پکتیکا
معرف
يتي‌ در افغانستان‌
متن
پَكتيكا ، ولايتي‌ در افغانستان‌. اين‌ ولايت‌ به‌ مساحت‌ حدود 409 ، 19 كيلومتر مربع‌ در مشرق‌ افغانستان‌ قرار دارد. از شمال‌ به‌ ولايت‌ پكتيا * ، از مغرب‌ به‌ ولايات‌ غزني‌ و زابل‌ و از جنوب‌ و مشرق‌ به‌ كشور پاكستان‌ محدود است‌. مغرب‌ و شمال‌ آن‌ كوهستاني‌ است‌ و جز بخش‌ كوچكي‌ در مشرق‌، بقية‌ ولايت‌ بيش‌ از 800 ، 1 متر ارتفاع‌ دارد. مركز آن‌ شهر شَرَن‌ است‌ (دولت‌آبادي‌، 1376 ش‌، ص‌ 55؛ بريتانيكا ، ذيل‌ "Paktika" ، نيز رجوع كنيد به اطلس‌ عمومي‌ و مصور افغانستان‌ ، ص‌ 12).پكتيكا دو حوضة‌ آبريز عمده‌ دارد: خارجي‌ در مشرق‌ به‌ سمت‌ رود سند و داخلي‌ در مغرب‌ به‌طرف‌ رود هِلمَند. رود مهم‌ آن‌ گومِل‌ نام‌ دارد كه‌ ريزابة‌ غربي‌ رود سند است‌ و به‌طول‌ حدود 352 كيلومتر از شمال‌ غربي‌ به‌ جنوب‌ شرقي‌ جاري‌ است‌. كوندار رود با ريزابه‌هايي‌ در ولايت‌ پكتيكا، قسمتي‌ از مرز جنوبي‌ ولايت‌ را تشكيل‌ مي‌دهد. رودهاي‌ زُورمُول‌، از ريزابه‌هاي‌ درياچة‌ آب‌ ايستاده‌ * ، و ارگون‌ نيز در آن‌ جريان‌ دارند (الفونستون‌، ص‌ 124،130،132؛ نيز رجوع كنيد به > اطلس‌ بريتانيكا < ، ص‌ 110).ولايت‌ پكتيكا از لحاظ‌ اقليمي‌ و بارش‌ سه‌ ناحية‌ اصلي‌ دارد: مشرق‌ (ميانگين‌ بارش‌ سالانه‌ بيش‌ از 400 ميليمتر)، مركز (ميانگين‌ بارش‌ سالانه‌ بين‌ 300 تا 400 ميليمتر) و مغرب‌ (ميانگين‌ بارش‌ سالانه‌ بين‌ 250 تا 300 ميليمتر؛ اطلس‌ عمومي‌ و مصور افغانستان‌ ، ص‌ 20). درياچة‌ آب‌ ايستاده‌ در مغرب‌ پكتيكا قرار دارد.ولايت‌ پكتيكا پوشش‌ گياهي‌ متنوعي‌ دارد، از جمله‌ بوته‌زارهاي‌ دامنه‌اي‌، جنگلها و درختان‌ سوزني‌ برگ‌، استپ‌ و مراتع‌. پرندگاني‌ نيز به‌ آنجا مهاجرت‌ مي‌كنند (الفونستون‌، ص‌ 112؛ افغانستان‌: مجموعة‌ مقالات‌ ، ص‌ 36ـ37؛ نيز رجوع كنيد به اطلس‌ عمومي‌ و مصور افغانستان‌ ، ص‌ 17، 46ـ47).شغل‌ عمدة‌ مردم‌ پكتيكا دامداري‌ است‌ و جز پيرامون‌ حوضة‌ حاصلخيز گومل‌ ــ با محصولاتي‌ مانند گندم‌ و جو ــ زراعت‌ چنداني‌ در آنجا صورت‌ نمي‌گيرد ( رجوع كنيد به اطلس‌ عمومي‌ و مصور افغانستان‌ ، ص‌ 44ـ47).راه‌ اصلي‌ شَرن‌ ـ مَلِك‌ دين‌ (در مشرق‌ آب‌ ايستاده‌) با جهت‌ شمال‌ غربي‌ ـ جنوب‌ شرقي‌، از مغرب‌ ولايت‌ مي‌گذرد. آثار باستاني‌ مهمي‌ در اطراف‌ درياچة‌ آب‌ ايستاده‌ كشف‌ شده‌ است‌ ( افغانستان‌: مجموعة‌ مقالات‌ ، ص‌ 196).در تقسيمات‌ اداري‌ 1316 ش‌/1937، قسمتي‌ از شمال‌ و شمال‌شرقي‌ پكتيكاي‌ كنوني‌ (پيرامون‌ ارگون‌)، در حكومت‌ اعلاي‌ جنوبي‌ و بقية‌ آن‌ در ولايت‌ كابل‌ قرارداشت‌ و قبل‌ از تقسيمات‌ اداري‌ جديد، شمال‌ و مشرق‌ آن‌ جزو ولايت‌ پكتيا و بقيه‌ جزو حكومت‌ اعلاي‌ غزني‌ شمرده‌ مي‌شد ( اطلس‌ عمومي‌ و مصور افغانستان‌ ، ص‌ 59ـ60). در تقسيم‌بندي‌ جديد داخلي‌ افغانستان‌ در 1343 ش‌/1964، ولايت‌ كَتَواز و ارگون‌ (مشتمل‌ بر ولايت‌ پكتيكا) بين‌ ولايات‌ غزني‌ و پكتيا ذكر شد. در 1349 ش‌/1970 و نيز بر طبق‌ تقسيمات‌ 1370 ش‌/1991، ولايت‌ پكتيكا از به‌ هم‌ پيوستن‌ نيمة‌ شرقي‌ ولايت‌ غزني‌ و نيمة‌ جنوبي‌ ولايت‌ پكتيا تشكيل‌ شد (دوپره‌، ص‌ 155؛ بريتانيكا ، ذيل‌ "Paktika" ؛ دولت‌آبادي‌، 1376 ش‌؛ ص‌ 38، نيز رجوع كنيد به علي‌آبادي‌، ص‌ 192). در 1363 ش‌/1984 پكتيكا مشتمل‌ بر پانزده‌ واحد اداري‌ بود و بعدها دو واحد ديگر به‌ آن‌ افزوده‌ شد (دولت‌آبادي‌، 1376 ش‌، ص‌ 43ـ52).بيشتر مردم‌ پكتيكا پشتون‌ * و سنّي‌ مذهب‌اند. گروهي‌ شيعه‌ نيز در آن‌ به‌سر مي‌برند. اهالي‌ به‌ زبان‌ پشتو * تكلم‌ مي‌كنند ( اطلس‌ عمومي‌ و مصور افغانستان‌ ، ص‌ 39؛ دولت‌آبادي‌، 1376 ش‌، ص‌ 52). چندين‌ طايفه‌ در اين‌ ولايت‌ زندگي‌ مي‌كنند، از جمله‌ سليمان‌ خيل‌، خَروتي‌ (پيرامون‌ سيرافزا و جنوب‌ ارگون‌)، فارسيوان‌ فِرمولي‌ (پيرامون‌ ارگون‌)، دولت‌خيل‌ و گنداپور (پيرامون‌ گومل‌). برخي‌ از آنها از قبيلة‌ غَلْزايي‌اند (الفونستون‌، ص‌ 124، 132،292؛ نيز رجوع كنيد به اطلس‌ عمومي‌ و مصور افغانستان‌ ، ص‌ 39).شهر شرن‌ در شمال‌غربي‌ ولايت‌ واقع‌ است‌ و از طريق‌ گرديز در شمال‌شرق‌ و غزني‌ در شمال‌غرب‌ با كابل‌، ارتباط‌ دارد. ارگون‌ و بَرمَل‌ (جمعيت‌ هريك‌ در 1369 ش‌/1990، بيش‌ از 000 ، 30 تن‌)، سر روضه‌، گرمل‌، كتواز و سُروبي‌ از شهرهاي‌ مهم‌ اين‌ ولايت‌اند (دولت‌آبادي‌، 1376ش‌، ص‌55؛ علي‌آبادي‌، ص‌194).جمعيت‌ پكتيكا در 1369 ش‌/1990، 679 ، 187 تن‌ بود. مهاجران‌ پاكستاني‌ نيز عمدتاً در شهرهاي‌ ارگون‌ (در آمار 1369 ش‌/1990، جمعيت‌ مهاجر حدود 000 ، 50 تن‌)، مِرهوزا و شرن‌ پراكنده‌اند (دولت‌آبادي‌، 1371 ش‌، ص‌ 150؛ همو، 1376 ش‌، ص‌ 55).از پيشينة‌ ولايت‌ پكتيكا اطلاع‌ چنداني‌ در دست‌ نيست‌، ظاهراً نام‌ آن‌ در قديم‌ به‌جايي‌ گفته‌ مي‌شد كه‌ ساكنانش‌ پشتو زبان‌ بودند. برخي‌ نيز پكتيكا و پكتيا را سرزمين‌ مسكوني‌ قوم‌ پكتي‌ (يا پكتيس‌/پكتويس‌)، ساكنان‌ اولية‌ منطقه‌، دانسته‌اند. بطلميوس‌ (قرن‌ دوم‌ ميلادي‌) اين‌ سرزمين‌ را پكتين‌ ناميده‌ است‌ ( آريانا ، ذيل‌ «پكتها»). ظاهراً غير از پكتيها، اقوام‌ ديگري‌ مانند گنداري‌ ، آپاريتي‌ ، ستاگيدي‌ و داديكي‌ (تاجيكي‌) در اين‌ سرزمين‌ زندگي‌ مي‌كردند. از نظر جغرافيايي‌، پكتيكا/ پشتيخاه‌ دقيقاً پشتونخواه‌ (احتمالاً منطبق‌ بر پكتيكا و پكتياي‌ كنوني‌) را در برمي‌ گرفت‌ ( آريانا ، همانجا). به‌ نوشته‌اي‌، در قرن‌ چهارم‌/ دهم‌ واديهاي‌ ولايت‌پكتيكا در حاكميت‌ گرديز بوده‌است‌ (حبيبي‌، ص‌704). مينورسكي‌ از جاده‌هاي‌ قديمي‌ منطقه‌ از جمله‌ ارغون‌ (مركز ناحية‌ پرمول‌) مطالبي‌ ذكر كرده‌ است‌ ( حدودالعالم‌ ، تعليقات‌، ص‌ 92). در تقسيمات‌ اداري‌، پكتيكا را نايب‌الحكومة‌ آزاد اداره‌ مي‌كرد. در تشكيلات‌ كشوري‌ اخير افغانستان‌، آن‌ را جزو ولايت‌ پكتيا ذكر كرده‌اند ( آريانا ، ذيل‌ «پكتيكا»).از 1358 تا 1364 ش‌/ 1979 تا 1985 ولايت‌ پكتيكا با نيروهاي‌ شوروي‌ (سابق‌) درگير، و پس‌ از آن‌ با منازعات‌ داخلي‌ روبرو بوده‌ است‌ ( رجوع كنيد به جنگ‌ افغانستان‌ ، ص‌ 81 ـ86).منابع‌: آريانا دائرة‌المعارف‌ ، كابل‌ 1328ـ 1348 ش‌؛ اطلس‌ عمومي‌ و مصور افغانستان‌ ، تهران‌: مؤسسة‌ جغرافيائي‌ و كارتوگرافي‌ سحاب‌، 1366ش‌؛ افغانستان‌: مجموعة‌ مقالات‌ ، نگارش‌ گروهي‌از پژوهشگران‌، ترجمة‌ سعيد ارباب‌ شيراني‌ و هوشنگ‌ اعلم‌، تهران‌ 1376 ش‌؛ مونت‌ استوارت‌ الفونستون‌، افغانان‌: جاي‌، فرهنگ‌، نژاد ( گزارش‌ سلطنت‌ كابل‌ )، ترجمة‌ محمد آصف‌ فكرت‌، مشهد 1376ش‌؛ جنگ‌ افغانستان‌: دخالت‌ شوروي‌ و نهضت‌ مقاومت‌ ، زيرنظر آندره‌ بريگو و اوليويه‌ روآ، ترجمة‌ ابوالحسن‌ سروقد مقدم‌، مشهد 1366 ش‌؛ عبدالحي‌ حبيبي‌، تاريخ‌ افغانستان‌ بعد از اسلام‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ حدودالعالم‌ من‌ المشرق‌ الي‌ المغرب‌ ، با مقدمة‌ بارتولد و حواشي‌ و تعليقات‌ مينورسكي‌، ترجمة‌ ميرحسين‌ شاه‌، كابل‌ 1342 ش‌؛ بصيراحمد دولت‌آبادي‌، شناسنامة‌ افغانستان‌ ، قم‌ 1371 ش‌؛ همو، «ناگفته‌هايي‌ دربارة‌ تقسيمات‌ اداري‌ و كشوري‌ در افغانستان‌»، سراج‌ ، سال‌ 4، ش‌ 13 و 14 (پاييز و زمستان‌ 1376)؛ عليرضا علي‌آبادي‌، افغانستان‌ ، تهران‌: دفتر مطالعات‌ سياسي‌ و بين‌المللي‌، 1372 ش‌؛ نقشة‌ راهنماي‌ افغانستان‌ ، تهران‌: گيتاشناسي‌، ] بي‌تا. [ .Britannica atlas , Chicago: Encyclopaedia Britannica, 1972; Louis Dupree, Afghanistan , Princeton, N. J. 1973; The New Encyclopaedia Britannica, Chicago 1985, Micropaedia.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحيد رياحي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده