پنجک‌
معرف
ي‌ ماليات‌ در حكومت‌ عثماني‌
متن
پنِجِك‌ ، نوعي‌ ماليات‌ در حكومت‌ عثماني‌. اين‌ واژه‌ كوتاه‌ شدة‌ اصطلاح‌ فارسي‌ پنج‌يك‌ (يك‌ پنجم‌) است‌ كه‌ به‌ عنوان‌ «خُمس‌ شرعي‌» عايدات‌ ويژة‌ جنگها و لشكركشيها ] در دورة‌ نخست‌ عثماني‌ [ دريافت‌ مي‌شده‌ است‌؛ بدين‌ صورت‌ كه‌ يك‌ پنجم‌ ارزش‌ اُسرا از صاحبان‌ آنها به‌ عنوان‌ «حقِ خزانه‌»، به‌صورت‌ نقدي‌، و يا از هر پنج‌ اسير يكي‌ را براي‌ خدمت‌ در تشكيلات‌ دولتي‌ مي‌گرفتند. به‌ اين‌ قانون‌، «قانون‌ پنجك‌» و به‌ فرمانهايي‌ كه‌ دستور وصول‌ آن‌ را دربرداشت‌ «نشان‌ پنجك‌» مي‌گفتند.دربارة‌ پيشينة‌ مقررات‌ وصول‌ پنجك‌، نظريه‌ها متفاوت‌ است‌؛ ولي‌ مسلماً مالياتي‌ ابداعي‌ نبوده‌ و، به‌ احتمالي‌، از قره‌مانيان‌ (حك : سدة‌ هفتم‌ ـ نهم‌) اقتباس‌ شده‌ است‌. ظاهراً اين‌ «رسم‌» (ماليات‌) را نخستين‌ بار، قره‌ رُستم‌، از اخلاف‌ قره‌مانيان‌، كه‌ در دورة‌ مراد اول‌ (760ـ791) به‌ خدمت‌ دولت‌ عثماني‌ در آمده‌ بوده‌، مطرح‌ كرد و از قره‌خليل‌ چَنْدَرليِ ] خيرالدين‌پاشا [ قاضي‌عسكر خواست‌ كه‌ آن‌ را، بر مبناي‌ خمس‌ شرعي‌، از تمامي‌ غنايم‌ جنگي‌، بگيرد. سلطان‌ مراد اين‌ پيشنهاد را پذيرفت‌، و قره‌رستم‌ به‌ عنوان‌ اولين‌ «امين‌ پنجك‌» (مأمور وصول‌ پنجك‌) به‌ گليبولي‌ رفت‌. از اين‌ تاريخ‌، اخذ ماليات‌ پنجك‌ شروع‌ شد. بعدها، اورنوس‌ غازي‌ ، والي‌ يكي‌ از سَنجقهاي‌ مرزي‌، نيز موظف‌ شد كه‌ عين‌ همين‌ ماليات‌ را بگيرد. دربارة‌ زمان‌ برقراري‌ ماليات‌ پنجك‌ نيز نظرهاي‌ مختلف‌ هست‌. به‌ نوشتة‌ «قانون‌ يني‌چريان‌»، اخذ ماليات‌ پنجك‌، در دورة‌ عثمان‌ غازي‌ (700ـ 727) با هجوم‌ به‌ بيله‌جِك‌ آغاز شد. اما بنابر عقيدة‌ رايج‌، اخذ پنجك‌، مقارن‌ يكي‌ از اين‌ وقايع‌ آغاز شده‌ است‌: فتح‌ اَدِرنه‌ در 761ـ762؛ فتح‌ زَغْره‌ در 763؛ نبردي‌ كه‌ در 764 به‌ شكست‌ صربها انجاميد؛ و نهايتاً، در روزهاي‌ پس‌ از پيروزي‌ عثماني‌ در كوزوو/ كوسووو در 791. بنابر روايات‌ ديگر، اين‌ ماليات‌ را تيمورتاش‌ پاشا، و بنا به‌ «قانون‌نامة‌ يني‌چريان‌» لالاشاهين‌ پاشا، و سرانجام‌، تيمورتاش‌ دَده‌، نوة‌ حاجي‌ بكتاش‌ ولي‌، و اميرشاه‌، از نوادگان‌ مولانا، به‌ وزير بكتاش‌ پاشا پيشنهاد كرده‌ بوده‌اند.وصول‌ پنجك‌ به‌ دو منظور صورت‌ مي‌گرفت‌: يكي‌ جمع‌آوري‌ وجوه‌ براي‌ خزانه‌، ديگري‌ تأمين‌ افرادي‌ از اسرا براي‌ خدمت‌ در تشكيلات‌ دولتي‌. ابتدا، به‌ ازاي‌ هر اسيرِ سالم‌، كه‌ 125 آقچه‌ مي‌ارزيد، 25 آقچه‌ ماليات‌ دريافت‌ مي‌شد، ليكن‌ اين‌ معيار بر حسب‌ سن‌ و جنس‌ و ساير خصوصيات‌ اسير، متغير بود. اسراي‌ مرد به‌ اين‌ شرح‌ درجه‌بندي‌ و ناميده‌ مي‌شدند: تا سه‌ساله‌ «شيرخور»، از سه‌ تا هشت‌ ساله‌ «بچه‌»، تا دوازده‌ساله‌ «غلامچه‌»، بالغان‌ «غلام‌»، بالغاني‌ كه‌ ريش‌ آنها در آمده‌ و نيز مسن‌ترها «پير». به‌ اين‌ ترتيب‌، پنجك‌ هر دسته‌ نيز به‌ تناسب‌ تغيير مي‌كرد. اسراي‌ زن‌ نيز به‌ درجات‌ «امّولد» (كنيز بچه‌دار)، «جاريه‌» (زن‌ جوان‌)، «ماريه‌» (زن‌ بالغ‌)، «دختر» (دختر جوان‌)، «دخترك‌» (دختربچه‌)، «عجوزه‌» (زن‌ پير) و «فرتوته‌» (زن‌ بسيار پير) تقسيم‌ مي‌شدند. ضمناً، آنهايي‌ نيز كه‌ نقص‌ عضو داشتند، به‌درجات‌، به‌ «معيوبه‌»، «يك‌ دست‌» و «يك‌ چشم‌» تقسيم‌ مي‌شدند. «پنجك‌چي‌» (مأمور وصول‌ پنجك‌) با در دست‌ داشتن‌ «نشان‌ (حُكم‌) پنجك‌» اين‌ ماليات‌ را، بر اساس‌ تقسيم‌بندي‌، جمع‌ مي‌كرد. در هجومهاي‌ عثمانيها، اسرا را «آقينْجي‌ بيگي‌» (رئيس‌ مهاجمان‌)، «طَويچه‌» (فرمانده‌ دسته‌، و واسط‌ آقينجي‌ بيگي‌ و مهاجمان‌) و خود مهاجمان‌ پس‌ از پايان‌ جنگ‌ در قرارگاه‌ ارزيابي‌ و تقسيم‌ مي‌كردند. به‌ آقينجي‌ بيگي‌ بيست‌، به‌ پنجك‌چي‌ پنج‌، به‌ «طَويچه‌» يك‌ و به‌ هر دو مهاجم‌ نيز يك‌ اسير (غلام‌) بخشيده‌ مي‌شد. اسراي‌ باقيماندة‌ سالمِ دَه‌ تا هفده‌ ساله‌ هر كدام‌، به‌ ازاي‌ سيصد آقچه‌، در اختيار دولت‌ قرار مي‌گرفتند. هر مهاجم‌، يني‌چري‌ و يا نظامي‌ كه‌ پنجك‌ نمي‌پرداخت‌ و خود مستقيماً با گرفتن‌ سَربَها اسير را آزاد مي‌كرد جريمه‌ مي‌شد. قانون‌ و مقررات‌ پنجك‌ با گذشت‌ زمان‌ و تغيير شرايط‌، متغير بود.به‌ اسرايي‌ كه‌ به‌ خدمت‌ دولت‌ گرفته‌ مي‌شدند «پنجك‌ اوغلاني‌» (پسر بچة‌ پنجكي‌) مي‌گفتند كه‌ پس‌ از يك‌ دورة‌ كوتاه‌ آموزشي‌ در كانونِ گليبولي‌ به‌ عنوان‌ عَزَب‌ * يا يني‌چري‌ * به‌ خدمت‌ ارتشِ همايوني‌ در مي‌آمدند. ليكن‌ با گذشت‌ زمان‌، نقاط‌ ضعفي‌ در اين‌ روش‌ مشاهده‌ شد، از جمله‌ تركي‌ ندانستن‌ اين‌ افراد و شمار رو به‌ فزوني‌ «پنجك‌ اوغلان‌»ها. بنابراين‌، مقرر شد كه‌ آنان‌ را به‌ ميان‌ خانواده‌هاي‌ آناطولي‌ بفرستند تا با آداب‌ و رسوم‌ تركي‌ آشنا و بگونه‌اي‌ ترك‌ شوند، و چون‌ دليل‌ آموزش‌ آنها در آناطولي‌ در دوران‌ اولية‌ عثماني‌، جلوگيري‌ از فرار آنها بود، بعدها با توسعة‌ قلمرو عثماني‌ غلامان‌ پنجك‌ را به‌ خانواده‌هاي‌ ترك‌ مي‌دادند. به‌ مسئولاني‌ كه‌ به‌ وضع‌ پسربچه‌هاي‌ پنجك‌ نظارت‌ مي‌كردند، در آناطولي‌ «آناطولي‌ آغاسي‌» و در روم‌ ايلي‌ «روم‌ ايلي‌ آغاسي‌» مي‌گفتند.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ي‌. پارماقسز اوغلي‌ ، با اندكي‌ تلخيص‌ از ( د.ترك‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده