پیچ‌
معرف
ري‌ تزييني‌ در معماري‌
متن
پيچ‌ ، عنصري‌ تزييني‌ در معماري‌. پيچ‌ بيشتر در نبش‌ صفه‌، ايوان‌، ايوانچه‌، غرفه‌، غرفچه‌ و بويژه‌ در نبش‌ محراب‌ مسجدها به‌ كار برده‌ شده‌ و احتمالاً تقليدي‌ از گياهان‌ پيچنده‌ است‌. پيچ‌ با مصالح‌ گوناگون‌ چون‌ آجر، انواع‌ كاشي‌، گچ‌، سنگ‌ و چوب‌، بر روي‌ درهاي‌ چوبي‌ نفيس‌ اجرا شده‌ است‌.در آثار سنگي‌ تخت‌ جمشيد و اشياي‌ كشف‌ شدة‌ باستاني‌ پيچ‌ در سرستونها و بر اندام‌ تنديسهاي‌ گوسفند، سرگاو و اسب‌، لباس‌ و موي‌ سر و صورت‌ سربازان‌، نمايندگان‌ افراد ملل‌ و بزرگان‌ و شاهان‌ هخامنشي‌ و حتي‌ بر برخي‌ از اشيا و تخت‌ شاهي‌ ديده‌ مي‌شود (زماني‌، ص‌776؛ بهار و كسرائيان‌، تصوير ص‌40؛ فريدني‌، تصويرهاي‌ ص‌20ـ23). در دورة‌ ساساني‌ اين‌ تزيين‌ بر روي‌ اشيايي‌ مانند تنگ‌، بشقاب‌، جام‌ و همچنين‌ بر شاخهاي‌ بزكوهي‌ و نيمكتها و آتشدانها با حركات‌ خاص‌ به‌ كار رفته‌ است‌. پيكر بهرام‌ دوم‌ ساساني‌ و همراهان‌ او در نقش‌ رستم‌ با آرايش‌ پيچ‌ در موي‌ سر حجاري‌ شده‌ است‌ (زماني‌، ص‌776ـ 777).اجراي‌ پيچ‌ در بناهاي‌ دوران‌ اسلامي‌ نيز ادامه‌ يافت‌. در مقبرة‌ شاه‌ اسماعيل‌ ساماني‌ (285) در بخارا، از طاقنماسازيهاي‌ آجري‌ استفاده‌ شده‌ است‌. در برخي‌ از ستونچه‌هاي‌ فلكة‌ به‌ كار رفته‌ در طاقنماهاي‌ آن‌، با بهره‌گيري‌ از رجهاي‌ آجري‌ به‌ صورت‌ عمودي‌، پيچ‌ كاملي‌ به‌ وجود آمده‌، و اين‌ آغاز اجراي‌ پيچ‌ در معماري‌ ايران‌ در دورة‌ اسلامي‌ است‌ (همان‌، ص‌777، 781). در نماي‌ اصلي‌ حياط‌ مسجدجامع‌ نائين‌ (اوايل‌ قرن‌ چهارم‌) نيم‌ستون‌ فلكة‌ متصل‌ به‌ اسكلت‌ بنا وجود دارد كه‌ تزيينات‌ نيم‌ستونهاي‌ آن‌ با رجهاي‌ افقي‌ پلكاني‌ پيش‌ آمده‌ و بخصوص‌ برجستگي‌ آنها نسبت‌ به‌ متن‌، حركت‌ پيچ‌ آجري‌ را القا مي‌كند. از بناهاي‌ دورة‌ سلجوقي‌، مسجد جامع‌ دو ايواني‌ گناباد با كتيبه‌اي‌ به‌ تاريخ‌ 609 نيز ايوان‌ آجري‌ پر ارزشي‌ دارد كه‌ بعد از كتيبه‌ خط‌ و كونال‌ دور طاق‌، دو حركت‌ پيچ‌ مانند از نقوش‌ مضرس‌ آجري‌ به‌ شكل‌ 7 و 8 زينت‌ بخش‌ نماي‌ آن‌ شده‌ است‌.از مهمترين‌ جلوه‌هاي‌ پيچ‌ در معماري‌ دورة‌ ايلخاني‌، غرفچه‌ و محراب‌ گچبري‌ بقعة‌ پيربكران‌ * است‌ كه‌ دو شانة‌ غرفچه‌ تا تيزة‌ آن‌ با فتيله‌ پيچ‌ زينت‌ يافته‌ است‌. در مسجدجامع‌ اشترجان‌ (715) در جنوب‌ اصفهان‌، محراب‌ بلند و كشيده‌اي‌ وجود دارد (ويلبر، تصوير ش‌95) كه‌ پاي‌ محراب‌ از دو طرف‌ داراي‌ فتيله‌هاي‌ عمودي‌ است‌ كه‌ تا تيزة‌ آن‌ ادامه‌ يافته‌ و «پاي‌ پيچ‌» ناميده‌ مي‌شود و الگوي‌ اجراي‌ پيچ‌ در ادوار بعد گرديده‌ است‌. در مسجدجامع‌ ابرقو (738) متن‌ محراب‌ با اسليمي‌ پيچك‌ پهن‌ گچ‌بري‌ شده‌ است‌. پاي‌ محراب‌ داراي‌ دو گلدان‌ گچبري‌ با نقوش‌ گره‌ هندسي‌ اسلامي‌ است‌ كه‌ سبب‌ استقرار «پاي‌ پيچ‌» شده‌ است‌ (همان‌، تصوير ش‌192). پيچ‌ گچبري‌ از روي‌ گلدان‌ شروع‌ و به‌ تيزة‌ دور محراب‌ ختم‌ مي‌گردد. پديدة‌ گلدان‌ گچي‌ را در اين‌ مسجد مي‌توان‌ سرآغاز گلدان‌ سازي‌ براي‌ پاي‌ پيچ‌ در آثار بعدي‌ معماري‌ ايران‌ دانست‌.عصر تيموري‌ را مي‌توان‌ عصر تحول‌ معماري‌، و نيز هنر فتيله‌ پيچ‌، پيچ‌ هفت‌ رنگي‌، پيچ‌ زيررنگي‌ و پيچ‌ معرق‌ در بناها، نبش‌ محرابها و بخصوص‌ نبش‌ ايوانها دانست‌. در مسجد جامع‌ كرمان‌ (750) ايوان‌ مدخل‌ شرقي‌ مسجد، با «پيچ‌ گره‌ خشتي‌ مُهري‌» تزيين‌ شده‌ است‌. در اين‌ دوره‌ داشتن‌ ازارة‌ سنگ‌ در پاي‌ پيچها نيز متداول‌ گرديد. سردرِ مدرسة‌ بالاسر حرم‌ مطهر حضرت‌ رضا عليه‌السلام‌، از آثار اوايل‌ قرن‌ نهم‌، داراي‌ پيچ‌ زير رنگي‌ بسيار ظريفي‌ است‌ كه‌ با نقوش‌ ختايي‌ بر زمينة‌ لاجوردي‌ به‌ قطر حدود هشت‌ سانتيمتر تزيين‌ شده‌ است‌. اين‌ سردر در سالهاي‌ اخير و در طرح‌ گسترش‌ بارگاه‌ حضرت‌ رضا عليه‌السلام‌ تخريب‌ و به‌ مكان‌ دارالسياده‌ ملحق‌ شده‌ است‌، اما نمونه‌اي‌ از اين‌ پيچ‌ ارزشمند و قابچه‌هاي‌ معرق‌ نفيس‌ آن‌ در ادارة‌ ميراث‌ فرهنگي‌ خراسان‌ نگهداري‌ مي‌شود.در مدرسة‌ الغ‌بيك‌ سمرقند (819) نبش‌ ايوان‌ آن‌ داراي‌ فتيله‌ پيچ‌ زيررنگي‌ قطوري‌ است‌. اين‌ پيچ‌ داراي‌ پاركابي‌ (استوانه‌هاي‌ ظريف‌ متصل‌ به‌ يكديگر كه‌ از ارتفاع‌ پايين‌ زمينه‌ حركت‌ پيچ‌ مي‌شود) و مزين‌ به‌ نقوش‌ ختايي‌ و گره‌ هندسي‌ با حركات‌ تركبندي‌ مربع‌ و مثلث‌ است‌ كه‌ هر فتيله‌ را از ديگري‌ جدا و با نقوش‌ گره‌ «شش‌ وطبل‌» هنر بديعي‌ از پيچ‌ زيررنگي‌ ارائه‌ كرده‌ است‌. از ويژگي‌ اين‌ پيچ‌ به‌ كارگيري‌ «حميل‌ بادمك‌دار» در بين‌ فتيله‌ پيچ‌ است‌.ايوان‌ مسجد كبود تبريز (مظفريه‌؛ 870) داراي‌ «پيچ‌ معرق‌» بسيار نفيسي‌ به‌ قطر حدوداً بيست‌ سانتيمتر است‌. در هر سه‌ فتيله‌ پيچ‌ معرق‌ از نقوش‌ گياهي‌ گلدار استفاده‌ شده‌ است‌ و سپس‌ پيچ‌ چهارم‌ با خط‌ كوفي‌ تزيين‌ شده‌ و مجدداً سه‌ پيچ‌ بعد با نقوش‌ گل‌ و برگ‌ زينت‌ يافته‌ و بدين‌ سان‌ اثر بديعي‌ در اين‌ مسجد خلق‌ شده‌ است‌. از ويژگي‌ ديگر اين‌ پيچ‌ معرق‌ «دِوال‌» دو طرف‌ آن‌ است‌ كه‌ داراي‌ تخمكهاي‌ بادمك‌دار است‌.كاخ‌ آق‌سراي‌ در شهر سبز ازبكستان‌ (781) داراي‌ ايواني‌است‌ با پيچ‌ معرق‌ قطور. در فتيله‌هاي‌ پنج‌ پيچ‌ آن‌ از نقوش‌ پيچكدار اسليمي‌ ـ بندِ ختايي‌ گل‌ و ترنج‌، با رعايت‌ فاصله‌ در ميان‌ آنها، استفاده‌ شده‌ است‌. بند ششم‌ هر پيچ‌ با خط‌ ثلث‌ تزيين‌ شده‌ كه‌ سبب‌ جداسازي‌ پيچهاي‌ منقوش‌ از يكديگر نيز گرديده‌ است‌.در دو طرف‌ ايوان‌ بقعة‌ خواجه‌ ابونصر پارسا در بلخ‌ ( 865) و در نبش‌ نما از سطح‌ ازارة‌ گلدان‌ شكم‌دار، معرق‌ زيبايي‌ پاية‌ كتيبه‌ خط‌ سه‌ رگي‌ (بسم‌الله‌الرحمن‌الرحيم‌) را تشكيل‌ مي‌دهد كه‌ بعد از آن‌ قطار بندي‌ ساده‌اي‌ از معقلي‌سازي‌ و سپس‌ پاركابي‌ بلند فتيله‌هاي‌ عمودي‌ آن‌ ايجاد گرديده‌ است‌. پيچ‌ معرق‌ بسيار قطور و زيباي‌ آن‌ با نقوش‌ پيچكدار اسليمي‌ ـ بند ختايي‌ تا انتهاي‌ دو ستون‌ پيچ‌ ادامه‌ يافته‌ و در پايان‌ به‌ يك‌ پاركابي‌ شبيه‌ پاركابي‌ آغازين‌ ختم‌ مي‌گردد. اين‌ دو ستون‌ پيچ‌ معرق‌ بسيار استثنايي‌ را عرضه‌ مي‌كند (ويلبر و گلمبك‌، ج‌2، تصويرهاي‌ ص‌ 793ـ794).در دورة‌ صفويه‌ از گلدان‌ و پيچ‌ معرق‌ بندرت‌ در بارگاه‌ حضرت‌ رضا عليه‌السلام‌ و ساير جاها استفاده‌ شده‌ است‌. در اين‌ دوره‌ براي‌ تسهيل‌ در كار از روش‌ پيچهاي‌ «قالبي‌ خشتي‌» تك‌ رنگ‌ فيروزه‌اي‌ استفادة‌ فراوان‌ شده‌ است‌. گلدانهايي‌ كه‌ براي‌ پيچ‌ مورد استفاده‌ قرار مي‌گرفته‌ اغلب‌ از سنگ‌ مرمر و در مواردي‌ داراي‌ «پاراستي‌» بوده‌ است‌، به‌ طوري‌ كه‌ گويي‌ كاشي‌ پيچ‌ از درون‌ گلدان‌ سنگ‌ بيرون‌ جسته‌ است‌. حركات‌ اين‌ جهش‌ دقيقاً تركيب‌ مقرنس‌ است‌. از ويژگي‌ پيچ‌ گلي‌ فيروزه‌اي‌، كاربرد آن‌ به‌ شكل‌ تك‌ پيچ‌ در نبش‌ محرابها و غرفه‌ها و نظاير آن‌ و همچنين‌ كاربرد پيچ‌ دو قلو و سه‌ قلو در نبش‌ ايوانها و مدخل‌ پيش‌خان‌ در آثار اين‌ دوره‌ بوده‌ است‌. از پيچهاي‌ متعدد اين‌ دوره‌ مي‌توان‌ به‌ پيچهاي‌ سه‌ قلو در ايوان‌ ورودي‌ به‌ مسجد امام‌ اصفهان‌ (1021 تا 1040)، مدرسة‌ چهارباغ‌ (1090ـ1126) و بسياري‌ ديگر اشاره‌ كرد.در دورة‌ زنديه‌ نيز در نبش‌ ايوانها و جاهاي‌ همانند آن‌، از پيچ‌ سازي‌ بويژه‌ به‌ شكل‌ جالبي‌ در ستونهاي‌ باربر در زيرطاقها استفاده‌ شده‌ است‌. شبستان‌ مسجد وكيل‌ شيراز (1187) در دو محور عمودي‌ و افقي‌ از هر طرف‌ داراي‌ چندين‌ رديف‌ ستون‌ پيچ‌ سنگي‌ است‌ كه‌ بار قوسهاي‌ پاتوپا و طاق‌پوشها را بر دوش‌ دارند. پيچ‌ ستونها از پاركابي‌ آنها در سطح‌ زمين‌ شروع‌ شده‌، سپس‌ گرداگرد ستون‌ سنگ‌ دور زده‌ و در پايان‌ ستون‌ مجدداً به‌ فتيله‌هاي‌ عمودي‌ همانند پاركابي‌ زيرين‌ تبديل‌ شده‌ است‌. سرستون‌ سازي‌ با گلهاي‌ بته‌ جقه‌اي‌ در دو نبش‌ و اضلاع‌ سرستون‌ هرمي‌، زيبايي‌ خاصي‌ به‌ پيچ‌ سنگي‌ ستونها داده‌ است‌.در دورة‌ قاجاريه‌ پيچ‌، همانند دورة‌ زنديه‌، در مساجدي‌ چون‌ نصيرالملك‌ و مشيرالملك‌ در شيراز و بسياري‌ ديگر ديده‌ مي‌شود؛ از جمله‌ مي‌توان‌ به‌ دو ستون‌ رفيع‌ پيچ‌ در جلو ايوان‌ تخت‌ مرمر * كاخ‌ گلستان‌ و همچنين‌ ستونهاي‌ پيچ‌ بسيار ظريف‌ و بلند در ايوان‌ بارگاه‌ حضرت‌ معصومه‌ سلام‌الله‌ عليها اشاره‌ كرد كه‌ باربري‌ سقفها را با دهانة‌ طويل‌ بر عهده‌ دارند. در اين‌ دوره‌ كاربرد ستونهاي‌ پيچ‌ در منازل‌ اشراف‌ نيز معمول‌ گرديد. از ويژگي‌ پيچ‌ اين‌ دوره‌ مي‌توان‌ به‌ سنگهاي‌ ازاره‌ با نقوش‌ گياهي‌، حيواني‌ و انساني‌ در بين‌ نبشهاي‌ پيچ‌دار، مانند عمارت‌ نارنجستان‌ قوام‌ در شيراز و بسياري‌ ديگر، اشاره‌ داشت‌.در دوران‌ معاصر از ستونهاي‌ سنگي‌ پيچ‌ براي‌ ايوانها، همچنين‌ از ستونهاي‌ پيچ‌ گچبري‌ يا پيچ‌ متصل‌ به‌ اسكلت‌ در سر درها استفاده‌ شده‌ است‌ كه‌ هنوز در گوشه‌ و كنار كشور اثري‌ از آنها ديده‌ مي‌شود.امروزه‌ براي‌ ساختن‌ پيچ‌، پس‌ از قالب‌ گيري‌ گل‌ به‌ شكل‌ تك‌ پيچ‌ يا جفت‌ پيچ‌ و يا بيشتر با استفاده‌ از قالب‌ چوبي‌ يا فلزي‌ به‌ نام‌ «خشت‌ پيچ‌»، در قطرهاي‌ مختلف‌، آن‌ را لعاب‌ داده‌ به‌ رنگهاي‌ تغاري‌، لاجوردي‌، فيروزه‌اي‌، زرد، سفيد مينايي‌ در كوره‌ مي‌پزند و سپس‌ در نبش‌ پيش‌خان‌ ايوان‌ و محراب‌ مساجد به‌ كار مي‌برند. در غرفه‌اي‌ از صحن‌ جديد قدس‌ در بارگاه‌ حضرت‌ رضا عليه‌السلام‌ كارهاي‌ معرق‌ سنگ‌ از نقوش‌ مختلف‌ گره‌ سنگ‌، خط‌ معقلي‌ سنگ‌، خط‌ نستعليق‌ سنگ‌، «مقرنس‌ پنج‌ تخته‌ سنگ‌» و بالاخره‌ «پيچ‌ سنگ‌» در نبش‌ غرفه‌ همراه‌ با داشتن‌ گلداني‌ بسيار زيبا و منحصر به‌ فرد ايجاد گرديده‌ كه‌ پديده‌اي‌ نو و شگرف‌ در معماري‌ اسلامي‌ به‌ شمار مي‌آيد. پيچهاي‌ تزييني‌ در آثار ايران‌ بخصوص‌ آثار مذهبي‌ چون‌ بقاع‌ متبركه‌، مدارس‌ علميه‌، مساجد و در معماري‌ و آثار مذهبي‌ ساير كشورهاي‌ اسلامي‌ اثر مستقيم‌ و فراوان‌ گذارده‌ است‌.منابع‌: علاوه‌ بر اطلاعات‌ شخصي‌ مؤلف‌؛ مهرداد بهار و نصرالله‌ كسرائيان‌، تخت‌ جمشيد ، تهران‌ 1372 ش‌؛ عباس‌ زماني‌، «پيچ‌ تزئيني‌ در آثار تاريخي‌ اسلامي‌ ايران‌»، در معماري‌ ايران‌ ، گردآوري‌ آسيه‌ جوادي‌، ج‌2، تهران‌ 1363ش‌؛ نيكول‌ فريدني‌، ايران‌ : ] مجموعة‌ عكس‌ [ ، تهران‌ 1373ش‌؛ دونالدنيوتن‌ ويلبر، معماري‌ اسلامي‌ ايران‌ در دورة‌ ايلخانان‌ ، ترجمة‌ عبدالله‌ فريار، تهران‌ 1365ش‌؛ دونالدنيوتن‌ ويلبر و ليزا گلمبك‌، معماري‌ تيموري‌ در ايران‌ و توران‌ ، ترجمة‌ كرامت‌ الله‌ افسر و محمد يوسف‌ كياني‌، تهران‌ 1374ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسين‌ زمرشيدي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده