پنْجیکت‌
معرف
پَنْجيكَت‌ ،# ناحيه‌، ويرانه‌هاي‌ شهر قديم‌ و شهري‌ در جمهوري‌ تاجيكستان‌.
متن
پَنْجيكَت‌ ، ناحيه‌، ويرانه‌هاي‌ شهر قديم‌ و شهري‌ در جمهوري‌ تاجيكستان‌.1) ناحية‌ پنجيكت‌ در استان‌ خجند (لنين‌آباد سابق‌) و در قسمت‌ مركزي‌ حوضة‌ رود زرافشان‌ واقع‌ و به‌ ناحية‌ عيني‌ (= فَلْغَر قديم‌) در جمهوري‌ تاجيكستان‌ و استانهاي‌ سمرقند، جيزَخ‌، قَشْقَه‌دريا و سُرخان‌ دريا (در ازبكستان‌) محدود است‌. شهر پنجيكت‌ ( رجوع كنيد به ادامه‌ مقاله‌) مركز اين‌ ناحيه‌ است‌. پنجيكت‌ ناحيه‌اي‌ كوهستاني‌ است‌ و رشته‌ كوههاي‌ تركستان‌ در شمال‌ (مرتفعترين‌ قله‌ها: دو تا سه‌ هزارمتر)، زرافشان‌ در مركز (مرتفعترين‌ قله‌ها: سه‌ تا چهار هزارمتر) در محل‌ چيم‌ تَرغه‌، و كوههاي‌ فان‌ (مرتفعترين‌ قله‌: 494 ، 5 متر) و حصار در جنوب‌ (مرتفعترين‌ قله‌: 639 ، 4 متر) آن‌ امتداد دارد. ميان‌ رشته‌ كوههاي‌ حصار و زرافشان‌، دشتهاي‌ ماغِيان‌ و فَراب‌ (در ارتفاعي‌ بين‌ 500 ، 1 تا 000 ، 2 متر) و ميان‌ رشته‌ كوههاي‌ زرافشان‌ و تركستان‌، وادي‌ زرافشان‌ (در ارتفاعي‌ بين‌ 900 تا 950 متر و مشتمل‌ بر دشتهاي‌ كوچك‌ سَرَزم‌، موشخانه‌، مَله‌، مرغيدر، ياري‌ و پنجيكت‌) واقع‌ است‌. رود زرافشان‌ و شاخابه‌هاي‌ آن‌، ماغيان‌ و كِشتود، از رودهاي‌ مهم‌ ناحيه‌ است‌. درياچه‌هاي‌ كوكيلان‌، مَرغزار، نافِين‌، سايه‌ و هوشيار و نيز چشمه‌هاي‌ بسياري‌ در اين‌ ناحيه‌ وجود دارد.دماي‌ آن‌ در دشتها ْ25 تا ْ30 در تير و صفر تا ْ5- در دي‌، و در كوهستانها ْ5 تا ْ10 در تير و ْ15- تا ْ20- در دي‌ است‌. ميانگين‌ بارش‌ سالانة‌ آن‌ 200 تا 300 ميليمتر (500 تا 700 ميليمتر در كوهستانها) است‌. از پوشش‌ گياهي‌، رستنيهاي‌ درختي‌ و بوته‌اي‌ شامل‌ شُباغ‌، زَرَنگ‌، خَدَنگ‌، كاج‌، بيد، گردو، بادام‌، گز، سنجد و آلوچه‌ در آن‌ مي‌رويد. داراي‌ علفزار وسيع‌ (در دره‌ها و نقاط‌ پست‌) است‌. ارتفاعات‌ آن‌ (از 800 ، 1 تا 500 ، 2 متر) پوشيده‌ از درختان‌ جنگلي‌ (طبق‌ آمار ادارة‌ جنگلداري‌ ناحيه‌، حدود 229 ، 107 هكتار) است‌. از جانوران‌، گراز، يوزپلنگ‌، خرس‌، گرگ‌، شغال‌، روباه‌، جوجه‌ تيغي‌ و خرگوش‌ و از پرندگان‌ مرغابي‌ و تَذَرْو (قرقاول‌) در آن‌ يافت‌ مي‌شود. زيستگاه‌ سَرَزم‌ در كنار رود زرافشان‌ از طرف‌ دولت‌، منطقة‌ ممنوعه‌ شكار اعلام‌ شده‌ است‌.پنجيكت‌ داراي‌ زراعت‌ متنوعي‌ است‌. ميزان‌ اراضي‌ قابل‌ كشت‌ آن‌ 218 ، 22 هكتار (در 1361 ش‌/ 1982) است‌ كه‌ حدود 0355 ، 1 هكتار آن‌، از جمله‌ «شاليزار»، با آبياري‌ كشت‌ مي‌شود. محصولات‌ مهم‌ آن‌ تنباكو (حدود 74% محصولات‌ جمهوري‌)، گندم‌، برنج‌، سيب‌زميني‌، ميوه‌هاي‌ گوناگون‌ و انگور است‌. دامداري‌ (پرورش‌ گاو، گوسفند، بز، اسب‌)، مرغداري‌ و توليد ابريشم‌ در آن‌ رايج‌ است‌. از صنايع‌ جديد، كارگاههاي‌ طلاسازي‌، كارخانه‌هاي‌ كنسرو، فرآوري‌ تنباكو، توليد مصالح‌ ساختماني‌، كارخانة‌ آرد و شاليكوبي‌ دارد. معادن‌ مهم‌ آن‌ زغال‌سنگ‌، فسفر، سنگ‌ آهك‌ و گچ‌ است‌. ناحية‌ پنجيكت‌ در مسير يكي‌ از راههاي‌ اصلي‌ خجند و سمرقند به‌ شهر دوشنبه‌ (پايتخت‌ تاجيكستان‌) قرار دارد.از آثار مهم‌ پنجيكت‌ آرامگاه‌ ابوعبدالله‌ رودكي‌ در آبادي‌ پنجرود (در 56 كيلومتري‌ جنوب‌شرقي‌ شهر پنجيكت‌)، ويرانه‌هاي‌ شهر قديم‌ پنجيكت‌ ( رجوع كنيد به ادامه‌ مقاله‌) و خرابه‌هاي‌ كاخ‌ اَبَرگَر ] يا قلعة‌ مغ‌ رجوع كنيد به د. تاجيكي‌ ، ج‌ 8، ص‌ 432 است‌ [ . در 1312 ش‌ باستان‌شناسان‌ حدود هشتاد سند باارزش‌ سغدي‌ ( رجوع كنيد به غفوروف‌، ج‌1، ص‌ 385ـ387) از خرابه‌هاي‌ اين‌ كاخ‌ پيدا كردند. بيشتر اهالي‌ ناحيه‌ تاجيك‌ و برخي‌ ازبك‌اند.2) ويرانه‌هاي‌ شهر قديم‌. در حدود 5ر1 كيلومتري‌ جنوب‌ شرقي‌ شهر پنجيكت‌ كنوني‌ واقع‌ است‌. در 1325 يا 1326 ش‌ هيئت‌ باستان‌شناسي‌ تاجيكستان‌ به‌ سرپرستي‌ يكوبوفسكي‌ ، ويرانه‌هاي‌ شهر قديم‌ پنجيكت‌ را كشف‌ كرد. كاوشها و حفريات‌ آنها و نيز گروههاي‌ بعدي‌، اطلاعات‌ زيادي‌ از پنجيكت‌ قديم‌ به‌دست‌ مي‌دهد ( رجوع كنيد به غفوروف‌، ج‌1، ص‌ 402ـ 408). برطبق‌ اين‌ يافته‌ها، پنجيكت‌ قديم‌ مشتمل‌ بر چهار قسمت‌ بوده‌ است‌: الف‌) شهرستان‌ به‌ وسعت‌ 14 هكتار (قس‌ همان‌، ج‌1، ص‌ 402: 19 هكتار) كه‌ با برج‌ و بارو احاطه‌ شده‌ است‌؛ ب‌) كهندژ (ارك‌) واقع‌ در مغرب‌ شهر برروي‌ تپه‌اي‌ به‌ ارتفاع‌ 30 متر، مشتمل‌ بر چندين‌ بنا، حياط‌ و برج‌ و باروي‌ دفاعي‌؛ ج‌) آبادي‌ نزديك‌ شهر به‌ وسعت‌ حدود 20 تا 25 هكتار در شرق‌ با كشتزارهايي‌ در پيرامون‌؛ د) گورستان‌ در جنوب‌ شهر در حدود 500 متر دورتر از باروي‌ جنوبي‌ شهرستان‌ كه‌ حدود 70 تپه‌ (نوعي‌ دخمه‌) از آن‌ به‌جا مانده‌ است‌.در پنجيكت‌ قديم‌ آثاري‌ از چندين‌ ميدان‌، گذرهاي‌ مهم‌ و نيز بناهاي‌ دو و سه‌ طبقه‌ به‌ ارتفاع‌ هشت‌ تا نه‌ متر (با ضخامت‌ تا 20ر1 متر از گِل‌ يا خشت‌ خام‌) باقي‌ مانده‌ است‌. از روي‌ نقش‌ونگارهاي‌ ديوار در پنجيكت‌ قديم‌، مي‌توان‌ به‌ استفاده‌ از چرم‌، انواع‌ ابزار جنگي‌ و لوازم‌ زندگي‌ پي‌ برد. كاوشگران‌ در شهرستان‌ ابزاري‌ از چرخهاي‌ نخ‌ريسي‌ و شيشه‌هاي‌ كوچك‌ براي‌ نگهداري‌ ماهي‌ يافته‌اند. در پنجيكت‌ قديم‌، آهنگري‌ و زرگري‌ رونق‌ داشته‌ است‌؛ تنها در يك‌ ميدان‌ شهر، بيش‌ از چهل‌ كارگاه‌ آهنگري‌، داس‌، بيل‌ و بسياري‌ لوازم‌ ديگر كشف‌ شده‌ است‌. در طي‌ حفريات‌، سكه‌هايي‌ متعلق‌ به‌ نيمة‌ دوم‌ قرن‌ اول‌ و اوايل‌ قرن‌ دوم‌ ميلادي‌ يافت‌ شده‌ است‌ كه‌ نمونه‌هاي‌ آن‌ در ديگر مناطق‌ آسياي‌ ميانه‌ ديده‌ نمي‌شود. بعضي‌ از اين‌ سكه‌ها به‌نام‌ حاكمان‌ محلي‌ پنجيكت‌ ضرب‌ شده‌ است‌. در پنجيكت‌ قديم‌ انواع‌ مصالح‌ ساختماني‌، انواع‌ بناهاي‌ معماران‌ سغدي‌، طرح‌ و ساخت‌ داخلي‌ عمارتهاي‌ مسكوني‌ و جمعي‌ و ستونهاي‌ كنده‌كاري‌ شده‌ مشخص‌ شده‌ است‌. از اين‌ محل‌ مجسمه‌ها و تصاوير ارزشمندي‌ نظير تصوير نبرد رستم‌ و اسفنديار نيز كشف‌ شده‌ است‌. در هنر تصويري‌ پنجيكت‌ قديم‌، پيكرتراشي‌ مقام‌ ويژه‌اي‌ داشته‌ است‌. ويرانه‌هاي‌ شهر قديمي‌ پنجيكت‌ از يادگارهاي‌ مشهور باستان‌شناسي‌ تاجيكستان‌ است‌ و حفريات‌ در آن‌ ادامه‌ دارد.3) شهر پنجيكت‌ (جمعيت‌ در 1379 ش‌/ 2000، حدود 900 ، 27 تن‌ برآورد شده‌ است‌؛ > جمعيت‌ جديد شهرهاي‌ تاجيكستان‌ < )، در 270 كيلومتري‌ شمال‌غربي‌ شهر دوشنبه‌ (از طريق‌ عقبة‌ انزاب‌) در كرانة‌ سمت‌ چپ‌ رود زرافشان‌، در ارتفاع‌ 930 متري‌ واقع‌ است‌. ميانگين‌ بارش‌ سالانة‌ آن‌ 325 ميليمتر و از طريق‌ راه‌ اصلي‌ با شهر سمرقند در 68 كيلومتري‌ (در مغرب‌) مرتبط‌ است‌.پنجيكت‌ از شهرهاي‌ باستاني‌ آسياي‌ ميانه‌ و شهرهاي‌ صنعتي‌ تاجيكستان‌ به‌شمار مي‌رود. كارخانه‌هاي‌ كنسرو، فرآوري‌ تنباكو، بسته‌بندي‌ موادغذايي‌، كارخانة‌ آرد و شاليكوبي‌ دارد. در 1337 ش‌ موزة‌ تاريخ‌ و كشورشناسي‌ رودكي‌ در آن‌ تأسيس‌ شد. مجسمة‌ فردوسي‌، از 1378 ش‌، در ميدان‌ مركزي‌ شهر قرار دارد. آثار مدرسة‌ دادخواه‌ (تأسيس‌ در سدة‌ دوازدهم‌) هنوز باقي‌ است‌. آبادي‌ پنجيكت‌ در 1309 ش‌ مركز ناحية‌ پنجيكت‌ تعيين‌ و در 1332 ش‌ به‌ شهر تبديل‌ شد.منابع‌: ] باباجان‌ غفوروف‌، تاجيكان‌ ، دوشنبه‌ 1377 ش‌؛Current population for cities and towns of Tajikistan.[on-line]. Available: http:// www. koeln. netsurf. de/ ~stefan. helders/c/ctj. htm; Ensiklopediya ¦ yi Sa ¦ vetii Ta ¦ jik , Dushanbe 1978-1988]; A.I. Isakov, Tsitadel drevnego pendzhikenta , Dushanbe 1977; A. Jalilov and N. Ne ف matov, Kashfiya ¦ t-e Panjekat-e K ¤ adim , Dushanbe 1969.براي‌ صورت‌ كامل‌ منابع‌ رجوع كنيد به د.تاجيكي‌ ، ج‌5، ص‌475.پيشينه‌ . پنجيكت‌ در سده‌هاي‌ اول‌ و دوم‌ يكي‌ از نواحي‌ مستقل‌ سغد بود (غفوروف‌، ج‌1، ص‌ 380ـ383). مسلمانان‌ در 104 آنجا را فتح‌ كردند. ظاهراً شهر در همين‌ دوره‌ در آتش‌سوزي‌ از بين‌ رفته‌ و در 120ـ123 دوباره‌ بازسازي‌ شده‌ است‌ ( د.تاجيكي‌ ، ج‌5، ص‌473؛ غفوروف‌، ج‌1، ص‌ 406).نام‌ پنجيكت‌ در منابع‌ جغرافيايي‌ قرون‌ اولية‌ اسلامي‌، به‌صورتهاي‌ بُنِجيكث‌، بُنجيكت‌، بَمجِكث‌ و بُنجكث‌ آمده‌ و نبايد آن‌ را با پنجيكت‌ ديگر (در تغزغز رجوع كنيد به حدودالعالم‌ ، ص‌ 77؛ مركز اشروسنه‌ رجوع كنيد به ابن‌حوقل‌، ص‌ 503؛ مقدسي‌، ص‌ 385، 400؛ ياقوت‌ حموي‌، ج‌ 1، ص‌ 279، 744) يكي‌ دانست‌. نخستين‌بار نام‌ پنجيكت‌ در قرن‌ چهارم‌ در منابع‌ آمده‌ است‌. اصطخري‌ (ص‌ 319، 342) در ذكر ماوراءالنهر به‌ آبادي‌ پنجيكت‌ در نه‌ فرسنگي‌ شهر سمرقند اشاره‌ كرده‌ است‌ كه‌ رود سغد (= زرافشان‌) به‌ آنجا و سپس‌ به‌ آبادي‌ وَرَغْسَر مي‌رود. صاحب‌ حدودالعالم‌ (ص‌ 108) نيز پنجيكت‌ و ورغسر (در كرانة‌ رود بخارا = زرافشان‌) را از شهركهاي‌ سمرقند ضبط‌ كرده‌ است‌. ابن‌حوقل‌ (ص‌498) پنجيكت‌ را از روستاهاي‌ سمرقند ذكر كرده‌ و از منبر، ميوه‌هاي‌ فراوان‌، درختان‌ انبوه‌، نهرهاي‌ بسيار و محصولات‌ خوب‌ آن‌ ياد كرده‌ است‌. او به‌ جريان‌ رود سغد در پنجيكت‌، ورغسر و سمرقند و نيز فاصلة‌ پنج‌ فرسخي‌ پنجيكت‌ و ورغسر اشاره‌ كرده‌ است‌ (ص‌ 495، 506، 520). در اواخر همين‌ قرن‌، مقدسي‌ پنجيكت‌ را «رستاقي‌» پرميوه‌، حاصلخيز و پراز گردو، در فاصلة‌ يك‌ مرحله‌اي‌ شهر سمرقند ذكر كرده‌ و از پنج‌ شهرك‌ در داخل‌ باروي‌ شهر پنجيكت‌ ياد مي‌كند (ص‌ 279، 281، 346). به‌ نوشتة‌ مقدسي‌ «سغد همانند آدمي‌ است‌ و بنجكث‌ سرآنست‌» (ص‌ 269، به‌ نقل‌ از جيهاني‌). در قرن‌ ششم‌ سمعاني‌ (ج‌ 1، ص‌ 401) و در قرن‌ هفتم‌ ياقوت‌ (ج‌ 1، ص‌ 744، به‌ نقل‌ از سمعاني‌) از آبادي‌ پنجيكت‌ در شش‌ فرسخي‌ سمرقند ياد كرده‌اند.آبادي‌ پنجيكت‌ جديد از سدة‌ نهم‌ در محل‌ كنوني‌ بنا شده‌ است‌. در قرنهاي‌ نهم‌ تا سيزدهم‌، پس‌ از شهرهاي‌ سمرقند و بخارا، كلانشهر و از مراكز علم‌ وفرهنگ‌ و تجارت‌ وادي‌ زرافشان‌ به‌شمار مي‌رفته‌ است‌. در سالهاي‌ 1297ـ1303 ش‌/ 1918ـ1924 جزو جمهوري‌ خودمختار تركستان‌ و از 1303ـ 1308 ش‌/ 1924ـ1929 جزو جمهوري‌ خودمختار تاجيكستان‌ بوده‌ است‌. پنجيكت‌ در سالهاي‌ حاكميت‌ جمهوري‌ شوروي‌ سوسياليستي‌ تاجيكستان‌ (1308ـ1370 ش‌/ 1929ـ1991) شهري‌ آباد و زيبا بوده‌ است‌ ( د. تاجيكي‌ ، ج‌ 5، ص‌ 472).منابع‌: ابن‌حوقل‌، كتاب‌ صورة‌الارض‌ ، چاپ‌ كرامرس‌، ليدن‌ 1967؛ ابراهيم‌بن‌ محمد اصطخري‌، كتاب‌ مسالك‌ الممالك‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛ حدودالعالم‌ من‌ المشرق‌ الي‌ المغرب‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1340ش‌؛ عبدالكريم‌بن‌ محمد سمعاني‌، الانساب‌ ، چاپ‌ عبدالله‌ عمر بارودي‌، بيروت‌ 1408/1988؛ باباجان‌ غفوروف‌، تاجيكان‌ ، دوشنبه‌ 1377ش‌؛ محمدبن‌ احمد مقدسي‌، كتاب‌ احسن‌التقاسيم‌ في‌ معرفة‌ الاقاليم‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1906؛ ياقوت‌ حموي‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛Ensiklopediya ¦ yi Sa ¦ vetii Ta ¦ jik , Dushanbe 1978-1988.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

تلخيص‌ از ( د. تاجيكي‌ )

رحيم‌ مسلمانيان‌ قبادياني‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده