پورحسن‌ اسفراینی‌ شیخ‌ عزالدین‌
معرف
ر و صوفي‌ قرن‌ هشتم‌
متن
پورحسن‌ اسفرايني‌ ، شيخ‌ عزالدين‌ ، شاعر و صوفي‌ قرن‌ هشتم‌. از سال‌ تولد و وفات‌ و احوال‌ شخصي‌ او اطلاعي‌ در دست‌ نيست‌. كهنترين‌ مأخذ تذكرة‌ الشعرا است‌ كه‌ او را اهل‌ اسفراين‌ در منطقة‌ خراسان‌ و از مريدان‌ مولانا شيخ‌ جمال‌الدين‌ احمد ذاكر، از جمله‌ خلفاي‌ رضي‌الدين‌ علي‌لالا (متوفي‌ 642)، دانسته‌ است‌ (دولتشاه‌ سمرقندي‌، ص‌244؛ نيز رجوع كنيد به صبا، ص‌140؛ آفتاب‌ راي‌ لكهنوي‌، بخش‌ 1، ص‌ 128؛ هدايت‌، ج‌ 1، ص‌262).شيخ‌عزالدين‌ را از اوليا برشمرده‌اند (دولتشاه‌ سمرقندي‌، ص‌ 245؛ خوشگو، ج‌ 1، گ‌ 33 ر)؛ چنانكه‌ امين‌ احمد رازي‌ او را از بزرگان‌ اسفراين‌، و موحد و زاهدي‌ مي‌داند كه‌ «گاه‌ به‌ خوارق‌ عادات‌ مستفيض‌ مي‌گشته‌» است‌ (ج‌ 2، ص‌ 300). به‌ نظر فؤاد كوپريلي‌ در كتاب‌ > تحقيقات‌ در خصوص‌ ادبيات‌ آذري‌ < ، سلسلة‌ شيخ‌ عزالدين‌ در تصوف‌ به‌ طريقة‌ احمد يَسَوي‌ * (متوفي‌ 562) مي‌رسد (بانارلي‌ ، ج‌ 1، ص‌ 364).پورحسن‌ اسفرايني‌ از جملة‌ شاعران‌ معروف‌ ذواللسانين‌ است‌ كه‌ به‌فارسي‌ و تركي‌ شعر سروده‌ و در فارسي‌ «پورحسن‌» و در تركي‌ «حسن‌ اوغلي‌» تخلص‌ كرده‌ است‌ (دولتشاه‌ سمرقندي‌، همانجا؛ آذربيگدلي‌، ص‌ 68؛ سامي‌، ذيل‌ «پورحسن‌ اسفراييني‌»؛ توفيق‌ و ديگران‌، ص‌ 92؛ خليل‌، ج‌ 1، ص‌ 97). منابع‌ ترك‌زبان‌ حسن‌ اوغلي‌ را شاعر قديم‌ آذري‌ و نخستين‌ شخصيت‌ در شعر تركي‌ آذري‌ مي‌دانند (توفيق‌ و ديگران‌، همانجا؛ > دايرة‌المعارف‌ زبان‌ و ادبيات‌ ترك‌ < ، ج‌ 4، ص‌ 135). هر چند كه‌ از مهاجرت‌ شيخ‌ عزالدين‌ از زادگاهش‌، اسفراين‌، هيچگونه‌ اطلاعي‌ در دست‌ نيست‌، اما ديوان‌ اشعار او در آذربايجان‌ و بين‌ تركان‌ آناطولي‌ مشهور بوده‌، و شهرت‌ او تا آسياي‌ صغير و مصر رسيده‌ است‌ (دولتشاه‌ سمرقندي‌، همانجا؛ آقابزرگ‌ طهراني‌، ج‌ 9، قسم‌ 1، ص‌ 159؛ توفيق‌ و ديگران‌؛ > دايرة‌المعارف‌ زبان‌ و ادبيات‌ ترك‌ < ، همانجاها). ديوان‌ اشعار پورحسن‌ از بين‌ رفته‌، اما از او يك‌ غزل‌ تركي‌ آذري‌ و دو غزل‌ فارسي‌ به‌ جا مانده‌ است‌ ( > دايرة‌المعارف‌ زبان‌ و ادبيات‌ ترك‌ < ، همانجا). از اشعار فارسي‌ او تنها غزلي‌ در شش‌ بيت‌ و با مضموني‌ عاشقانه‌ و عرفاني‌، با رديف‌ «چكنم‌»، در تذكرة‌ دولتشاه‌ سمرقندي‌ (همانجا) ديده‌ مي‌شود كه‌ مقطع‌ آن‌ چنين‌ است‌: چون‌ خدا در دو جهان‌ روي‌ نكو دارد دوست‌/ من‌ كه‌ پورحسنم‌ دوست‌ ندارم‌ چكنم‌، و يادآور غزلي‌ از حافظ‌ با همين‌ وزن‌ و رديف‌ است‌.نمونة‌ اشعار تركي‌ او حسن‌ اوغلي‌ غزلي‌ است‌ با هفت‌ بيت‌ در كتاب‌ تورك‌ ادبياتي‌ نمونه‌لري‌ (نمونه‌هاي‌ ادبيات‌ ترك‌). نظيره‌اي‌ كه‌ احمد داعي‌ (متوفي‌ 820) از شاعران‌ وابسته‌ به‌ سليمان‌ چلبي‌ پسر ايلدرم‌ بايزيد (755ـ805)، براي‌ غزل‌ تركي‌ حسن‌ اوغلي‌ سروده‌، و همچنين‌ شباهت‌ اين‌ غزل‌ با اشعار سيف‌سرائي‌، شاعر ترك‌، گواه‌ بر تأثير اشعار پورحسن‌ اسفرايني‌ بر شاعران‌ ترك‌ زبان‌ عثماني‌ است‌ (توفيق‌ و ديگران‌؛ > دايرة‌المعارف‌ زبان‌ و ادبيات‌ ترك‌ < ، همانجاها). فؤاد كوپريلي‌ معتقد است‌ كه‌ اشعار تركيِ منقول‌ در تذكرة‌ عاشق‌ چلبي‌، با تخلص‌ «حسن‌ اوغلي‌» نيز متعلق‌ به‌ شيخ‌عزالدين‌ است‌ ( > دايرة‌المعارف‌ زبان‌ و ادبيات‌ ترك‌ < ، همانجا).منابع‌: لطفعلي‌بن‌ آقاخان‌ آذربيگدلي‌، آتشكدة‌ آذر ، چاپ‌ جعفر شهيدي‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1337 ش‌؛ آفتاب‌ راي‌ لكهنوي‌، تذكرة‌ رياض‌ العارفين‌ ، چاپ‌ حسام‌الدين‌ راشدي‌، اسلام‌آباد 1355ـ1361 ش‌؛ محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهراني‌، الذّريعة‌ الي‌ تصانيف‌ الشيعة‌ ، چاپ‌ علي‌نقي‌ منزوي‌ و احمد منزوي‌، بيروت‌ 1403/1983؛ امين‌ احمد رازي‌، هفت‌ اقليم‌ ، چاپ‌ جواد فاضل‌، تهران‌ ] بي‌تا. [ ؛ حفظي‌ توفيق‌، احسان‌ حمامي‌زاده‌ و يوجل‌ حسن‌ عالي‌، تورك‌ ادبياتي‌ نمونه‌لري‌ ، استانبول‌ 1926؛ علي‌ ابراهيم‌ خليل‌، تذكرة‌ صحف‌ ابراهيم‌ ، نسخة‌ عكسي‌ موجود در كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌، ش‌ 2974؛ بندربن‌ داس‌ خوشگو، سفينة‌ خوشگو ، نسخة‌ عكسي‌ از روي‌ نسخة‌ خطي‌ كتابخانة‌ موزة‌ بريتانيا، ش‌ 4672 or. ؛ دولتشاه‌ سمرقندي‌، تذكرة‌الشعراء دولتشاه‌ سمرقندي‌ ، چاپ‌ محمد عباسي‌، تهران‌ ] تاريخ‌ مقدمه‌ 1337 ش‌ [ ؛ شمس‌الدين‌ سامي‌، قاموس‌ الاعلام‌ ، چاپ‌ مهران‌، استانبول‌ 1306ـ1316/ 1889ـ 1898؛ محمدمظفر حسين‌بن‌ محمد يوسفعلي‌ صبا، تذكرة‌ روز روشن‌ ، چاپ‌ محمدحسين‌ ركن‌زادة‌ آدميت‌، تهران‌ 1343 ش‌؛ محمود هدايت‌، گلزار جاويدان‌ ، تهران‌ 1353ـ 1355 ش‌؛Nihad Sہmi Banarl â , Resimli Tدrk Edebiہt i Tہrihi , Istanbul 1987; Tدrk Dili ve Edebiyat i Ansiklopedisi , Istanbul 1977-1982.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

كبري‌ محمدي‌ تكيه‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده