پورداود ابراهیم‌
معرف
انشناس‌ معاصر و استاد فرهنگ‌ ايران‌باستان‌ و زبان‌ اوستايي‌ دانشگاه‌ تهران‌
متن
پورداود ، ابراهيم‌ ، ايرانشناس‌ معاصر و استاد فرهنگ‌ ايران‌باستان‌ و زبان‌ اوستايي‌ دانشگاه‌ تهران‌.الف‌) شرح‌حال‌ و آثار. نام‌ پدرش‌ داود بود و در روز آدينه‌ بيست‌ و هشتم‌ جمادي‌الاولي‌ 1303 در محلة‌ سبزه‌ميدان‌ رشت‌ كه‌ بعداً دبستان‌ عنصري‌ در آن‌ ساخته‌ شد، در خانواده‌اي‌ ملاّ ك‌ و بازرگان‌ به‌دنيا آمد (معين‌، ص‌1ـ2؛ «درگذشت‌ پورداود»، ص‌194). در پنج‌ يا شش‌ سالگي‌ به‌ مكتب‌ ميرزا محمدعلي‌ رفت‌ كه‌ محل‌ آن‌ اكنون‌ آرامگاه‌ پدر و برادران‌ و خود اوست‌ («درگذشت‌ پورداود»، ص‌195ـ197). سپس‌ تحصيلات‌ مقدماتي‌ فارسي‌ و عربي‌ را در مدرسة‌ حاجي‌حسن‌ رشت‌ به‌ مديريت‌ سيدعبدالرحيم‌ خلخالي‌ (متوفي‌ 1321ش‌) انجام‌ داد. در 1323 با برادرش‌ سليمان‌، و خلخالي‌ به‌ تهران‌ آمد و نزد ميرزا محمدحسين‌ سلطان‌ الفلاسفه‌، طبيب‌ نامي‌ آن‌ دوران‌، به‌ تحصيل‌ پرداخت‌ (معين‌، ص‌11) و همزمان‌، چند ماهي‌ در مدرسة‌ فرانسوي‌ زبان‌ آليانس‌ مقدمات‌ زبان‌ فرانسه‌ را فرا گرفت‌ (همان‌، ص‌11ـ12). در آن‌ ايام‌ پورداود از جوانان‌ مشروطه‌خواه‌ بود (همان‌، ص‌2). در ذيقعدة‌ 1326، علي‌رغم‌ ميل‌ پدر، از طريق‌ كرمانشاهان‌ به‌بغداد و سپس‌ به‌ بيروت‌ رفت‌ و مدت‌ دو سال‌ به‌ تحصيل‌ ادبيات‌ فرانسه‌ پرداخت‌ و نام‌ خانوادگي‌ «پورداود» را براي‌ خودبرگزيد(همان‌، ص‌2،12؛«درگذشت‌ پورداود»،ص‌197). در همانجا بود كه‌ با سيد محمدعلي‌ جمالزاده‌ (متوفي‌ 1377ش‌) دوست‌ شد (جمالزاده‌، وحيد ، سال‌5، ش‌12، ص‌1073)، سپس‌ به‌ ايران‌ بازگشت‌ و بعداز اقامتي‌ كوتاه‌ در رشت‌، در رمضان‌ 1328، از راه‌ باكو و وين‌ به‌ فرانسه‌ عزيمت‌ نمود و نخست‌ در دبيرستان‌ شهر بُووه‌ نام‌نويسي‌ و خود را براي‌ ورود به‌ دانشكدة‌ حقوق‌ آماده‌ كرد، آنگاه‌ در رشتة‌ حقوق‌ دانشگاه‌ پاريس‌ به‌ تحصيل‌ پرداخت‌ و از محضر درس‌ شارل‌ ژيد و پلانول‌ استفاده‌ كرد. در اين‌ ايام‌ با چند تن‌ از ايرانيان‌ برضد نظام‌ دولت‌ تزاري‌ روسيه‌ ميتينگي‌ بر پا نمود و نيز انجمني‌ ادبي‌ تأسيس‌ كرد (معين‌، همانجاها). او در جمادي‌الاولي‌ 1332 با ياري‌ محمد قزويني‌ (متوفي‌ 1328ش‌) نشرية‌ ايرانشهر را منتشر ساخت‌ كه‌ در شعبان‌ همان‌ سال‌، پس‌ از نشر سه‌ شمارة‌ آن‌ و آغاز جنگ‌ جهاني‌ اول‌، تعطيل‌ شد (همان‌، ص‌29). شش‌ ماه‌ اول‌ از دورة‌ جنگ‌ را در پاريس‌ به‌ سر برد ولي‌ بر اثر شور جواني‌ و ميهن‌ دوستي‌ و تبليغات‌ آلمانيها، بر آن‌ شد كه‌ پاريس‌ را ترك‌ كند. در 1333 به‌ بغداد رفت‌ و در 29 رمضان‌ همان‌ سال‌ تا 29 جمادي‌الاولي‌ سال‌ بعد به‌ ياري‌ جمالزاده‌ روزنامة‌ رستخيز را منتشر كرد (همان‌، ص‌3،30؛ «درگذشت‌ پورداود»، ص‌198؛جمالزاده‌، وحيد ، سال‌ 6، ش‌ 2 و3، ص‌ 199). در اين‌ دوران‌ اشعار و تصانيف‌ پرشور ميهني‌ او چنان‌ آوازه‌اي‌ داشت‌ كه‌ درويشان‌ بغداد، تبرزين‌ بر دوش‌، در كوچه‌ و بازار آنها را با جوش‌ و خروش‌ مي‌خواندند (جمالزاده‌، همانجا؛ فره‌وشي‌، ص‌771). با پيشروي‌ انگليسيها و تسخير كوت‌ العماره‌، پورداود راهي‌ كرمانشاه‌ شد و چند ماهي‌ آنجا ماند؛ و چون‌ آن‌ شهر به‌ دست‌ روسها افتاد، شبانه‌ به‌ قصرشيرين‌ رفت‌ و به‌ بغداد بازگشت‌ و در آن‌ هنگام‌ تركان‌ عثماني‌ از انتشار رستخيز جلوگيري‌ كردند (معين‌، ص‌3). ناگزير وي‌ از آنجا به‌ حَلَب‌ و سپس‌ به‌ استانبول‌ رفت‌ و چون‌ در آنجا از خروجش‌ ممانعت‌ كردند بعد از مدتي‌، پس‌ از كسب‌ مجوّز خروج‌، به‌ قصد اقامت‌ در سويس‌، از راه‌ بالكان‌ به‌ برلين‌ رفت‌. آلمانيها نيز از خروج‌ وي‌ از كشورشان‌ ممانعت‌ كردند و او تا پايان‌ جنگ‌ جهاني‌ اول‌ و مدتي‌ پس‌ از آن‌ در آنجا ماند («درگذشت‌ پورداود»، همانجا).پورداود نخست‌ در دانشگاه‌ برلين‌ و سپس‌ در دانشكدة‌ شهر ارلانگن‌ تحصيل‌ در رشتة‌ حقوق‌ را تعقيب‌ كرد (معين‌، ص‌4، 12). او در آنجا با محمد قزويني‌، سيدحسن‌ تقي‌زاده‌ (متوفي‌ 1349ش‌) و نويسندگان‌ مجلة‌ كاوه‌ آمد و شد داشت‌ كه‌ اين‌ در جهت‌ گيري‌ مطالعات‌ او مؤثر بود (جمالزاده‌، وحيد ، سال‌ 6، ش‌ 2و3، ص‌201؛ افشار، ص‌19)، چنانكه‌ بيشتر به‌ مطالعة‌ كُتُبي‌ دربارة‌ ايران‌ باستان‌ و اوستا مي‌پرداخت‌ و زبانهاي‌ اوستايي‌ و پارسي‌ باستان‌ و فرهنگ‌ ايران‌ باستان‌ را در محضر ايرانشناسان‌ فراگرفت‌ و با دانشمنداني‌ نظير ماركوارت‌ آشنا گرديد (فره‌وشي‌، همانجا). در شهريور 1299 در آلمان‌ ازدواج‌ كرد و در مهر 1301 يگانه‌ فرزندش‌، پوراندخت‌، به‌ دنيا آمد (معين‌، ص‌4). در مهر 1304، به‌ دعوت‌ پارسيان‌ * هند، از راه‌ بغداد و بصره‌ به‌ هندوستان‌ رفت‌ و در طول‌ مدت‌ اقامتش‌ به‌ انتشار بخشي‌ از تفسير اوستا و ايراد چند سخنراني‌ پرداخت‌. در 1307ش‌ از هند به‌ بلژيك‌ و در 1310ش‌ به‌ برلين‌ رفت‌ و حدود يك‌ سال‌ به‌ تحقيقات‌ خود دربارة‌ اوستا و تمدن‌ ايران‌ باستان‌ ادامه‌ داد و بخش‌ ديگري‌ از تفسير اوستا را منتشر ساخت‌. در اين‌ ايام‌، چون‌ رابيندرانات‌ تاگور فيلسوف‌ و شاعر معروف‌ هند، از دولت‌ ايران‌ خواستار اعزام‌ استادي‌ براي‌ تدريس‌ فرهنگ‌ ايران‌ به‌ دانشگاه‌ ويشوابهاراتي‌ شده‌ بود، پورداود حدود يك‌ سال‌ در آنجا به‌ تدريس‌ پرداخت‌ و در بروده‌ * در كنفرانس‌ شرقي‌ هند ، كه‌ هر پنج‌ سال‌ يك‌ بار در يكي‌ از استانهاي‌ هند تشكيل‌ مي‌شد، شركت‌ كرد و علاوه‌ بر عضويت‌ در گروه‌ اوستاشناسي‌، رياست‌ شعبة‌ فارسي‌ و عربي‌ را به‌ عهده‌ گرفت‌ (همان‌، ص‌ 5، 7، 53، 75؛ «درگذشت‌ پورداود»، ص‌ 199).در 1312ش‌ مجدداً عازم‌ آلمان‌ شد و پس‌ از حدود چهار سال‌ اقامت‌ در آنجا (معين‌، ص‌7) به‌ ايران‌ برگشت‌ و در دانشگاه‌ تهران‌ با سمتِ استادي‌ به‌ تدريس‌ فرهنگ‌ ايران‌ باستان‌ و زبان‌ اوستايي‌ پرداخت‌ و در 1317ش‌ عضو پيوستة‌ فرهنگستان‌ ايران‌ شد (صديق‌، ص‌359). از مهر 1322 به‌ تدريس‌ حقوق‌ ايران‌ باستان‌ در دانشكدة‌ حقوق‌ پرداخت‌ (معين‌، ص‌55). در اسفند همان‌ سال‌ پورداود، همراه‌ علي‌اصغر حكمت‌ (متوفي‌ 1359ش‌) و غلامرضا رشيد ياسمي‌ (متوفي‌ 1330ش‌) براي‌ تجديد روابط‌ فرهنگي‌ از جانب‌ دولت‌ ايران‌ به‌ هند رفت‌ و در اين‌ سفرِ حدوداً سه‌ ماهه‌ از بيشتر شهرها و دانشگاهها و مؤسسات‌ فرهنگي‌ و هنري‌ و صنعتي‌ آنجا بازديد كرد (صديق‌، ص‌359ـ360؛ معين‌، ص‌ 8). او در 1339ش‌، بعد از آنكه‌ به‌ عنوان‌ رئيس‌ هيئت‌ نمايندگي‌ ايران‌ در بيست‌ و پنجمين‌ كنگرة‌ خاورشناسان‌ به‌ مسكو رفت‌، به‌ فنلاند و سوئد و هلند نيز سفر كرد. در 1340ش‌ به‌ دعوت‌ دولت‌ تازة‌ تأسيس‌ اسرائيل‌ به‌ آن‌ كشور سفر كرد و مورد استقبال‌ بن‌گوريون‌ * قرار گرفت‌؛ از آنجا به‌ انگليس‌ و سپس‌ به‌ رُم‌ و آتن‌ و قبرس‌ رفت‌ («درگذشت‌ پورداود»، ص‌200). در 1344ش‌ در بيست‌ و ششمين‌ كنگرة‌ خاورشناسان‌ در دهلي‌ شركت‌ جسته‌، به‌ رياست‌ شعبة‌ ايرانشناسي‌ برگزيده‌ شد و دانشگاه‌ دهلي‌ طي‌ تشريفاتي‌ دكتراي‌ افتخاري‌ ادبيات‌ به‌ او داد (همانجا). در سيزده‌ بهمن‌ همان‌ سال‌ به‌ جزيرة‌ سيلان‌ (سرانديب‌) سفر كرد و از شهر مقدس‌ كندي‌ ، زيارتگاه‌ بوداييان‌ جهان‌، ديدار نمود. سپس‌ به‌ بمبئي‌ برگشت‌ و به‌ پاس‌ خدمات‌ فرهنگي‌ خود سپاسنامه‌اي‌ از طرف‌ مؤسسة‌ شرقي‌ كاما، انجمن‌ زردشتيان‌ ايران‌، انجمن‌ فرهنگ‌ باستان‌ و ايران‌ ليگ‌ و نيز سازمان‌ جوانان‌ زردشتي‌ به‌ او تقديم‌ شد (همان‌، ص‌200ـ201). همچنين‌ در ششم‌ بهمن‌ 1344 نمايندة‌ پاپ‌ در ايران‌، به‌ پاس‌ خدمات‌ انسان‌ دوستانة‌ پورداود، نشان‌ شواليه‌ سن‌ سيلوستر را از سوي‌ پاپ‌ ششم‌ به‌ وي‌ اعطا كرد (همان‌، ص‌202). در هيجدهم‌ فروردين‌ 1345 در جلسة‌ انجمن‌ فرهنگي‌ ايران‌ و هند، نشان‌ تاگور به‌ مناسبت‌ خدمات‌ فرهنگي‌ پورداود به‌ وي‌ داده‌ شد (همانجا) و در همان‌ سال‌ به‌ عضويت‌ آكادمي‌ جهاني‌ هنر و علم‌ انتخاب‌ شد (همانجا). پورداود همچنين‌ رئيس‌ انجمن‌ فرهنگي‌ ايران‌ و آلمان‌، عضو شوراي‌ فرهنگي‌ سلطنتي‌ و جزو هيئت‌ امناي‌ كتابخانة‌ پهلوي‌ بود (همان‌، ص‌200). در سالهاي‌ پس‌ از جنگ‌ جهاني‌ دوم‌، انجمن‌ ايرانشناسي‌ را در تهران‌ بنياد نهاد كه‌ از كارهاي‌ آن‌ مي‌توان‌ از تشكيل‌ جلسات‌ درسي‌ و انتشار چند كتاب‌ نام‌ برد (افشار، ص‌17، 20). در مدرسة‌ فيروز بهرام‌ تهران‌ نيز كلاسهايي‌ براي‌ تدريس‌ زبانها و فرهنگ‌ باستاني‌ ايران‌ تشكيل‌ داد و خود نيز در آنجا تدريس‌ مي‌كرد (همان‌، ص‌17).پورداود را مي‌توان‌ بنيانگذار تحقيقات‌ علمي‌ دربارة‌ زردشت‌ در ايران‌ دانست‌ (جمالزاده‌، وحيد ، سال‌5، ش‌ 12، ص‌1076). او به‌ سبب‌ احاطة‌ كامل‌ به‌ زبانهاي‌ آلماني‌ و فرانسوي‌ و دانستن‌ زبانهاي‌ عربي‌ و انگليسي‌، در پيروي‌ از روش‌ تحقيق‌ اروپاييان‌ در ميان‌ معاصران‌ خود كم‌ نظير بود ( رجوع كنيد به معين‌، ص‌14، 45). در تحقيقات‌ خود، خاصه‌ از لحاظ‌ ذكر مراجع‌ متعدد و حاشيه‌هاي‌ بسيار، تحت‌تأثير روش‌ دانشمندان‌ آلماني‌ بود (افشار، ص‌20) و نزد ايرانشناسان‌ جهان‌ مقامي‌ والا داشت‌ (فره‌وشي‌، همانجا).به‌ مناسبت‌ شصتمين‌ سال‌ تولد پورداود، مجلس‌ جشن‌ باشكوهي‌ در تالار اجتماعات‌ دانشسراي‌ عالي‌ تهران‌ با حضور استادان‌ و دانشمندان‌ و دانشجويان‌ و شخصيتهاي‌ كشور برپا گرديد و به‌ همين‌ مناسبت‌ در شانزدهم‌ مهر 1325يادنامه‌اي‌در دو مجلّد تدوين‌ و طبع‌ شد، يكي‌ به‌ فارسي‌ با مقاله‌اي‌ مفصل‌ از محمدمعين‌ دربارة‌ پورداود و ديگري‌ حاوي‌ مقالات‌ خاورشناسان‌ به‌ زبانهاي‌ بيگانه‌. او 26 آبان‌ 1347 در سن‌ 83 سالگي‌ در تهران‌ درگذشت‌ و در زادگاهش‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد.آثار تحقيقي‌ پورداود را مي‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تقسيم‌ كرد. 1) ترجمه‌ و گزارش‌ اوستا در نُه‌ مجلّد كه‌ عبارت‌اند از: گاتها ، سرودهاي‌ زردشت‌، با متن‌ اوستايي‌ و ترجمة‌ گفتارهاي‌ آن‌ به‌ فارسي‌ و انگليسي‌ (چاپ‌ اول‌ بمبئي‌، خرداد 1305)؛ يشتها ، مجلّد نخستين‌ (بمبئي‌، فروردين‌ 1307، چاپ‌ دوم‌، تهران‌ 1346ش‌)؛ يشتها ، مجلّد دوم‌ (بمبئي‌، فروردين‌ 1310، چاپ‌ دوم‌، تهران‌ 1346ش‌)؛ خرده‌اوستا (بمبئي‌، مهر1310)؛ يسنا ، مجلّد نخستين‌ (بمبئي‌، بهمن‌ 1312)؛ يسنا ، مجلّد دوم‌، به‌ كوشش‌ بهرام‌ فره‌وشي‌ (تهران‌، فروردين‌ 1337)؛ گاتها ، بخش‌ نخست‌ با متن‌ اوستايي‌ (بمبئي‌، آبان‌ 1329)؛ يادداشتهاي‌ گاتها ، بخش‌ دوم‌، به‌ كوشش‌ بهرام‌ فره‌وشي‌ (تهران‌، مهر 1336)؛ ويسپرد ، بخشي‌ از اوستا ، به‌ كوشش‌ بهرام‌ فره‌وشي‌ (تهران‌ 1342ش‌). 2) آثاري‌ دربارة‌ فرهنگ‌ ايران‌ باستان‌، تاريخ‌، زبان‌ فارسي‌ و واژه‌شناسي‌ كه‌ اهمّ آنها عبارت‌اند از: ايرانشاه‌ ، تاريخچة‌ مهاجرت‌ پارسيان‌ به‌ هند (بمبئي‌ 1344)؛ خرمشاه‌ ، دربارة‌ آيين‌ و كارنامه‌ و زبان‌ ايران‌ باستان‌ (بمبئي‌ 1305ش‌)؛ سوشيانس‌ ، دربارة‌ موعود مزديسنا (بمبئي‌ 1346)؛ گفت‌ و شنود پارسي‌ ، براي‌ دبيرستانهاي‌ هند (بمبئي‌، اسفند 1312)؛ فرهنگ‌ ايران‌ باستان‌ (تهران‌ 1326ش‌)؛ هرمزدنامه‌ (تهران‌ 1331ش‌)؛ آناهيتا (تهران‌ 1343ش‌)؛ زين‌ ابزار (تهران‌ 1346 ش‌).ديوان‌ اشعارپورداود به‌ نام‌ دخترش‌، با عنوان‌ پوراندخت‌نامه‌ همراه‌ با ترجمة‌ انگليسي‌ اشعار او به‌ قلم‌ دينشاه‌ ايراني‌ (متوفي‌ 1317 ش‌)، در شهريور 1306 در بمبئي‌ انتشار يافت‌. جزء اول‌ بيست‌ مقاله‌ قزويني‌ نيز براي‌ نخستين‌بار به‌كوشش‌ پورداود تدوين‌ و در 1307ش‌ در بمبئي‌ منتشر شد. او همچنين‌، به‌خواهش‌ تا گور و به‌ ياري‌ ضياءالدين‌، استاد زبان‌ فارسي‌ دانشگاه‌ تاگور، صد قطعه‌ از اشعار غنايي‌ تا گور را به‌ فارسي‌ ترجمه‌ كرد كه‌ با عنوان‌ صد بند تاگور در 1314ش‌/ 1935 در كلكته‌ به‌ چاپ‌ رسيد. پورداود در زمان‌ حيات‌ دينشاه‌ ايراني‌ يادنامه‌اي‌ براي‌ او شامل‌ مقالات‌ دانشمندان‌ ايراني‌ و خاورشناسان‌ و پارسيان‌ فراهم‌ كرد كه‌ در 1323ش‌ با عنوان‌ يادنامة‌ دينشاه‌ ايراني‌ منتشر شد.منابع‌: ايرج‌ افشار، «دربارة‌ پورداود»، فرهنگ‌ ايران‌ زمين‌ ، ج‌ 21: يادگارنامة‌ پورداود (1354 ش‌)؛ محمدعلي‌ جمالزاده‌، «سوگواري‌ براي‌ يك‌ دوستي‌ شصت‌ ساله‌»، وحيد ، سال‌ 5، ش‌ 12 (1347 ش‌)، سال‌ 6، ش‌ 2 و 3 (بهمن‌ و اسفند 1347)؛ «درگذشت‌ پورداود»، مجلة‌ دانشكدة‌ ادبيات‌ و علوم‌ انساني‌ تهران‌ ، سال‌ 16، ش‌ 1 و 2 (مهر، آذر 1347)؛ عيسي‌ صديق‌، «يادبود استاد پورداود»، مجلة‌ دانشكدة‌ ادبيات‌ و علوم‌ انساني‌ تهران‌ ، سال‌ 16، ش‌ 3 (بهمن‌ 1347)؛ بهرام‌ فره‌وشي‌، «مرگ‌ پورداود»، سخن‌ ، دورة‌ 18، ش‌7 (آذر 1347)؛ محمدمعين‌، «پورداود»، در يادنامة‌ پورداود ، تهران‌ 1325 ش‌.ب‌) آرا و ديدگاهها. پورداود، نزد معاصران‌ و دوستانش‌ به‌ «تعصب‌ مخصوص‌ بر ضد نژاد عرب‌ و زبان‌ عرب‌ و هرچه‌ راجع‌ به‌ عرب‌» است‌ (قزويني‌، ج‌ 1، ص‌ 21) و «تعصب‌ براي‌ عقايد زرتشتي‌ و تعصب‌ ضدّ عربي‌» (مينوي‌، 1358 ش‌، ص‌ 505) شهره‌ بود و به‌ تعبير محمدعلي‌ جمالزاده‌ ( وحيد ، سال‌ 5، ش‌ 12، ص‌ 1074)، دوست‌ ديرين‌ او، گويي‌ «وي‌ قلباً سرسپرده‌ و كُشتي‌ ] = كُستي‌ [ بسته‌، بدان‌ كيش‌ و آيين‌ گرويده‌ بود». دليل‌ اين‌ شهرت‌، تعبيرات‌ و اظهارات‌ او در آثار گوناگونش‌ بود. پورداود هرچند صريحاً با اسلام‌ مخالفت‌ نكرد، اما آن‌ را با عنوان‌ «ديني‌ كه‌ از فاتحين‌ عرب‌ به‌ ايرانيان‌ رسيد» (معين‌، ج‌ 1، ديباچة‌ پورداود، ص‌ 2) معرفي‌ نمود و تحول‌ ديني‌ را كه‌ بعد از آمدن‌ اسلام‌ به‌ ايران‌، در اين‌ سرزمين‌ روي‌ داد به‌ مراتب‌ زيانبارتر از يورش‌ اسكندر و حملة‌ مغول‌ خواند؛ به‌ اعتقاد او چيرگي‌ اسكندر بر ايران‌، «با آن‌ همه‌ ستم‌ و بيداد و كشتار و ويراني‌ كه‌ دربرداشت‌» و يورش‌ مغولان‌ به‌ سركردگي‌ چنگيز با همة‌ آسيبي‌ كه‌ ايجاد كرد، چون‌ با تغيير دين‌ همراه‌ نبود، رنج‌ و شكنج‌ كمتري‌ به‌ ايرانيان‌ وارد آورد» («چرا ايرانيان‌ از تازيان‌ شكست‌ خوردند»، در آناهيتا ، ص‌ 340). در منظومة‌ «يزدگرد شهريار» (سروده‌ شده‌ در مهر 1312) كه‌ آن‌ را به‌ تاگور، شاعر نامور هندي‌، تقديم‌ كرد، سقوط‌ يزدگرد، آخرين‌ شاه‌ ساساني‌، و پذيرش‌ اسلام‌ از سوي‌ ايرانيان‌ را نقطة‌ آغاز نگون‌بختي‌ اين‌ مردمان‌ خواند (براي‌ نمونه‌: از آن‌ روز گلزارها خار گشت‌؛ از آن‌ روز شد واژگون‌ بخت‌ زن‌/ سيه‌چادر افكند و شد شوم‌ تن‌؛ هنر خوار گشت‌ و خرد تيره‌ شد؛ نيارست‌ كس‌ دينِ بهْ ياد كرد؛ ز مزداپرستان‌ برآمد غريو؛ رجوع كنيد به «منظومة‌ يزدگرد شهريار»، در آناهيتا ، ص‌ 387ـ397) و در شعر «بهار و بهدين‌» ــ كه‌ در دوران‌ اقامت‌ برلين‌ سرود ــ بر اينكه‌ «بانگ‌ مؤذن‌ از منارة‌ مسجد» جايگزين‌ «آتشكده‌ و سرود مجوسان‌» شده‌است‌ افسوس‌ خورد (جمالزاده‌، وحيد ، سال‌6، ش‌2 و 3، ص‌198؛ نيز رجوع كنيد به معين‌، ج‌1، ص‌358). اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ محققان‌ نسبت‌به‌ شكوفايي‌ تمدن‌ و فرهنگ‌ ايران‌ بعد از اسلام‌، تقريباً اتفاق‌نظر دارند و از همين‌ جهت‌، حتي‌ ارادتمندان‌ پورداود نيز در اين‌ باب‌ بروي‌ انتقادكردند و دست‌كم‌ سخن‌ او را نپذيرفتند؛ محمد معين‌ كه‌ در مقدمة‌ مزديسنا در ادب‌ پارسي‌ به‌ حملة‌ عرب‌ و آثار آن‌ اشاره‌ كرده‌ و مطالبي‌ را عيناً از مقدمة‌ پورداود بر يشت‌ها آورده‌، نسبت‌به‌ تأثيراسلام‌ آوردن‌ براي‌ ايرانيان‌، از آراي‌ وي‌ فاصله‌ گرفته‌ و زير عنوان‌ «نتايج‌ اسلام‌» (ج‌1، ص‌16) نكاتي‌ از خطابة‌ سيدحسن‌ تقي‌زاده‌ («تحولات‌ اجتماعي‌ و مدني‌ ايران‌ در گذشته‌، 1325ش‌) دربارة‌ «انتشار اسلام‌ در ايران‌» و دميده‌ شدن‌ «روح‌ تازه‌ و ايمان‌ قوي‌تر» و «محاسن‌ و اصول‌ عدالت‌ و قوانين‌ منظمِ» آيين‌ نو نقل‌ كرده‌ و رواج‌ «علوم‌ و معارف‌ و تمدن‌ بسيار عالي‌» را در ممالك‌ اسلامي‌ و مخصوصاً ايران‌، از آثار مطلوب‌ اين‌ رويداد تاريخي‌ دانسته‌ است‌ (نيز رجوع كنيد به مينوي‌، 1358ش‌، ص‌481ـ490 كه‌ گزارشي‌ است‌ از بيانات‌ تقي‌زاده‌ در مونيخ‌ در جمعي‌دوستانه‌ دربارة‌ همين‌ موضوع‌).تعصب‌ ضدعربي‌ پورداود، ماية‌ داوريهاي‌ غيرواقع‌نگرانة‌ او نسبت‌ به‌ تاريخ‌ نيز شد؛ وي‌ در آثار قديمترش‌ اظهار كرده‌ بود كه‌ «عربها... تمام‌ آثار تمدن‌ قوم‌ ايران‌ را نابود كردند، «معبدهاي‌ ما را ويران‌ كردند، بزرگان‌ و دانشمندان‌ ما را كشتند... كتابهاي‌ ما را سوختند» ( يشت‌ها ، ج‌ 2، ديباچة‌ پورداود، ص‌ 20)، اما در مقالة‌ «تغيير خط‌» ( آناهيتا ، ص‌ 38) از اين‌ نظر عدول‌ كرد و از بين‌ رفتن‌ مفروض‌ كتابهاي‌ قديم‌ ايران‌ را نتيجة‌ طبيعي‌ تغيير خط‌ در ايران‌ بعد از اسلام‌ برشمرد. از اين‌ گذشته‌، عهدنامه‌ها صلحنامه‌هاي‌ ايرانيانِ زرتشتي‌ با مسلمانان‌ عرب‌ در آغاز امر، حاكي‌ از نحوة‌ مواجهة‌ مسلمانان‌ آن‌ عصر با مظاهر تمدن‌ و فرهنگ‌ و آيينهاي‌ عبادي‌ دينهاي‌ آسماني‌ است‌ و از غليان‌ عاطفه‌ در گويندة‌ آن‌ سخنان‌ حكايت‌ مي‌كند ( رجوع كنيد به مطهري‌، ص‌ 313ـ 324، 349ـ350؛ صفري‌ فروشاني‌، ص‌ 50 ـ 106).وابسته‌ دانستن‌ دين‌ و همة‌ تجليات‌ فرهنگي‌ به‌ آب‌ و خاك‌ و نژاد نيز در آثار و آراي‌ پورداود مشهود است‌. بر همين‌ اساس‌، وي‌ روح‌ ايراني‌ را روح‌ مَزديَسنايي‌ خوانده‌ و در موارد عديد از «دين‌ كهن‌ ايران‌» و «آيين‌ ايران‌باستان‌» سخن‌ گفته‌ و به‌ سلوك‌ بر طبق‌ آن‌ توصيه‌ كرده‌ است‌؛ حتي‌ «اسلام‌ ايرانيان‌» را ديني‌ با «رنگ‌ و روي‌ ايراني‌» برشمرده‌ كه‌ «تشيّع‌ خوانده‌ شده‌ و از مذهب‌ اهل‌سنّت‌ امتياز» يافته‌ است‌ (معين‌، ج‌ 1، ديباچة‌ پورداود، ص‌ 2). اين‌ تلقي‌ و اظهارنظر او را خلاف‌ واقع‌ دانسته‌اند، از آنرو كه‌ اولاً نظرية‌ وابستگي‌ همة‌ جنبه‌هاي‌ فرهنگ‌ به‌ اقليم‌ و نژاد بنيان‌ ندارد؛ ثانياً معيار «اسلاميتِ» هر آموزه‌اي‌ در عالم‌ اسلام‌، التزام‌ آن‌ به‌ اصول‌ و اركاني‌ است‌ كه‌ براي‌ آشنايان‌ با تعاليم‌ اسلامي‌ بيگانه‌ نيست‌. مسلمانان‌ با همة‌ گستردگي‌ جغرافيايي‌ و تكثر فرهنگي‌ و تنوع‌ نژادي‌ ــ كه‌ در برخي‌ آداب‌ و رسوم‌ ديني‌ نيز بروز مي‌كند ــ به‌ توحيد و وحي‌ و معاد قرآني‌ معتقدند، همه‌ رو به‌ يك‌ قبله‌ به‌ نماز مي‌ايستند و در ساير آيينها عبادي‌ (روزه‌، حج‌ و...) نيز يكسان‌ عمل‌ مي‌كنند و يك‌ «امّت‌»اند، به‌ دور از امتيازات‌ قومي‌ و غير آن‌. بعلاوه‌، تشيعِ يكپارچة‌ ايران‌ تنها بعد از استقرار صفويان‌ تحقق‌ يافت‌ و در فاصلة‌ زماني‌ ورود اسلام‌ به‌ ايران‌ تا آغاز قرن‌ دهم‌، بيشتر جاهاي‌ ايران‌ پيرو اسلامي‌ بودند كه‌ او آن‌ را «اسلام‌ اهل‌ سنّت‌» خوانده‌ است‌. پيوند وثيق‌ دانشمندان‌ و بزرگان‌ اين‌ سرزمين‌ با همان‌ اسلام‌، در همة‌ عرصه‌هاي‌ فرهنگ‌ و علم‌، با كمترين‌ مراجعه‌ به‌ تاريخ‌ و سرگذشتنامه‌ها و آثار و كتابهاي‌ علمي‌ به‌ سادگي‌ دانسته‌ مي‌شود. در واقع‌، وجه‌ فارق‌ اسلام‌ شيعي‌ از اسلام‌ سنّي‌، برخلاف‌ تلقي‌ پورداود، رنگ‌ و روي‌ ايراني‌ نيست‌، بلكه‌ به‌ مسئلة‌ امامت‌ و ضوابط‌ تبيين‌ و اجراي‌ دين‌ بعد از پيامبر صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلّم‌ بازمي‌گردد. از همه‌ مهمتر، بسياري‌ از بزرگان‌ شيعه‌ ــ از جمله‌ نخستين‌ مهاجران‌ شيعه‌ به‌ قم‌ در اوايل‌ قرن‌ سوم‌ كه‌ در نثر نظرية‌ امامت‌ در اين‌ شهر و سپس‌ گسترش‌ آن‌ بسيار مؤثر بودند ــ مردمي‌ از تبارعرب‌ يا عرب‌زبان‌ بودند.پورداود بر حذف‌ تدريس‌ زبان‌ عربي‌ از مدارس‌ پاي‌ مي‌فشرد («تغيير خط‌»، در آناهيتا ، ص‌ 38) و به‌رغم‌ پيوند ديني‌ ايرانيان‌ با اين‌ زبان‌ آن‌ را زبان‌ بيگانه‌ مي‌دانست‌ و معتقد بود كه‌ «خود عرب‌ به‌ زور به‌ كشور ما درآمد، زبانش‌ هم‌ به‌ زور در فارسي‌ رخنه‌ كرد» (همان‌، ص‌ 36؛ همو، 1331 ش‌، مقدمه‌، ص‌ پانزده‌). حتي‌ در شرح‌حال‌ خود نگاشتش‌، از اينكه‌ سالهايي‌ از عمر خود را به‌ آموختن‌ اين‌ زبان‌ سپري‌ كرده‌ بود افسوس‌ خورد (همو، 1339 ش‌، ص‌ 765ـ766). اين‌ ديدگاه‌ پورداود نيز از سوي‌ معاصرانش‌ تأييد نگرديد (براي‌ نمونه‌ رجوع كنيد به مينوي‌، 1335 ش‌، ص‌ 434ـ439؛ محيط‌ طباطبائي‌، ارمغان‌ ، دورة‌ 36، ش‌ 9، ص‌ 465ـ470، ش‌ 10، ص‌ 489ـ 495). در عين‌حال‌، گفتني‌ است‌ كه‌ او برخلاف‌ برخي‌ نويسندگان‌ روزگارش‌، نه‌تنها تغيير خط‌ را بجا نمي‌دانست‌، بلكه‌ آن‌ را زيان‌بخش‌ و، چشم‌پوشي‌ «از ذخيرة‌ هنگفتي‌ ] را [ كه‌ در هنگام‌ بيش‌ از هزار سال‌، از نظم‌ و نثر، برجاي‌ مانده‌ و با همين‌ خط‌ نوشته‌ شده‌» ناممكن‌ مي‌شمرد («تغيير خط‌»، در آناهيتا ، ص‌ 38).منابع‌: اوستا، يشت‌ها ، گزارش‌ پورداود، چاپ‌ بهرام‌فره‌وشي‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ ابراهيم‌ پورداود، آناهيتا: پنجاه‌ گفتار پورداود ، چاپ‌ مرتضي‌ گرجي‌، تهران‌ 1343 ش‌؛ همو، «ابراهيم‌ پورداود»، راهنماي‌ كتاب‌ ، سال‌ 3، ش‌ 6 (اسفند 1339)؛ همو، هرمزدنامه‌ ، تهران‌ 1331 ش‌؛ محمدعلي‌ جمالزاده‌، «سوگواري‌ براي‌ يك‌ دوستي‌ شصت‌ساله‌: وفات‌ استاد ابراهيم‌ پورداود»، وحيد ، سال‌ 5، ش‌ 12 (1347 ش‌)، سال‌ 6، ش‌ 2 و 3 (1347 ش‌)؛ نعمت‌الله‌ صفري‌ فروشاني‌، «درآمدي‌ بر صلح‌نامه‌هاي‌ مسلمانان‌ با ايرانيان‌ در آغاز فتح‌ ايران‌»، تاريخ‌ اسلام‌ ، سال‌ 1، ش‌ 2، (تابستان‌ 1379)؛ محمد قزويني‌، بيست‌ مقالة‌ قزويني‌ ، چاپ‌ ابراهيم‌ پورداود و عباس‌ اقبال‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمد محيط‌ طباطبائي‌، «جدال‌ مدعي‌ با سعدي‌»، ارمغان‌ ، دورة‌ 36، ش‌ 9 (آذر 1346)، ش‌ 10 (دي‌1346)؛ مرتضي‌ مطهري‌، خدمات‌ متقابل‌ اسلام‌ و ايران‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ محمد معين‌، مزديسنا و ادب‌ فارسي‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1338 ش‌؛ مجتبي‌ مينوي‌، «اصرار بسيار ماية‌ افساد ميشود»، يغما ، سال‌ 9، ش‌ 10 (دي‌ 1335)؛ همو، نقدِ حال‌ ، تهران‌ 1358 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سيدمحمد دبير سياقي‌

حسن‌ طارمي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده