پروین گنابادی‌ محمد
معرف
سنده‌، محقق‌ و مترجم‌ معاصر
متن
پروينِ گُنابادي‌ ، محمد ، نويسنده‌، محقق‌ و مترجم‌ معاصر. به‌ سال‌ 1282ش‌ در قصبة‌ كاخك‌ گناباد به‌ دنيا آمد. خاندان‌ وي‌ از روحانيان‌ منطقة‌ گناباد و فردوس‌ بودند. پدرش‌ عباس‌ ملقب‌ به‌ شمس‌ الذاكرين‌ فرزند ملاّ امير بود. از روزگار صفويان‌ تا دوران‌ اين‌ ملاّ امير، دو تن‌ به‌ نام‌ ملاّ امير از نياكان‌ پدري‌ وي‌ بودند كه‌ نخستين‌ آنان‌ در دورة‌ صفويان‌ برادر فاضل‌ خان‌، مؤسس‌ مدرسة‌ فاضل‌خان‌ * مشهد، بود (پروين‌ گنابادي‌، 1353 ش‌ الف‌ ، ص‌ 770).پروين‌ در هفت‌سالگي‌ به‌ مكتبخانه‌ رفت‌. پس‌ از آنكه‌ تحصيلات‌ مكتبخانه‌ را در كاخك‌ به‌ پايان‌ رسانيد، نزد پدرش‌ قسمتي‌ از مقدمات‌ علوم‌ قديم‌ را فرا گرفت‌ و حدود دو سال‌ در مدرسة‌ حبيبية‌ فردوس‌ و مدرسة‌ قديم‌ قاين‌ تحصيل‌ كرد. در پانزده‌سالگي‌ به‌ مشهد رفت‌. در مدرسة‌ فاضل‌خان‌ و سپس‌ مدرسة‌ نواب‌ ادبيات‌ عرب‌ آموخت‌ (همان‌، ص‌ 771؛ «محمد پروين‌ گنابادي‌: معلم‌ و دانشمندي‌ نمونه‌»، ص‌263) و در زمرة‌ شاگردان‌ خصوصي‌ اديب‌ نيشابوري‌ * درآمد ( جشن‌نامة‌ محمد پروين‌ گنابادي‌ ، ص‌هشت‌). اديب‌ نيشابوري‌ در درس‌ خصوصي‌ خود شاگرداني‌ را مي‌پذيرفت‌ كه‌ ذوق‌ شاعري‌ داشتند. پروين‌ اشعارش‌ را براي‌ اديب‌ خواند، اديب‌ او را پذيرفت‌، اما از تخلّص‌ وي‌، فاني‌، خوشش‌ نيامد و به‌ او پيشنهاد كرد كه‌ نام‌ ستاره‌اي‌ را انتخاب‌ كند. او هم‌ «پروين‌» را برگزيد كه‌ بعداً نام‌ خانوادگي او شد و كلمة‌ گنابادي‌ را به‌ سبب‌ علاقه‌ به‌ زادگاه‌ خود بر آن‌ افزود (پروين‌ گنابادي‌، 1352 ش‌، ص‌ 2ـ3؛ همو، 1353ش‌ الف‌ ، ص‌ 770). پروين‌ در درس‌ خصوصي‌ اديب‌ مهمترين‌ آثارادبيات‌ عربي‌ و فارسي‌، و همچنين‌ عروض‌ را فرا گرفت‌. در همين‌ زمان‌ با ايرج‌ ميرزا ملاقات‌ كرد (پروين‌گنابادي‌،1353ش‌ ب‌ ، ص‌ 165ـ166؛ همو، 1352 ش‌، ص‌15). او در درس‌ منظومه‌ اغلب‌ به‌ محضر حاج‌ فاضل‌ و آقابزرگ‌ حكيم‌ كه‌ از استادانِ بنام‌ در فلسفه‌ و حكمت‌ قديم‌ بودند، مي‌رفت‌ (پروين‌ گنابادي‌، 1353 ش‌ الف‌ ، ص‌771). در بيست‌سالگي‌ تنگي‌ معيشت‌ او را به‌ تدريس‌ در دبستان‌ دولتي‌ احمدي‌ مشهد كشاند و پس‌ از چهار سال‌ در دبيرستان‌ شاهرضا به‌ سمت‌ دبيري‌ ادبيات‌ برگزيده‌ شد (همانجا). در 26سالگي‌ ازدواج‌ كرد (پروين‌ گنابادي‌، 1352 ش‌، ص‌14) و از 1317ش‌ به‌ بعد علاوه‌ بر تدريس‌ در دبيرستانها در ادارة‌ تحقيق‌ اوقاف‌ و بازرسي‌ فني‌ مدارس‌ مشهد نيز خدمت‌ مي‌كرد. در 1322ش‌ رياست‌ دانشسراي‌ دختران‌ مشهد را بر عهده‌ گرفت‌ و در اواخر همان‌ سال‌ به‌ نمايندگي‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ از سبزوار انتخاب‌ شد. پس‌ از پايان‌ دورة‌ مجلس‌ از سياست‌ كناره‌ گرفت‌ و در وزارت‌ فرهنگ‌ مشغول‌ به‌ كار شد.در اوايل‌ 1328ش‌ كه‌ به‌ علت‌ فعاليتهاي‌ سياسي‌ گذشته‌ بيكار شده‌ بود، به‌ پايمردي‌ استاد مدرس‌ رضوي‌، با علي‌اكبر دهخدا آشنايي‌ يافت‌ و پس‌ از چندي‌، از همكاران‌ نزديك‌ دهخدا در تدوين‌ لغتنامه‌ شد (پروين‌ گنابادي‌،1353 ش‌ الف‌ ، ص‌ 771ـ 773). او در دو سال‌، نزديك‌ به‌ يك‌ ميليون‌ يادداشت‌ از متنهاي‌ مهم‌ استخراج‌ كرد و لغات‌ محلي‌ گناباد و مشهد را از يادداشتهاي‌ خود بر آن‌ افزود (پروين‌ گنابادي‌، 1352 ش‌، ص‌8). علاوه‌ بر تنظيم‌ حرف‌ «ذ» با همكاري‌ دهخدا و حرف‌ «غ‌» با همكاري‌ شهاب‌ فردوس‌ حرف‌ «ط‌» و بخشي‌ از حرف‌ «الف‌» (الف‌ س‌ ـ الف‌ ص‌) را به‌ عهده‌ داشت‌ و براي‌ حرف‌ «ي‌» كه‌ قرار بود آن‌ را تنظيم‌ كند، مآخذ و برگه‌هاي‌ بسياري‌ فراهم‌ آورد و در ضمن‌ ترجمة‌ مقدمة‌ ابن‌خلدون‌ ، برخي‌ از اعلام‌ آن‌ را براي‌ لغتنامه‌ يادداشت‌برداري‌ كرد. وي‌ از 1345ش‌ تا واپسين‌ دم‌ عمر عضو هيئت‌ مقابلة‌ لغتنامه‌ بود (پروين‌ گنابادي‌، 1353 ش‌ الف‌ ، ص‌774ـ 775).پروين‌ در اواخر 1328ش‌ ضمن‌ همكاري‌ با لغتنامة‌ دهخدا به‌ بررسي‌ كتابها از جهت‌ اصالت‌ محتوي‌ و درستي‌ نگارش‌ در وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌ پرداخت‌ (همان‌، ص‌775) و مدت‌ دوازده‌ سال‌ ويراستاري‌ زباني‌ كتابهاي‌ دانشكده‌هاي‌ علمي‌ (پزشكي‌، فني‌، علوم‌) دانشگاه‌ تهران‌ به‌ عهدة‌ وي‌ بود (همانجا). از اواخر دهة‌ چهل‌ تا پايان‌ عمر با بنياد فرهنگ‌ ايران‌ در زمينة‌ تدوين‌ فرهنگ‌ تاريخي‌ زبان‌ فارسي‌ همكاري‌ داشت‌. سالها در بخش‌ زبانهاي‌ خارجي‌ دانشكدة‌ ادبيات‌ دانشگاه‌ تهران‌، مدرسة‌ عالي‌ آمار، دانشسراي‌ تربيت‌ معلم‌ و دورة‌ فوق‌ ليسانس‌ پژوهشكده‌ فرهنگ‌ ايران‌ به‌ تدريس‌ مشغول‌ بود (همان‌، ص‌775ـ776). در هفتادمين‌ سال‌ تولدش‌، دوستان‌ و شاگردان‌ وي‌ به‌ پاس‌ پنجاه‌ سال‌ خدمات‌ فرهنگي‌ استاد مجموعه‌اي‌، با عنوان‌ جشن‌نامة‌ پروين‌ گنابادي‌ ، به‌ وي‌ اهدا كردند. در تاريخ‌ ششم‌ مهر 1355، شوراي‌ دانشگاه‌ تهران‌ به‌ پاس‌ خدمات‌ ارزندة‌ او در زمينة‌ شناسايي‌ و شناساندن‌ متفكران‌ ايراني‌ و اسلامي‌ به‌ وي‌ دكتراي‌ افتخاري‌ در رشتة‌ الهيّات‌ و معارف‌ اسلامي‌ اهدا كرد.فهرست‌ آثار پروين‌ گنابادي‌ بدين‌ قرار است‌: ترجمة‌ روح‌ تربيت‌ گوستاو لوبون‌ (روزنامة‌ صاعقة‌ شرق‌ مشهد، 1306ش‌)؛ راهنماي‌ مطالعه‌ (1313ش‌)؛ انديشه‌ها (1313ش‌)؛ سخن‌نامه‌ (1315ش‌)؛ فن‌ مناظره‌ (روزنامة‌ آزادي‌ مشهد، 1315ش‌)؛ دسته‌ گل‌ سوسن‌ (1316ش‌)؛ پرورش‌ اراده‌ (1317ش‌)؛ شيوة‌ نگارش‌ (1317ش‌)؛ هفت‌ خوان‌ رستم‌ (1319ش‌)؛ دستور زبان‌ فارسي‌ و خودآموز املاء و انشاء ، در سه‌ جلد (1332ش‌)؛ ترجمة‌ مقدمة‌ ابن‌ خلدون‌ (1336ش‌)؛ تصحيح‌ مجدد تاريخ‌ بلعمي‌ مصحِّح‌ ملك‌الشعرا (1341ش‌)؛ قواعد كلي‌ عربي‌ با همكاري‌ يدالله‌ شكري‌ (1352 ش‌)؛ بازيهاي‌ محلي‌ (1355ش‌)؛ تدوين‌ بعضي‌ كتابهاي‌ درسي‌ دانشكدة‌ مكاتبه‌اي‌ دانشگاه‌ سپاهيان‌ انقلاب‌ و نشر بيش‌ از سيصد مقاله‌ در نشريات‌ تهران‌ و خراسان‌ كه‌ تعدادي‌ از آنها با نام‌ گزينة‌ مقاله‌ها در 1356ش‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌.از آثار پروين‌، ترجمة‌ عالمانة‌ او از مقدمة‌ ابن‌خلدون‌ شهرتي‌ خاص‌ دارد. وي‌ در نثر شيوه‌اي‌ خاص‌ خود داشت‌ و با وجود تبحّر در ادب‌ تازي‌ از به‌ كاربردن‌ تركيبات‌ عربي‌ پرهيز مي‌كرد ( جشن‌نامة‌ محمد پروين‌ گنابادي‌ ، ص‌ هشت‌ ـ نه‌). در بين‌ دست‌نوشته‌هايي‌ كه‌ از پروين‌ باقي‌ مانده‌ است‌، حجم‌ بسيار زيادي‌ به‌ شعر اختصاص‌ دارد، هر چند كه‌ خود راضي‌ به‌ اشتهار در شعر نبود. اما در نخستين‌ كنگرة‌ نويسندگان‌ ايران‌ در 1325ش‌ از سبك‌ و شيوة‌ شاعري‌ او سخن‌ به‌ ميان‌ آمده‌ است‌ (كنگرة‌ نويسندگان‌ ايران‌، ص‌35،37). پروين‌ در سالهاي‌ پاياني‌ عمر خود در بستر بيماري‌ تا آخرين‌ روزها از كار علمي‌ دست‌ نكشيد و سرانجام‌ در روز چهارشنبه‌ اول‌ شهريور 1357 ديده‌ از جهان‌ فروبست‌.منابع‌: علاوه‌ بر اطلاعات‌ شخصي‌ مؤلف‌؛ محمد پروين‌ گنابادي‌، «پروين‌ گنابادي‌: خادم‌ زبان‌ و ادب‌ فارسي‌» (مصاحبه‌)، كتاب‌ امروز (بهار 1352 ش‌)؛ همو، «محمد پروين‌ گنابادي‌» (زندگي‌نامة‌ خودنوشت‌)، راهنماي‌ كتاب‌ ، سال‌ 17، ش‌ 10ـ12 (دي‌ ـ اسفند 1353 الف‌ )؛ همو، «مدارس‌ قديم‌ مشهد و شيوة‌ تدريس‌ آنها»، سخن‌ ، دورة‌ 24، ش‌ 2 (بهمن‌ 1353 ب‌ )؛ جشن‌نامة‌ محمدپروين‌ گنابادي‌: سي‌ودوگفتار در ايران‌شناسي‌، به‌ پاس‌ پنجاه‌سال‌ خدمات‌ فرهنگي‌ ، چاپ‌ محسن‌ ابوالقاسمي‌ و محمد روشن‌، تهران‌ 1354 ش‌؛ كنگرة‌ نويسندگان‌ ايران‌ (نخستين‌: 1325: تهران‌)، نخستين‌ كنگرة‌ نويسندگان‌ ايران‌ ، تهران‌ 1326 ش‌؛ «محمد پروين‌ گنابادي‌: معلم‌ و دانشمندي‌ نمونه‌»، آموزش‌ و پرورش‌ ، دوره‌ 41، ش‌ 5 (1350 ش‌).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهرام‌ پروين‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده