در 1272 به‌ تهران‌ آمد و دست‌ ارادت‌ به‌ استاد غفّار نجّار (متوفي‌ 1306) داد و حدود سه‌ سال‌ در خدمت‌ وي‌ بود (همانجا؛ پيرزادة‌ نائيني‌، مقدمة‌ افشار، ص‌ پنج‌؛ براي‌ شرح‌ احوال‌ استاد غفّار نجّار رجوع كنيد به معصوم‌عليشاه‌، ج‌ 3، ص‌ 234).اهميت‌ پيرزاده‌ به‌ جهت‌ گزارشهايي‌ است‌ كه‌ از سفرهايش‌ به‌ كشورهاي‌ اسلامي‌ و اروپايي‌ در عهد ناصرالدين‌ شاه‌ قاجار ــ اواخر سدة‌ سيزدهم‌ و اوايل‌ سدة‌ چهاردهم‌ ــ فراهم‌ آورده‌ است‌. وي‌ نخستين‌ سفر خود را در 1275 آغاز كرد كه‌ تا 1285 به‌ طول‌ انجاميد. در اين‌ سفر از طريق‌ استانبول‌ به‌ سير و سياحت‌ در فرانسه‌، انگليس‌، اتريش‌ و ساير كشورهاي‌ اروپايي‌ پرداخت‌. پيرزاده‌ در استانبول‌ با ميرزا صفا آشنا شد. دانسته‌هاي‌ ما دربارة‌ اين‌ سفر براساس‌ گزارشهاي‌ پراكنده‌اي‌ است‌ كه‌ در شرح‌ سفر دوم‌ نگاشته‌ است‌ ( رجوع كنيد به پيرزاده‌ نائيني‌، ص‌ 51، 98، 145، 262، 290ـ291، مقدمة‌ افشار، ص‌ بيست‌وچهار). وي‌ پس‌ از بازگشت‌ به‌ ايران‌ نزد ميرزا حسين‌ سپهسالار تقرب‌ يافت‌ و از مشوقان‌ اصلي‌ سپهسالار در بناي‌ مدرسه‌ و مسجد سپهسالار بود (معصوم‌ عليشاه‌، ج‌ 3، ص‌ 744؛ پيرزادة‌ نائيني‌، مقدمة‌ افشار، ص‌ چهارده‌).بعداز وفات‌ ميرزا صفا، ناصرالدين‌ شاه‌ (حك :1264ـ1313) به‌ درخواست‌ سپهسالار، مزار ميرزا صفا را به‌ نام‌ «صفائيه‌» در شهر ري‌، به‌ ملكيت‌ پيرزاده‌ درآورد و او باغ‌ صفائيه‌ را در اين‌ مكان‌ ايجاد كرد و در همانجا ساكن‌ شد (معصوم‌عليشاه‌، ج‌ 3، ص‌ 744؛ پيرزادة‌ نائيني‌، مقدمة‌ افشار، همانجا).پيرزاده‌ سفر دوم‌ خود را به‌ خواهش‌ احمدخان‌ مؤيدالمُلك‌، وزير مختار استانبول‌ (متوفي‌ 1302 ش‌)، و در معيت‌ او در 1303 آغاز كرد. در اين‌ سفر كه‌ در دو مرحلة‌ داخلي‌ و خارجي‌ صورت‌ گرفت‌، او ابتدا به‌ برخي‌ از شهرهاي‌ ايران‌ و سپس‌ بسياري‌ از شهرهاي‌ هند و ممالك‌ عثماني‌، مصر و اروپا سفر كرد (پيرزادة‌ نائيني‌، ص‌ 1 به‌ بعد). در اين‌ سفر با بسياري‌ از بزرگان‌ آن‌ عصر از جمله‌ ميرزا محمدباقر بواناتي‌ * ، ميرزا حبيب‌ اصفهاني‌ (متوفي‌ 1311)، شيخ‌ محمد عبده‌ * (متوفي‌ 1323 ش‌) و ادوارد براون‌ * ملاقات‌ كرد. ملاقات‌ او با ادوارد براون‌، خاورشناس‌ انگليسي‌، آغاز دوستي‌ و ارادت‌ براون‌ و برخي‌ مكاتبات‌ ميان‌ آنان‌ شد. پيرزاده‌ به‌ براون‌ لقب‌ «مظهر علي‌» داد، و براون‌ نيز در نامه‌هاي‌ خود او را «راهنماي‌ طريقت‌»، «پير سالكان‌ طريقت‌» و «مخزن‌الاسرار حقيقت‌» مي‌خواند (افشار، ص‌ 176؛ براي‌ اطلاع‌ از نامه‌هاي‌ براون‌ رجوع كنيد به براون‌، مقدمة‌ حكمت‌، ص‌ز، كد؛ پيرزادة‌ نائيني‌، مقدمة‌ افشار، ص‌ بيست‌وچهار، چهل‌وهفت‌). او سرانجام‌ در 24 ذيحجة‌ 1321 در تهران‌ درگذشت‌ و در باغ‌ صفائيه‌، جنب‌ مزار ميرزا صفا به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (بلاغي‌، 1369 ب‌ ، ج‌ 1، ص‌ 192؛ پيرزادة‌ نائيني‌، مقدمة‌ افشار، ص‌ چهارده‌).پيرزاده‌ خطي‌ خوش‌ داشت‌ و شعر مي‌سرود و به‌ جهت‌ حُسن‌ سلوك‌ مورد توجه‌ ناصرالدين‌ شاه‌ و مظفرالدين‌ شاه‌ و بسياري‌ از دولتمردان‌ و همچنين‌ برخي‌ از عالمان‌ آن‌ روزگار از جمله‌ ميرزا ابوالحسن‌ جلوه‌ (متوفي‌ 1314) بود (بلاغي‌، 1369 ب‌ ، همانجا؛ معصوم‌ عليشاه‌، ج‌3، ص‌ 744ـ 745؛ پيرزادة‌ نائيني‌، مقدمة‌ افشار، ص‌ ده‌، بيست‌).از پيرزاده‌ سفرنامه‌اي‌ با نثر ساده‌ و مُرسَل‌ برجاي‌ مانده‌ كه‌ شرح‌ سفر دوم‌ اوست‌ و نسخه‌اي‌ از آن‌ به‌ شمارة‌ 695 در كتابخانة‌ مجلس‌ موجود است‌ (اعتصامي‌، ج‌ 2، ص‌ 442). ظاهراً نسخه‌اي‌ نيز به‌ خط‌ خود پيرزاده‌ در اختيار خانوادة‌ او بوده‌ كه‌ مفقود شده‌ است‌ (پيرزادة‌ نائيني‌، مقدمة‌ فرمانفرمائيان‌، ص‌ 3). اين‌ سفرنامه‌ به‌ كوشش‌ حافظ‌ فرمانفرمائيان‌ نخست‌ در 1342 و 1343 ش‌ در دو جلد و سپس‌ همراه‌ با مقدمة‌ ايرج‌ افشار در يك‌ جلد در 1360 ش‌ منتشر شد. اشعار پراكنده‌اي‌ نيز از او در طرائق‌ الحقايق‌ (ج‌ 3، ص‌ 745ـ746) درج‌ شده‌ است‌.منابع‌: يوسف‌ اعتصامي‌، فهرست‌ كتابخانة‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ ، ج‌ 2، تهران‌ 1311 ش‌؛ محمدحسن‌بن‌علي‌ اعتمادالسلطنه‌، المآثر و الا´ثار ، در چهل‌ سال‌ تاريخ‌ ايران‌ ، چاپ‌ ايرج‌ افشار، ج‌ 1، تهران‌ 1363 ش‌؛ ايرج‌ افشار، «براون‌ و ايران‌»، جهان‌ نو ، سال‌ 4، ش‌ 7 (نيمه‌ اول‌ مرداد 1328)؛ ادوارد گرانويل‌ براون‌، تاريخ‌ ادبي‌ ايران‌ ، ج‌ 3: از سعدي‌ تا جامي‌ ، ترجمه‌ و حواشي‌ بقلم‌ علي‌اصغر حكمت‌، تهران‌ 1327 ش‌؛ عبدالحجه‌ بلاغي‌، كتاب‌ انساب‌ خاندانهاي‌ مردم‌ نائين‌ ، تهران‌ 1369 الف‌ ؛ همو، كتاب‌ تاريخ‌ نائين‌ ، تهران‌ 1369 ب‌ ؛ محمدعلي‌بن‌ محمداسماعيل‌ پيرزادة‌ نائيني‌، سفرنامة‌ حاجي‌ پيرزاده‌ ،چاپ‌ حافظ‌ فرمانفرمائيان‌، با شرح‌ احوال‌ حاجي‌ پيرزاده‌ و توضيحات‌ از ايرج‌ افشار، تهران‌ 1360 ش‌؛ محمد معصوم‌بن‌زين‌العابدين‌ معصوم‌عليشاه‌، طرائق‌الحقايق‌ ، چاپ‌ محمدجعفر محجوب‌، تهران‌ 1339ـ1345 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدجواد شمس

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده