پوربهای‌ جامی‌ تاج‌الدین‌بن‌ بهاءالدین‌
معرف
شاعران‌ معروف‌ خراسان‌ در نيمة‌ دوم‌ قرن‌ هفتم‌
متن
پوربهاي‌ جامي‌ ، تاج‌الدين‌بن‌ بهاءالدين‌ ، از شاعران‌ معروف‌ خراسان‌ در نيمة‌ دوم‌ قرن‌ هفتم‌. او «پوربها» (پوربهاي‌ جامي‌، گ‌36) و گاه‌ «بها» (دولتشاه‌ سمرقندي‌، ص‌137) تخلص‌ مي‌كرد و با عنوان‌ ملك‌الشعرا (نفيسي‌، ص‌160؛ صفا، ج‌ 3، بخش‌ 1، ص‌660) و ملك‌الحكماء والشعرا نيز از او ياد شده‌ و به‌ «ابن‌بها» هم‌ شهرت‌ داشته‌ است‌ (صفا، ج‌ 3، بخش‌ 1، ص‌ 660ـ661). نياكانش‌ از قاضيان‌ ولايت‌ جام‌ بودند (دولتشاه‌ سمرقندي‌، ص‌ 136)، ولي‌ او كه‌ ظريف‌ و خوش‌طبع‌ بود، به‌ كار قضا رغبتي‌ نداشت‌ (پوربهاي‌ جامي‌، گ‌24). پوربها از جام‌ به‌ هرات‌ رفت‌ و بيشتر عمر خود را در آنجا گذرانيد (دولتشاه‌ سمرقندي‌، ص‌136؛ مدرس‌ تبريزي‌، ج‌ 1، ص‌311) و در حلقة‌ شاگردان‌ مولانا ركن‌الدين‌ قبايي‌ درآمد و مدتي‌ نيز شاگرد سعيد هروي‌ بود (دولتشاه‌ سمرقندي‌، ص‌130، 136؛ آذر بيگدلي‌، ص‌57). سپس‌ مدّاح‌ خواجه‌ عزالدين‌ طاهر فرْيُومدي‌ و پسرش‌ خواجه‌ وجيه‌الدين‌، از وزيران‌ اباقاخان‌بن‌ هلاكو (حك : 662ـ 680) گرديد (اقبال‌ آشتياني‌، ص‌536؛ صفا، ج‌3، بخش‌1، ص‌ 662ـ663).تاج‌الدين‌ بعد از مدتي‌، به‌ عراقين‌ و آذربايجان‌ رفت‌ و با همام‌الدين‌ تبريزي‌ (متوفي‌ 713) ملاقات‌ و مشاعره‌ كرد (صفا، ج‌3، بخش‌ 1، ص‌663؛ مدرس‌ تبريزي‌، همانجا). سپس‌ به‌ دستگاه‌ صاحب‌ ديوان‌ شمس‌الدين‌ محمد جويني‌ در تبريز راه‌ يافت‌ و به‌ سلك‌ مداحان‌ او و پسرش‌ بهاءالدين‌ محمد و برادرش‌ علاءالدين‌ عطاملك‌، كه‌ مدتها حاكم‌ بغداد و عراق‌ بود، درآمد و با شاعران‌ وابسته‌ به‌ صاحب‌ ديوان‌ جويني‌ ملاقات‌ و مشاعره‌ داشت‌ (اقبال‌ آشتياني‌، همانجا؛ حمدالله‌ مستوفي‌، ص‌724؛ نفيسي‌، ص‌161؛ پوربهاي‌ جامي‌، گ‌ 55).از محتواي‌ قصيده‌اي‌ كه‌ پوربها در مدح‌ بهاءالدين‌ محمد پسر شمس‌الدين‌ صاحب‌ ديوان‌ دارد چنين‌ برمي‌آيد كه‌ «صاحب‌ قران‌» اموال‌ او را مصادره‌ كرده‌ و او ملك‌ پدر را به‌ گرو داده‌ و ظاهراً رهسپار اصفهان‌ شده‌ و در آنجا نيز حتي‌ «كهنه‌ دفتر»هاي‌ خود را به‌ گرو داده‌ و گرفتار تنگدستي‌ و پريشاني‌ گرديده‌ است‌ (صفا، ج‌ 3، بخش‌ 1، ص‌664ـ 665).اگرچه‌ به‌ استناد بيتي‌ از پوربها كه‌ مي‌گويد: در نظم‌ و نثر تازي‌ و تركي‌ و پارسي‌/ برده‌ ز اهل‌ فضل‌ به‌ هر سه‌ زبان‌ گرو، چنين‌ استنباط‌ مي‌گردد كه‌ بايد آثاري‌ به‌ صورت‌ نظم‌ و نثر به‌ تازي‌ و تركي‌ نيز مي‌داشته‌ است‌، اما آنچه‌ تاكنون‌ به‌ دست‌ آمده‌ تنها ديوان‌ فارسي‌ اوست‌.نسخة‌ خطي‌ ديوان‌ پوربها با عنوان‌ كتاب‌ پوربهاي‌ جامي‌ (ش‌ 9213: OR در موزة‌ بريتانيا و فيلم‌ آن‌، ش‌ 858، در كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌) را نظام‌الدين‌ احمدبن‌ عبدالله‌ شيرازي‌، در 1069 ( رجوع كنيد به گ‌104) در زمان‌ سلطان‌ محمد قطب‌شاه‌ در حيدرآباد گردآوري‌ كرده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ داراي‌ 104 برگ‌ شامل‌ قصايد، مقطعات‌، تركيب‌بند، مثنوي‌ «كارنامة‌ اوقاف‌ خواف‌»، غزليات‌ و رباعيات‌ است‌. شعر پوربها روان‌ و متوسط‌ است‌ و بعضي‌ او را در سرودن‌ قصيده‌ زبردست‌ دانسته‌اند (نفيسي‌، همانجا). از ويژگيهاي‌ قصايد او كاربرد زياد واژه‌هاي‌ مغولي‌ است‌ (مثلاً رجوع كنيد به قصيده‌هايي‌ در گ‌ 4 و 11).مشهورترين‌ قصيدة‌ پوربها قصيدة‌ مغوليه‌ است‌ در 47 بيت‌. با مطلع‌:اي‌ كرده‌ روح‌ با لب‌ لعل‌ تو نوكري‌/معشوق‌ ازبكي‌ و نگار هيجاوري‌. مينورسكي‌ در مقاله‌اي‌ به‌ نام‌ «قصيدة‌ مغولية‌ پوربهاء» اين‌ قصيده‌ را شرح‌ و ترجمه‌ كرده‌ و بيشتر لغات‌ تركي‌ آن‌ را توضيح‌ داده‌ است‌. ويژگي‌ بارز اين‌ قصيده‌ التزام‌ يك‌ يا دو كلمة‌ تركي‌ مغولي‌ در همة‌ ابيات‌ است‌ (مينورسكي‌، ص‌ 261ـ 278).مضامين‌ ديوان‌ پوربها مدح‌ شخصيتهاي‌ زمان‌ شاعر مانند خواجه‌ شمس‌الدين‌ صاحب‌ ديوان‌ (گ‌18) و خواجه‌ نصير (گ‌23)، هجو، هزل‌ (مثلاً رجوع كنيد به گ‌23، 25، 29، 36) و اطلاعات‌ تاريخي‌ (گ‌54) است‌. او قصيده‌اي‌ در شرح‌ واقعة‌ زلزله‌ و تخريب‌ بيش‌ از حد شهر نيشابور در 666 دارد و پس‌ از نوسازي‌ نيشابور نيز قصيده‌اي‌ ديگر سروده‌ و «بنا نهادن‌ شهر نو» را به‌ اباقاخان‌ تبريك‌ گفته‌ است‌ (خوافي‌، ج‌ 2، ص‌ 337، 340). پوربها در بحور مشكل‌ نيز قصيده‌ سروده‌ است‌ (دولتشاه‌ سمرقندي‌، ص‌137). نقيضه‌گويي‌ براي‌ شعر شاعري‌ مانند ظهيرفاريابي‌ هم‌ در ديوان‌ او ديده‌ مي‌شود (گ‌60).پوربها خود را در جِد، همرديف‌ سنايي‌ و در هزل‌، مقلّد سوزني‌ مي‌داند: طبع‌ لطيف‌ من‌ ز سنايي‌ و سوزني‌/ در جدّ و هزل‌ بُرده‌ به‌ سحر و بيان‌ گرو (همانجا). از شوخ‌ طبعيهاي‌ پوربها كه‌ در ديوان‌ او وجود دارد تقليد از مردم‌ الكن‌ است‌ كه‌ كلمه‌هايي‌ را به‌ صورت‌ مقطع‌ و بريده‌ بريده‌ در شعر خود تكرار كرده‌ است‌ (گ‌40، در مدح‌ ملك‌ قتلغ‌شاه‌). بعضي‌ پوربها را به‌ داشتن‌ «افكار نامأنوس‌ و مضامين‌ غريب‌» توصيف‌ كرده‌اند و سخن‌ او را پر از «صنايع‌ دقيقة‌ لفظي‌ و استعارات‌ بعيده‌» دانسته‌اند كه‌ «سبك‌ محكم‌ و منسجم‌» دارد (براون‌، ج‌ 3، ص‌159ـ160). سال‌ فوت‌ پوربها 699 (دهخدا، ذيل‌ مادّه‌) و بعد از 699 (اقبال‌ آشتياني‌، همانجا) ذكر شده‌ است‌.منابع‌: لطفعلي‌بن‌ آقاخان‌ آذر بيگدلي‌، آتشكدة‌ آذر ، چاپ‌ جعفر شهيدي‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1337 ش‌؛ عباس‌ اقبال‌ آشتياني‌، تاريخ‌ مغول‌: از حملة‌ چنگيز تا تشكيل‌ دولت‌ تيموري‌ ، تهران‌ 1364 ش‌؛ ادوارد گرانويل‌ براون‌، تاريخ‌ ادبي‌ ايران‌ ، ج‌ 3: از سعدي‌ تا جامي‌ ، ترجمه‌ و حواشي‌ علي‌اصغر حكمت‌، تهران‌ 1357 ش‌؛ تاج‌الدين‌بن‌ بهاءالدين‌ پوربهاي‌ جامي‌، ديوان‌ ، موزة‌ بريتانيا به‌ شمارة‌ 9213 كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌، ش‌ فيلم‌ 858؛ حمدالله‌بن‌ ابي‌بكر حمدالله‌ مستوفي‌، تاريخ‌ گزيده‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ احمدبن‌محمد خوافي‌، مجمل‌ فصيحي‌ ، چاپ‌ محمود فرخ‌، مشهد 1339ـ1341 ش‌؛ دولتشاه‌ سمرقندي‌، تذكرة‌الشعراء ، چاپ‌ محمد رمضاني‌، تهران‌ 1338 ش‌؛ علي‌اكبر دهخدا، لغت‌نامه‌ ، زيرنظرمحمد معين‌، تهران‌ 1325ـ1359 ش‌؛ ذبيح‌الله‌ صفا، تاريخ‌ ادبيات‌ در ايران‌ ،ج‌ 3، بخش‌ 1، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمدعلي‌ مدرس‌ تبريزي‌، ريحانة‌ الادب‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ سعيد نفيسي‌، تاريخ‌ نظم‌ و نثر در ايران‌ و در زبان‌ فارسي‌ تا پايان‌ قرن‌ دهم‌ هجري‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛V. Minorsky, "Pu ¦ r-i Baha ¦ 's `Mongol' ode'', BSOAS , 18 (1956).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رضا مصطفوي‌ سبزواري‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده