پمبا
معرف
ره‌اي‌ در مشرق‌ افريقا در شمال‌ زنگبار و در ساحل‌ تانزانيا
متن
پِمبا ، جزيره‌اي‌ در مشرق‌ افريقا در شمال‌ زنگبار و در ساحل‌ تانزانيا. ياقوت‌ حموي‌ (ج‌2، ص‌75) و مؤلفان‌ ديگر، از آن‌ با عنوان‌ جزيرة‌الخضراء ياد كرده‌اند. دربارة‌ اين‌كه‌ منوتياس‌ مذكور در > پريپلوسِ درياي‌ اريتره‌ < پمباست‌ يا زنگبار، بحثهاي‌ بسياري‌ شده‌ است‌ و اغلب‌ محققان‌ آن‌ را پمبا دانسته‌اند. در حدود 50 ميلادي‌، مصريان‌ و اعراب‌ در اين‌ ناحيه‌ تجارت‌ مي‌كرده‌اند.از پمبا نامي‌ در ميان‌ نيست‌ تا اينكه‌ جاحظ‌ (متوفي‌ 255) از لَنْجويه‌ (محرَّف‌ اونگوجه‌)، نام‌ سواحيلي‌ زنگبار، ياد مي‌كند و آن‌ را با جزيره‌اي‌ پوشيده‌ از جنگل‌ و درّه‌ به‌ نام‌ قَنْبَله‌ ] مسعودي‌، ج‌3، ص‌31: قَنبَلو [ يكي‌ مي‌داند (1987، ص‌549). اين‌ مطلب‌ از نظر جغرافيايي‌ پذيرفتني‌ است‌، زيرا پمبا پر از تپه‌ و جنگل‌ است‌ و در مقابل‌ همواري‌ زنگبار قرار دارد. مسعودي‌ در 304 با كشتي‌داران‌ عُماني‌ به‌ آنجا سفر كرد و شرح‌ تجارت‌ خود را نوشت‌. بزرگ‌ بن‌ شهريار (متوفي‌ ح 345) اين‌ جزيره‌ را ايستگاهي‌ تجاري‌ بر سر راه‌ سُفاله‌ مي‌داند. اما علي‌رغم‌ اين‌ تاريخها، تاكنون‌ سي‌ مكان‌ قديمي‌ شناسايي‌ شده‌ است‌ كه‌ هيچگونه‌ شواهد باستان‌ شناختي‌ از پيش‌ از سدة‌ چهارم‌/ دهم‌ به‌ دست‌ نمي‌دهد. در اين‌ مكانها، بقاياي‌ اصلي‌ به‌ مساجد ــ كه‌ ازبرخي‌ازآنهااستفاده‌ مي‌شودــ ونيزبه ‌خانه‌هايي ‌خاص ‌تعلق‌ دارد.ياقوت‌ حموي‌ (همانجا) به‌ دو شهر در جزيره‌، به‌ نامهاي‌ متنبّي‌ و مكنبلوا اشاره‌ مي‌كند كه‌ در زبان‌ سواحلي‌ جديد، متمبوه‌ و مكومبو نام‌ دارند ( رجوع كنيد به متمبوِه‌مكو * ). هر يك‌ از اين‌ شهرها يك‌ سلطان‌ داشتند. شهرِ نخست‌، حكمراني‌ عرب‌ داشته‌ كه‌ مي‌گويند از كوفه‌ به‌ آنجا مهاجرت‌ كرده‌ بوده‌ است‌. در اين‌ مكان‌ در 1364ـ1365ش‌/ 1985ـ1986، گنجينه‌اي‌ مشتمل‌ بر بيش‌ از دو هزار قطعة‌ نقره‌ با نام‌ دَه‌ حكمران‌ محلي‌ بر روي‌ آنها و هفت‌ دينار فاطمي‌ كشف‌ شد. اين‌ دَه‌ حكمران‌ سه‌ چهار نسل‌ را دربر مي‌گرفتند و اولين‌ آنها به‌ قرن‌ چهارم‌/ دهم‌ تعلق‌ دارد (تاريخ‌ گنجينه‌ حدود 462/ 1070 است‌). مسعودي‌ از ملوك‌ مردم‌ زنج‌ سخن‌ مي‌گويد (ج‌ 3، ص‌ 6، 29ـ30) و احتمالاً آنان‌، مانند ايوبيها، در يك‌ زمان‌ در جاهاي‌ گوناگون‌ حكمراني‌ مي‌كرده‌اند. هيچگونه‌ گزارش‌ تاريخي‌ از تغيير و تحول‌ آنان‌ در دست‌ نيست‌.پمبا از 912 تا 1107/ 1506ـ 1695 سلطاني‌ داشت‌ كه‌ دست‌نشاندة‌ پادشاهي‌ پرتغال‌ بود. پس‌ از 1110/1698 به‌ دست‌ عمانيها افتاد. پمبا به‌ سبب‌ آب‌ و هواي‌ باراني‌ (ميانگين‌ بارش‌ سالانه‌ 4ر1880 ميليمتر) منطقة‌ برنجكاري‌ براي‌ مومباسا بود. در حدود سالهاي‌ پس‌ از 1237/1822، در دورة‌ حكومت‌ سيدسعيد عماني‌ و زنگباري‌ (1221ـ1272/1806ـ1856)، كشت‌ ميخك‌ در پمبا رواج‌ يافت‌ و سرانجام‌ پمبا و زنگبار بزرگترين‌ صادركنندة‌ ميخك‌ در جهان‌ شدند. تقريباً كل‌ كشت‌ ميخك‌ در دست‌ اعراب‌ بود و تا 1290/1873 با استفاده‌ از كار بردگان‌ انجام‌ مي‌شد. يك‌ سال‌ قبل‌ از اين‌ تاريخ‌ طوفاني‌ مهيب‌ بسياري‌ از كشتزارها را نابود كرد و الغاي‌ بردگي‌ نيز فاجعة‌ ديگري‌ براي‌ كشت‌ و كار ميخك‌ بود.] از 1890، پمبا به‌ عنوان‌ جزئي‌ از زنگبار، تحت‌الحماية‌ دولت‌ بريتانيا، و از 1964 كه‌ دولت‌ جمهوري‌ متحدة‌ تانزانيا شكل‌ گرفت‌ نيز در دولت‌ محلي‌ زنگبار قرار گرفت‌ ( > كتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 1999 < ، ج‌ 2، ص‌ 3418). اهالي‌ پمبا، كه‌ تمام‌ توليد ميخك‌ زنگبار متعلق‌ به‌ آنجاست‌، در تحولات‌ سياسي‌ دهه‌هاي‌ اخير زنگبار نقش‌ داشتند ( رجوع كنيد به همان‌، ج‌ 2، ص‌ 3418ـ 3421؛ نيز رجوع كنيد به زنگبار * ؛ تانزانيا * ). برآورد جمعيت‌ پمبا در 1994 حدود 314 هزار تن‌ بوده‌ است‌ ( رجوع كنيد به > كتاب‌ سال‌ بريتانيكا 1998 < ، ص‌ 721) [ .منابع‌: ابن‌بطوطه‌، تحفة‌ النظار في‌ غرائب‌ الامصار و عجائب‌ الاسفار ، المعروفة‌ برحلة‌ ابن‌بطوطه‌ ، چاپ‌ دفرمري‌ و سانگينتي‌، پاريس‌ 1853ـ 1858، ج‌ 2، ص‌ 192ـ193؛ عمروبن‌ بحر جاحظ‌، البيان‌ و التبيين‌ ، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌ 1367ـ1369/ 1948ـ1950؛ ] همو، رسائل‌ الجاحظ‌: الرسائل‌ السياسية‌ ، چاپ‌ علي‌ ابوملحم‌، بيروت‌ 1987 [ ؛ همو، كتاب‌ الحيوان‌ ، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌ 1940ـ1970؛ ] بزرگ‌بن‌ شهريار رامهرمزي‌، كتاب‌ عجائب‌ الهند ، چاپ‌ فان‌ ديرليت‌، ليدن‌ 1883ـ1886 [ ؛ علي‌بن‌ حسين‌ مسعودي‌، مروج‌ الذّهب‌ و معادن‌ الجوهر ، چاپ‌ با ترجمة‌ فرانسوي‌ باربيه‌ دومنار و پاوه‌ دوكورتي‌، پاريس‌ 1861ـ1877؛ ] ياقوت‌ حموي‌، معجم‌ البلدان‌ ، چاپ‌ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965 [ ؛H. N. Chittick and R. I. Rotberg, East Africa and the Orient , NewYork 1975; C. Clark and M. Horton, Zanzibar archaeological survey , Zanzibar 1985; [ The Europa world yearbook 1999 , London 1999]; G. S. P. Freeman-Grenville, "A find of silver coins at Mtambwe Mkuu, Pemba Island, Zanzibar, Tanzania", Antiquaries jnal ., LXVI/2 (1986); J. M. Gray, History of Zanzibar from the Middle Ages to 1856 , Cambridge 1962; F. Hirth and W. W. Rockhill, Chao Ju-Kua , St. Petersburg 1911; M. C. Horton, H. M. Brown and W. A. Oddy, "The Mtambwe hoard", Azania , XXI (1986); W. H. Ingrams, Zanzibar: its history and its people , London 1931; [ 1998 Britannica book of the year , Chicago 1998]; The Periplus Maris Erythraei , ed. and tr. L. Casson, Princeton 1989.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فريمن‌ ـ گرنويل‌ ( د. اسلام‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده