پیرانشهر
معرف
پيرانشهر ،# شهرستان‌ و شهري‌ در استان‌ آذربايجان‌ غربي‌.
متن
پيرانشهر ، شهرستان‌ و شهري‌ در استان‌ آذربايجان‌ غربي‌.1) شهرستان‌ (جمعيت‌ طبق‌ سرشماري‌ 1375 ش‌، 721 ، 86 تن‌). واقع‌ در جنوب‌ استان‌، از شمال‌ به‌ شهرستان‌ اشنويه‌، از مشرق‌ به‌ شهرستانهاي‌ نقده‌ و مهاباد، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ سردشت‌ و از مغرب‌ به‌ مرز عراق‌ محدود، و مشتمل‌ بر دو بخش‌ مركزي‌ و لاجان‌ (لاهيجان‌)، پنج‌ دهستان‌ و يك‌ شهر به‌ نام‌ پيرانشهر است‌.اين‌ شهرستان‌ در منطقه‌اي‌ كوهستاني‌ (كوههاي‌ زاگرس‌) قرار گرفته‌ از شمال‌ غربي‌ با سياه‌ كوه‌ (ارتفاع‌: ح 450 ، 3 متر) و از جنوب‌ غربي‌ با كوه‌ شيخان‌ (ارتفاع‌: ح 051 ، 3 متر) احاطه‌ شده‌ است‌ (جعفري‌، ج‌ 1، ص‌ 343، 368). رود كِلاس‌ (گِلاس‌)، ريزابة‌ زاب‌ كوچك‌، در آن‌ جاري‌ است‌ و در مسير اين‌ رود، رودهاي‌ ديگر شهرستان‌ چون‌ چم‌لاوين‌، چَم‌ اَوَجِر، چم‌ حاجي‌ ابراهيم‌، بادين‌ آباد، زِه‌، چم‌ آبخورد و چم‌ زويان‌ به‌ آن‌ مي‌ريزند (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 399، 489).اهالي‌ عمدتاً به‌زراعت‌، باغداري‌، دامداري‌ و توليد صنايع‌دستي‌ اشتغال‌ دارند. آب‌ كشاورزي‌ و آشاميدني‌ از چشمه‌ و چاه‌ تأمين‌ مي‌شود و محصولاتي‌ از قبيل‌ گندم‌، جو، نخود، چغندرقند، آفتابگردان‌ و محصولات‌ باغي‌ مانند گردو، بادام‌، سيب‌، توت‌، انجير، انگور، قيسي‌ و به‌ دارد؛ از گيا داراي‌ بلوط‌ سياه‌ و سقز است‌. بافت‌ قالي‌، جاجيم‌ و شال‌ از توليدات‌ صنايع‌ دستي‌ آن‌ به‌شمار مي‌رود. ايلات‌ پيران‌ * ، منگور، مامش‌ و صوفيانلو در محدودة‌ آن‌ به‌سر مي‌برند (اسكندري‌نيا، ص‌ 90، 402). راه‌ مهاباد ـ اشنويه‌ از اين‌ شهرستان‌ مي‌گذرد.از لحاظ‌ تقسيمات‌ اداري‌ و سياسي‌، در 1338 ش‌ دهستانهاي‌ پيران‌ و كهنه‌ لاهيجان‌ و مامش‌ از شهرستان‌ مهاباد منتزع‌ و به‌ نام‌ بخش‌خانه‌، تابع‌ شهرستان‌ نقده‌ شد و آبادي‌ خانه‌ نيز مركز بخش‌ شد ( دايرة‌المعارف‌ فارسي‌ ، ذيل‌ «خانه‌»). بخش‌ خانه‌ در 1347 ش‌ به‌ دليل‌ سكونت‌ ايل‌ پيران‌ به‌ پيرانشهر تغيير نام‌ يافت‌ (توكلي‌ مقدم‌، ذيل‌ مادّه‌). اين‌ بخش‌ در 1348 ش‌ تبديل‌ به‌ شهرستان‌ شد (ايران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سياسي‌ و اجتماعي‌، ص‌ 5). در تقسيمات‌ كشوري‌ 1355 ش‌، پيرانشهر با يك‌ بخش‌ به‌نام‌ حومه‌ و سه‌ دهستان‌ ضبط‌ شده‌ است‌. طبق‌ تصويبنامة‌ هيئت‌ وزيران‌ در 1366 ش‌، شهرستان‌ پيرانشهر مشتمل‌ بر چهار دهستان‌ به‌نامهاي‌ منگور غربي‌، پيران‌، لاهيجان‌ شرقي‌ و لاهيجان‌ غربي‌ تشكيل‌ شد و در همين‌ سال‌ دهستان‌ لاهيجان‌ نيز در تركيب‌ آن‌ قرار گرفت‌ (همانجا؛ ايران‌. قوانين‌ و احكام‌، ص‌ 748). در 1373 ش‌ بخش‌ لاجان‌ (لاهيجان‌) در اين‌ شهرستان‌ تشكيل‌ شد (ايران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سياسي‌ و اجتماعي‌، همانجا).به‌ دليل‌ موقعيت‌ سوق‌الجيشي‌ خاص‌ منطقه‌ (نزديكي‌ به‌ مرز) پادگانهايي‌ در پيرانشهر، مانند پادگان‌ جلديان‌، پادگان‌ پيرانشهر و پادگان‌ بزرگ‌ پسوه‌ احداث‌ شده‌ است‌ ( جغرافياي‌ كامل‌ ايران‌ ، ج‌ 1، ص‌ 265؛ محبوبي‌، ص‌ 149، پانويس‌ 1).آثار باستاني‌ شهرستان‌ عبارت‌اند از: تپه‌ قلات‌ جلديان‌، تپة‌ قلات‌ موت‌آباد، تپه‌ آشه‌وان‌ (گرد)، قلات‌ شين‌آباد گرد، مرقد و نيز قلعه‌ و تپه‌اي‌ قديمي‌ متعلق‌ به‌ دورة‌ ساسانيان‌ در آبادي‌ قديمي‌ پسوه‌، مركز دهستان‌ لاهيجان‌ شرقي‌ در حدود 5ر13 كيلومتري‌ مشرق‌ پيرانشهر (كريمي‌، ص‌ 207؛ سازمان‌ ميراث‌ فرهنگي‌. معاونت‌ پژوهشي‌، ش‌ 610ـ614).برخي‌ نام‌آبادي‌ پسوه‌ را اخذ شده‌ از واژة‌ اكدي‌ پارسوا (نام‌ سرزميني‌ كه‌ در 834 ق‌ م‌ اراضي‌ واقع‌ در جنوب‌ و جنوب‌غربي‌ درياچة‌ اروميه‌ را شامل‌ مي‌شد) به‌ معناي‌ «خطّه‌» و «مرز و كنار» مي‌دانند (دياكونف‌، ص‌ 155؛ گيرشمن‌، ج‌ 1، ص‌ 129؛ پدرام‌، ص‌ 64ـ 65). به‌نظر مي‌رسد شهر بَسْوَي‌ ــ كه‌ ياقوت‌ حموي‌ (ج‌ 1، ص‌ 626) در قرن‌ هفتم‌ آن‌ را شهري‌ از آذربايجان‌، كنار خان‌ خاصبك‌ آورده‌ و حمدالله‌ مستوفي‌ (ص‌ 86) در قرن‌ هشتم‌ آن‌ را يكي‌ از چهار شهر تومان‌ مراغه‌ ذكر كرده‌ است‌ ــ همان‌ پسوة‌ امروزي‌ باشد.از كل‌ جمعيت‌ شهرستان‌ در 1375 ش‌، 805 ، 33 تن‌ (حدود 38%) شهرنشين‌ و 916 ، 52 (حدود 61%) روستانشين‌ بوده‌اند.2) شهر (جمعيت‌ طبق‌ سرشماري‌ 1375 ش‌، 805 ، 33 تن‌). مركز شهرستان‌، در ارتفاع‌ حدود 455 ، 1 متري‌، در 196 كيلومتري‌ جنوب‌ شهر اروميه‌ واقع‌ است‌. رود لاون‌ (لاوين‌) در مشرق‌ شهر جريان‌ دارد. شهر در ميان‌ راههاي‌ اشنويه‌ به‌سردشت‌ و نقده‌ به‌ سردشت‌ واقع‌ است‌ و از طريق‌ تمرچين‌ در غرب‌ به‌ عراق‌ مرتبط‌ مي‌شود ( جغرافياي‌ كامل‌ ايران‌ ، همانجا).شهر داراي‌ دو بافت‌ معماري‌ قديم‌ و جديد است‌. بافت‌ قديمي‌ شهر كه‌ در دامنة‌ كوه‌ جاي‌ دارد، داراي‌ ساختمانهايي‌ از گل‌ و خشت‌ است‌ و بافت‌ جديد شهر كه‌ در دشت‌ واقع‌ است‌، ساختمانهايي‌ امروزي‌ دارد (همانجا). دو محلة‌ كونه‌خانه‌ (كهنه‌خانه‌) و زرگتن‌ كه‌ امروزه‌ از محله‌هاي‌ قديمي‌ شهر محسوب‌ مي‌شوند، در گذشته‌ دو آبادي‌ بوده‌اند. از صنايع‌ مهم‌ پيرانشهر، كارخانة‌ قند است‌ (همانجا). پيرانشهر در 1339 ش‌ شهر شد (ايران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سياسي‌ و اجتماعي‌، همانجا).پيشينه‌ . پيرانشهر در گذشته‌ خانه‌ ناميده‌ مي‌شد. برخي‌ نام‌ قديم‌ آن‌ را برگرفته‌ از خان‌ (ارباب‌) و گروهي‌ ديگر آن‌ را به‌معناي‌ كاروانسرا (به‌ دليل‌ نزديكي‌ به‌ مرز) مي‌دانند (عبدي‌، ص‌ 34). ظاهراً مكاني‌ كه‌ ياقوت‌ حموي‌ (همانجا) به‌نام‌ «خان‌ خاصبك‌» در كنار بَسْوَي‌ ضبط‌ كرده‌ مي‌تواند اشاره‌ به‌ خانه‌ (پيرانشهر امروزي‌) باشد.از وقايع‌ مهم‌ شهر، استقرار واحدهايي‌ از لشكر رضائيه‌ (اروميه‌) در اين‌ شهر پس‌ از شهريور 1320 در جريان‌ هجوم‌ ارتش‌ شوروي‌ به‌ ايران‌ بود (دهقان‌، ص‌ 662).منابع‌: ابراهيم‌ اسكندري‌نيا، ساختار سازمان‌ ايلات‌ و شيوة‌ معيشت‌ عشاير آذربايجان‌ غربي‌ ، اروميه‌ 1366ش‌؛ ايران‌. قوانين‌ و احكام‌، مجموعة‌ قوانين‌ و مقررات‌ مربوط‌ به‌ وزارت‌ كشور: از آغاز پيروزي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ تا پايان‌ سال‌ 1369 ، تهران‌ 1370ش‌؛ ايران‌. وزارت‌ كشور، تقسيمات‌ كشور شاهنشاهي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1355ش‌؛ ايران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سياسي‌ و اجتماعي‌. دفتر تقسيمات‌ كشوري‌، نشرية‌ تاريخ‌ تأسيس‌دار: ] تقسيمات‌ كشوري‌ 1378 [ ، تهران‌ 1378ش‌؛ محمود پدرام‌، تمدن‌ مهاباد: مجموعه‌ آثار باستاني‌ از قلعة‌ دم‌دم‌ تا تخت‌ سليمان‌ ، تهران‌ 1373ش‌؛ غلامحسين‌ توكلي‌ مقدم‌، وجه‌ تسمية‌ شهرهاي‌ ايران‌ ، ج‌1، تهران‌ 1375ش‌؛ عباس‌ جعفري‌، گيتاشناسي‌ ايران‌ ، ج‌1: كوهها و كوهنامة‌ ايران‌ ، ج‌2: رودها و رودنامة‌ ايران‌ ، تهران‌ 1368ـ1376ش‌؛ جغرافياي‌ كامل‌ ايران‌ ، تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ريزي‌ آموزشي‌، 1366ش‌؛ حمدالله‌بن‌ ابي‌بكر حمدالله‌ مستوفي‌، كتاب‌ نزهة‌القلوب‌ ، چاپ‌ گي‌لسترنج‌، ليدن‌ 1915، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362ش‌؛ دايرة‌المعارف‌ فارسي‌ ، به‌ سرپرستي‌ غلامحسين‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374ش‌؛ علي‌ دهقان‌، سرزمين‌ زردشت‌ ( رضائيه‌ ): اوضاع‌ طبيعي‌، سياسي‌، اقتصادي‌، فرهنگي‌، اجتماعي‌، تاريخي‌ ، تهران‌ 1348ش‌؛ ايگور ميخائيلوويچ‌ دياكونوف‌، تاريخ‌ ماد، ترجمة‌ كريم‌ كشاورز، تهران‌ 1357ش‌؛ حسينعلي‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافيائي‌ ايران‌ ( آباديها )، ج‌4: استان‌ سوم‌ و چهارم‌ ( آذربايجان‌ )، تهران‌ 1330ش‌، 1355ش‌، ذيل‌ «پيران‌» و «خانه‌»؛ سازمان‌ ميراث‌ فرهنگي‌. معاونت‌ پژوهشي‌، «گزارش‌ فهرست‌ ثبت‌ آثار ملي‌ ايران‌»، 1377ش‌ (منتشرنشده‌)؛ سعيد عبدي‌، «ميژووي‌ پيرانشار ] تاريخ‌ پيرانشهر [ »، سروه‌ ، سال‌ 11، ش‌113ـ114 (آذر و دي‌ 1374)؛ بهمن‌ كريمي‌، راههاي‌ باستاني‌ و پايتختهاي‌ قديمي‌ غرب‌ ايران‌ ، تهران‌ 1329ش‌؛ رومن‌ گيرشمن‌، هنر ايران‌ ، ج‌1: در دوران‌ ماد و هخامنشي‌ ، ترجمة‌ عيسي‌ بهنام‌، تهران‌ 1346ش‌؛ جمشيد محبوبي‌، نگاهي‌ به‌ تاريخ‌ و جغرافياي‌ مياندوآب‌ و تكاب‌ و شاهين‌دژ ، تهران‌ 1370ش‌؛ مركز آمار ايران‌، سرشماري‌ عمومي‌ نفوس‌ و مسكن‌ 1375: نتايج‌ تفصيلي‌ كل‌ كشور ، تهران‌ 1376ش‌؛ نقشة‌ تقسيمات‌ كشوري‌ ايران‌ ، تهران‌: گيتاشناسي‌، 1377ش‌؛ ياقوت‌ حموي‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نادر كريميان‌ سردشتي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده