پنجشیر
معرف
پنجشير ،# منطقه‌ و دره‌اي‌ در شمال‌ شرقي‌ افغانستان‌.
متن
پنجشير ، منطقه‌ و دره‌اي‌ در شمال‌ شرقي‌ افغانستان‌.منطقة‌ پنجشير (جمعيت‌ در 1369 ش‌/1990 ح 986 ، 64 تن‌ رجوع كنيد به دولت‌آبادي‌، ص‌157) در ولايت‌ كاپيسا، در دامنة‌ جنوب‌ شرقي‌، قسمت‌ غربي‌ رشته‌كوه‌ هندوكش‌ قرار دارد. اين‌ منطقه‌ داراي‌ زمستانهاي‌ سرد و اراضي‌ كوهستاني‌ و سنگ‌زار است‌ و در گذشته‌ جزو حكومت‌ اعلاي‌ پروان‌ * بوده‌ است‌.منطقة‌ پنجشير به‌ دو حصة‌ (ناحية‌) پنجشير اول‌ و پنجشير دوم‌ تقسيم‌ مي‌شود. درة‌ سوق‌الجيشي‌ پنجشير كه‌ چندين‌ دره‌ كوچكتر نيز دارد از آبادي‌ گل‌بهار/ گلبهار از حدود هشتاد كيلومتري‌ شمال‌ شهر كابل‌ آغاز شده‌ با جهت‌ شمال‌شرقي‌ تا گردنة‌ انجمن‌ (ارتفاع‌: ح 225 ، 4 متر) در شمال‌ پنجشير، به‌طول‌ 90 كيلومتر امتداد دارد. عرض‌ آن‌ از 5ر2 كيلومتر تجاوز نمي‌كند (كارلس‌، ص‌ 154). درة‌ پنجشير به‌ دوقسمت‌ بالادره‌ و پايين‌ دره‌ تقسيم‌ مي‌شود. پايين‌ دره‌ از گل‌بهار آغاز شده‌ و تا دشت‌ رِوات‌ (آبادي‌ روات‌) به‌طول‌ هشتاد كيلومتر امتداد دارد و ارتفاع‌ آن‌ تقريباً به‌ 800 ، 1 تا 400 ، 2 متر مي‌رسد. اين‌ دره‌ در انتهاي‌ دشت‌ روات‌ باريكتر و به‌ تنگي‌ كه‌ حدود 24 كيلومتر طول‌ دارد منتهي‌ مي‌شود، سپس‌ گسترش‌ مي‌يابد و از پايين‌ درة‌ پنجشير اصلي‌ مجزا مي‌شود و درّة‌ پريان‌ (بالادره‌، ارتفاع‌: ح 700 ، 2 تا300 ، 3 متر) را تشكيل‌ مي‌دهد (همانجا).در مغرب‌ درة‌ پنجشير، گردنة‌ (كُتل‌) خاوك‌/ خاواك‌ (ارتفاع‌: ح 600 ، 3 متر) در جنوب‌ غربي‌ گردنة‌ انجمن‌ قرار دارد و گردنة‌ سالنگ‌ (ارتفاع‌: ح 300 ، 4 متر)، از گردنه‌هاي‌ معروف‌ هندوكش‌ بر سر راه‌ كابل‌ به‌ شمال‌ افغانستان‌، در شمال‌ غربي‌ درة‌پنجشير واقع‌ است‌ (دولت‌آبادي‌، ص‌ 167).رود پنجشير كه‌ در بستر دره‌ جريان‌ دارد، از گردنة‌ خاوك‌ سرچشمه‌ مي‌گيرد و پس‌ از پيوستن‌ رودهاي‌ كوچك‌ به‌ آن‌، در بالاي‌ آبادي‌ سروبي‌ به‌ رود كابل‌ مي‌پيوندد ( آريانا ، ذيل‌ «پنجشير»).گندم‌ از محصولات‌ عمدة‌ اين‌ منطقه‌ است‌ كه‌ عمدتاً در كرانه‌هاي‌ غربي‌ درة‌ پنجشير كشت‌ مي‌شود. از فرآورده‌هاي‌ باغي‌، توت‌ و انگور و زردآلو و گردو دارد. جو، حبوبات‌ و ذرت‌ نيز در پريان‌ به‌عمل‌ مي‌آيد. در آنجا از زيا، آهو، روباه‌، پلنگ‌، گرگ‌، خرس‌، بزكوهي‌ و از پرندگان‌ كبك‌ يافت‌ مي‌شود. اهالي‌ نيمه‌چادرنشين‌اند و به‌ پرورش‌ دام‌ و اسب‌ اشتغال‌ دارند. از صنايع‌ دستي‌، گليم‌بافي‌، كرباس‌بافي‌، برك‌ * و نمدمالي‌ دارد (همانجا). درة‌ پنجشير معادني‌ از قبيل‌ آهن‌، نقره‌، لاجورد و مس‌ دارد (دولت‌آبادي‌، ص‌ 181، 186). بيشتر اهالي‌ آن‌ ايراني‌تبار (تاجيك‌) و مسلمان‌ سنّي‌مذهب‌اند و به‌ فارسي‌ كابلي‌ سخن‌ مي‌گويند (كارلس‌، ص‌160ـ161). كارلس‌ در 1335 ش‌ تعداد خانوارهاي‌ هزاره‌ را 300 تا 400 ذكر كرده‌ و افزده‌ است‌ كه‌ هزاره‌ها * اجازة‌ سكونت‌ خود را درميان‌ تاجيكهاي‌ پنجشيري‌، به‌بهاي‌ تغيير مذهب‌ خود از تشيع‌ به‌ تسنن‌ به‌دست‌ آورده‌اند (ص‌ 160).جادة‌ قديمي‌ كاروانرو بلخ‌ ـ كابل‌، از طريق‌ قطغن‌ (طخارستان‌) از گردنة‌ خاوك‌ و شهر كنوني‌ اندرآب‌ و پنجشير مي‌گذشت‌ و به‌كابل‌ مي‌رسيد. به‌عبارت‌ ديگر پنجشير در مسير جادة‌ تركستان‌ به‌ هندوستان‌ قرار داشت‌، زيرا كتل‌ خاوك‌ آسانترين‌ معبر هندوكش‌ به‌شمار مي‌آمد. گردنة‌ خاوك‌ همان‌ گذرگاهي‌ است‌ كه‌ سربازان‌ اسكندر در 328 پيش‌ از ميلاد و سواران‌ تيمورلنگ‌ در 800 از آن‌ عبور كرده‌اند (همان‌، ص‌ 155). در 1309 ش‌ جادة‌ اتومبيل‌رو كه‌ از گردنة‌ خيبر و بالاي‌ درة‌ غربند/ غوربند مي‌گذشت‌ احداث‌ شد و گردنة‌ خاوك‌ اهميت‌ سوق‌الجيشي‌ خود را از دست‌ داد (همان‌، ص‌ 154ـ155).پنجشير در دهه‌هاي‌ اخير مركز درگيريها و جنگهاي‌ داخلي‌ افغانستان‌ بوده‌ است‌ و احمدشاه‌ مسعود، از فرماندهان‌ مشهور نظامي‌ در اين‌ ناحيه‌ است‌ ( افغانستان‌: مجموعه‌ مقالات‌ ، ص‌ 325).گل‌بهار (جمعيت‌ در 1335 ش‌/1956 حدود 000 ، 20 تن‌ رجوع كنيد به كارلس‌، ص‌156) مركز منطقة‌ پنجشير، در دهانة‌ درة‌ تنگي‌، در قسمت‌ جنوبي‌ رشته‌ كوه‌ هندوكش‌ در حدود هشتادكيلومتري‌ شمال‌ شهر كابل‌ قرار گرفته‌ و محل‌ دادوستد اهالي‌ پنجشير است‌. درة‌ غوربند در شمال‌ غربي‌ گل‌بهار واقع‌ است‌. آب‌ گل‌بهار از رود پنجشير و آب‌ درة‌ شُتول‌ تأمين‌ مي‌شود (همانجا). در دوسه‌ دهة‌ اخير بر اثر جنگهاي‌ داخلي‌ آسيب‌ فراوان‌ ديده‌ است‌. مركز پنجشير سابقاً آبادي‌ رُخه‌ بود. اين‌ آبادي‌ در ميان‌ دو رشتة‌ فرعي‌ هندوكش‌ در مشرق‌ آبادي‌ جبل‌السراج‌ قرار دارد و رود پنجشير باجهت‌ شمالي‌ ـ جنوبي‌ از آن‌ مي‌گذرد ( آريانا ، ذيل‌ «رُخه‌»). پنجشير خانه‌هايي‌ قلعه‌مانند با برجهاي‌ چارگوش‌ و ديوارهاي‌ استوار دارد ( > فرهنگ‌ جغرافيايي‌ افغانستان‌ < ، ج‌ 6، ص‌ 632). جغرافي‌نويسان‌ قرن‌ چهارم‌ به‌ شهر پنجهير در اين‌ ناحيه‌ با جمعيتي‌ در حدود ده‌هزار تن‌ اشاره‌ كرده‌اند كه‌ شهري‌ با مزارع‌ خوب‌ و باغها بوده‌ و رود پنجهير (جاربايه‌) از آن‌ مي‌گذشته‌ است‌. به‌ نوشتة‌ آنان‌، شهر داراي‌ معادن‌ نقره‌، لاجورد، مس‌ و مانند آن‌ بود و زندگي‌ اهالي‌ از طريق‌ استخراج‌ نقره‌ مي‌گذشت‌. سيم‌ به‌دست‌ آمده‌ از اين‌ معادن‌ در آبادي‌ اندرآب‌ سكه‌ زده‌ مي‌شد (اصطخري‌، ص‌ 280؛ ابن‌حوقل‌، ص‌ 449؛ حدودالعالم‌ ، ص‌ 100ـ101).در اوايل‌ قرن‌ هفتم‌ ياقوت‌ آن‌ را از شهرهاي‌ نواحي‌ بلخ‌ ذكر كرده‌ و از استخراج‌ نقره‌ در آن‌ مطالبي‌ آورده‌ است‌ (ج‌ 1، ص‌ 743ـ744). در قرن‌ هشتم‌ ابن‌بطوطه‌ در سفر به‌ خراسان‌، پنجهير (پنج‌كوه‌) را شهري‌ زيبا و آباد در بالاي‌ نهري‌ بزرگ‌ وصف‌ مي‌كند و سنگ‌ ياقوت‌ معروف‌ به‌ ياقوت‌ بدخش‌ را از همين‌ ناحيه‌ مي‌داند. وي‌ مي‌نويسد كه‌ چنگيز شهر را ويران‌ كرد، و از مزار شيخ‌ سعيد مكي‌، كه‌ مورد احترام‌ اهالي‌ بوده‌، ياد مي‌كند (ج‌ 1، ص‌ 397).منابع‌: آريانا دائرة‌المعارف‌ ، كابل‌ 1328ـ 1348ش‌؛ ابن‌ بطوطه‌، رحلة‌ ابن‌ بطوطة‌ ، چاپ‌ محمد عبدالمنعم‌ عريان‌، بيروت‌ 1407/1987؛ ابن‌ حوقل‌، كتاب‌ صورة‌الارض‌ ، چاپ‌ كرامرس‌، ليدن‌ 1967؛ ابراهيم‌بن‌ محمد اصطخري‌، كتاب‌ مسالك‌ الممالك‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛ افغانستان‌: مجموعه‌ مقالات‌ ، نگارش‌ گروهي‌ از پژوهشگران‌، ترجمة‌ سعيد ارباب‌ شيراني‌ و هوشنگ‌ اعلم‌، تهران‌ 1376ش‌؛ حدود العالم‌ من‌ المشرق‌ الي‌ المغرب‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1340ش‌؛ بصير احمد دولت‌آبادي‌، شناسنامة‌ افغانستان‌ ، قم‌ 1371ش‌؛ هيو كارلس‌، «تاجيكهاي‌ درّة‌پنجشير جبال‌ هندوكش‌»، ترجمة‌ حسن‌ مسعودي‌، مجلة‌ مردم‌شناسي‌ ، سال‌1، ش‌4و5 (بهمن‌ و اسفند 1335)؛ ياقوت‌ حموي‌، معجم‌ البلدان‌ ، چاپ‌ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛Historical and political gazetteer of Afghanistan , ed. Ludwig W. Adamec, vol. 6: Kabul and southeastern Afghanistan , Graz 1985.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده