پروت‌ معاهده‌
معرف
ردادي‌ كه‌ در زمان‌ سلطان‌ عثماني‌، احمد سوم‌ (1115ـ1142)، در پي‌ شكست‌ روسها از نيروهاي‌ عثماني‌ در 1123/1711 بين‌ دو دولت‌ منعقد شد
متن
پروت‌، معاهده‌ ، قراردادي‌ كه‌ در زمان‌ سلطان‌ عثماني‌، احمد سوم‌ (1115ـ1142)، در پي‌ شكست‌ روسها از نيروهاي‌ عثماني‌ در 1123/1711 بين‌ دو دولت‌ منعقد شد. در زمان‌ اين‌ سلطان‌ نبردي‌ در 1121/1709، ميان‌ شارل‌ دوازدهم‌، پادشاه‌ سوئد و پطركبير امپراتور روسيه‌ در پولتاوا به‌ وقوع‌ پيوست‌ كه‌ به‌ شكست‌ و پناهنده‌ شدن‌ شارل‌ به‌ خاك‌ عثماني‌ انجاميد. از آن‌ زمان‌، دربار سلطان‌ احمد محل‌ توطئه‌ و دسيسه‌ براي‌ جلب‌ رضايت‌ سلطان‌ در حمله‌ به‌ نيروهاي‌ پطر گرديد (هامر ـ پورگشتال‌، ج‌ 4، ص‌ 2959ـ2965). علي‌پاشا چورليلي‌ * ، صدراعظم‌ وقت‌ كه‌ از مخالفان‌ جنگ‌ و طرفدار اصلاح‌ امور داخلي‌ بود، سلطان‌ احمد را از درگيري‌ با نيروهاي‌ پطر بازمي‌داشت‌، اما جنگ‌طلبان‌ در دربار پيروز شدند و چورليلي‌ بركنار شد و محمدپاشا بالطه‌جي‌ * ، به‌ صدارت‌ رسيد (شاو، ج‌ 1، ص‌ 229). از سوي‌ ديگر، هنگامي‌ كه‌ پطر از حمايت‌ اهالي‌ مولداوي‌ و والاكيا/ اَفلاق‌ اطمينان‌ يافت‌، به‌ بهانة‌ اقامت‌ شارل‌ در قلمرو عثماني‌، نيروهايش‌ را در 1122/1710 از خاك‌ لهستان‌ عبور داد و به‌ مولداوي‌ رفت‌، اما در آنجا از حمايت‌ اهالي‌ برخوردار نشد، زيرا تاتارها و قزاقها كه‌ با عثمانيان‌ متحد شده‌ بودند، شهر را غارت‌ كرده‌ بودند. در اين‌ گيرودار، محمد بالطه‌جي‌ به‌ مولداوي‌ لشكر كشيد و پطركبير بناچار تصميم‌ به‌ بازگشت‌ گرفت‌، اما نتوانست‌ و در 12 جمادي‌الا´خرة‌ 1122/28 ژوئية‌ 1710 دستور حمله‌ به‌ نيروهاي‌ عثماني‌ را داد كه‌ به‌ محاصره‌ شدن‌ و شكست‌ روسها انجاميد. ازينرو كاترين‌، همسر پطركبير، مقدماتي‌ براي‌ برقراري‌ صلح‌ فراهم‌ كرد (همان‌، ج‌ 1، ص‌ 230؛ هامر ـ پورگشتال‌، ج‌ 4، ص‌ 2977ـ 2978). بالطه‌جي‌، كه‌ ادامة‌ جنگ‌ را به‌ سود دولت‌ عثماني‌ نمي‌دانست‌، با قرارداد صلح‌ موافقت‌ كرد (شاو، همانجا).مذاكرات‌ صلح‌ در نزديكي‌ رودخانة‌ پروت‌ (محلي‌ در نزديكي‌ مرز روماني‌ و روسيه‌) انجام‌ گرفت‌ و نتيجة‌ آن‌ معاهده‌اي‌ هفت‌ ماده‌اي‌ بود به‌ اين‌ شرح‌: 1) قلعة‌ آزوف‌ با زمينهاي‌ مجاور آن‌ به‌ بابِعالي‌ * واگذار شود. 2) دژهايي‌ كه‌ در كنار رودخانة‌ سامان‌ ساخته‌ شده‌ بود، منهدم‌ گردد و قلعه‌اي‌ در آن‌ محل‌ احداث‌ نشود؛ توپخانة‌ روسها نيز به‌ نيروهاي‌ عثماني‌ تحويل‌ داده‌ شود. 3) تزار روسيه‌ از مداخله‌ در امور لهستان‌ و قفقاز خودداري‌ كند. 4) امنيت‌ تجار تأمين‌ گردد و روسها سفيري‌ دائمي‌ در قسطنطنيه‌ نداشته‌ باشند. 5) زندانيان‌ مسلمانِ پيش‌ از اين‌ جنگ‌ يا هنگام‌ جنگ‌ آزاد گردند. 6) پادشاه‌ سوئد براي‌ رفتن‌ به‌ كشورش‌ بتواند از خاك‌ روسيه‌ عبور كند. 7) امنيت‌ مرزهاي‌ روسيه‌ و عثماني‌ از طرف‌ دو دولت‌ رعايت‌ شود (براي‌ اطلاعات‌ بيشتر رجوع كنيد به > مجموعة‌ عهدنامه‌هاي‌ منعقده‌ < ، ج‌ 27، ص‌ 149ـ 152).معاهدة‌ پروت‌ پيامدهاي‌ مهمي‌ براي‌ دولت‌ عثماني‌ داشت‌؛ نخست‌ آنكه‌ اميران‌ محلي‌ والاكيا و مولداوي‌، كه‌ قول‌ مساعدت‌ به‌ پطر داده‌ بودند، حاكميت‌ ملّي‌شان‌ را از دست‌ دادند و اميراني‌ از فناريان‌ (يوناني‌تباراني‌ كه‌ در قسطنطنيه‌ به‌ سر مي‌بردند) جايگزين‌ آنان‌ شدند. اما اين معاهده‌ براي‌ محمد بالطه‌جي‌ عواقب‌ خوشايندي‌ دربر نداشت‌؛ زيرا برخي‌ از درباريان‌ به‌ سلطان‌ وانمودند كه‌ بالطه‌جي‌ براي‌ امضاي‌ اين‌ معاهده‌ از پطركبير رشوه‌ گرفته‌ و قصد شورش‌ در خاك‌ عثماني‌ را دارد. به‌همين‌ مناسبت‌، سلطان‌ وي‌ را از منصبش‌ خلع‌ كرد (شاو، ج‌ 1، ص‌ 231؛ هامر ـ پورگشتال‌، ج‌ 4، ص‌ 2982ـ2983). اگرچه‌ تمام‌ مفاد اين‌ معاهده‌ به‌ طور كامل‌ اجرا نشد، اما شروط‌ آن‌ زيربنايي‌ براي‌ معاهده‌هاي‌ سالهاي‌ 1124 و 1125/ 1712 و 1713 شد كه‌ بنابر آن‌ روسيه‌ مي‌بايست‌ نيروهايش‌ را از سرزمينهاي‌ راست‌ ساحل‌ اوكراين‌ خارج‌ كند ( > دايرة‌المعارف‌ بزرگ‌ شوروي‌ < ، ذيل‌ "Prut peace treaty of 1711" ).منابع‌: يوزف‌ فون‌ هامر ـ پورگشتال‌، تاريخ‌ امپراطوري‌ عثماني‌ ، ترجمة‌ ميرزا زكي‌ علي‌آبادي‌، چاپ‌ جمشيد كيان‌فر، تهران‌ 1367ـ1369 ش‌؛The Consolidated treaty series , edited and annotated by Clive Parry, vol. 27, New York; Great Soviet encyclopedia , New York 1973-1983; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and modern Turkey , Cambridge 1985.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شهناز رازپوش‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده