پروان‌
معرف
پَروان‌ ،# ولايت‌ و شهر قديمي‌ در افغانستان‌.
متن
پَروان‌ ، ولايت‌ و شهر قديمي‌ در افغانستان‌.1) ولايت‌ پروان‌ (جمعيت‌ در 1361ش‌/1982، 987 ، 527 تن‌) از ولايات‌ مهم‌ در مشرق‌ افغانستان‌ است‌. از شمال‌ به‌ ولايت‌ بَغلان‌ ، از مشرق‌ به‌ ولايت‌ كاپيسا، از جنوب‌ به‌ ولايات‌ كابل‌ و وَرْدَك‌ و از مغرب‌ به‌ ولايت‌ باميان‌ * محدود مي‌شود. مركز آن‌ شهر چاريكار است‌ (دولت‌آبادي‌، 1371 ش‌، ص‌ 35).پروان‌ ولايت‌ حاصلخيزي‌ است‌ كه‌ ارتفاعات‌، آن‌ را احاطه‌ كرده‌ و در آن‌، دره‌هاي‌ زهكش‌ از شعبات‌ رودهاي‌ قُندوز و پنجشير * امتداد دارد. جز كوهپايه‌ها (از رشته‌ كوه‌ هندوكش‌) بقية‌ مناطق‌ آن‌ زراعي‌ است‌. محصولات‌ عمدة‌ آن‌، حبوبات‌، پنبه‌، برنج‌، گندم‌ و جو است‌ كه‌ عمدتاً با آبياري‌ مصنوعي‌ به‌عمل‌ مي‌آيد. رونق‌ باغداري‌ پروان‌ به‌ حدي‌ است‌ كه‌ آن‌ را باغ‌ افغانستان‌ ناميده‌اند ( بريتانيكا ؛ آريانا ، ذيل‌ مادّه‌). در 1347ـ 1348 ش‌/1968ـ 1969، گروه‌ عملياتي‌ سازمان‌ ملل‌ طرح‌ آبياري‌ پروان‌ را در حدود 65 كيلومتري‌ شمال‌ كابل‌ ] با اقداماتي‌ بر روي‌ رود غوربند، از مهمترين‌ رودهاي‌ پروان‌ [ به‌ اجرا درآورد (دوپره‌، ص‌ 641).از جمله‌ صنايع‌ مهم‌ ولايت‌ پروان‌، كارخانه‌هاي‌ نساجي‌ شهرهاي‌ جبل‌السراج‌ (در شمال‌ شهر چاريكار) و گلبهار (در جانب‌ شرقي‌ ولايت‌ پروان‌) و نيروگاه‌ برق‌ آبي‌ جبل‌السراج‌، اولين‌ نيروگاه‌ آبي‌ افغانستان‌، است‌ (دولت‌آبادي‌، 1371 ش‌، ص‌ 38ـ39، 329،331).پروان‌ معادن‌ فراواني‌ دارد، از جمله‌ سنگ‌ آهن‌ در درة‌ پنجشير، جبل‌السراج‌ و غوربند؛ زغال‌سنگ‌ در پنجشير و درة‌ رود غوربند و ذخاير نقره‌، با ارزش‌ تجاري‌ پايين‌، در درة‌ پنجشير ( بريتانيكا ، همانجا؛ دولت‌آبادي‌، 1371 ش‌، ص‌ 181).باستانشناسان‌ در اين‌ ولايت‌، مجموعه‌هايي‌ از آثار باستاني‌، مجسمه‌ و نيز گورستاني‌ قديمي‌ در محلهايي‌ از جمله‌ پايْتاوه‌، شُتُرَك‌ و صِدّيق‌آباد، هر سه‌ در نزديكي‌ شهر بَگرام‌ در مشرق‌ چاريكار، كشف‌ كرده‌اند ( افغانستان‌ ، ص‌ 196، 203ـ204).پروان‌ در تشكيلات‌ اداري‌ قديم‌ افغانستان‌ به‌صورت‌ «حكومت‌ اعلي‌» اداره‌ مي‌شد، اما از 1343 ش‌/1964 در تقسيمات‌ داخلي‌ جديد، ولايتي‌ مستقل‌ با اهميتي‌ كمتر (درجة‌ دو) شد (دولت‌آبادي‌، 1376 ش‌، ص‌ 34، 38ـ39). كاپيسا از 1358 ش‌/1979 به‌ مدت‌ دوسال‌ قسمتي‌ از پروان‌ شد ( بريتانيكا ، همانجا). در 1363 ش‌/1984 ولايت‌ پروان‌ دوازده‌ واحد اداري‌ مستقل‌ داشت‌. در اين‌ ولايت‌، چهار وُلِسْوالي‌ (از تشكيلات‌ حكومتي‌) چهار علاقه‌داري‌ و 477 آبادي‌ ذكر شده‌ است‌ (دولت‌آبادي‌، 1376 ش‌، ص‌ 42؛ همو، 1371ش‌، ص‌35).مردم‌ پروان‌، عمدتاً از قبايل‌ تاجيك‌، هزاره‌ و برخي‌ از آنان‌ ازبك‌اند و به‌ فارسي‌ دري‌ سخن‌ مي‌گويند (دولت‌آبادي‌، 1371 ش‌، ص‌ 37؛ همو،1376 ش‌، ص‌ 51؛ بريتانيكا ، همانجا).شهر چاريكار در مشرق‌ ولايت‌، در ارتفاع‌ 603 ، 1متري‌، در حدود 64 كيلومتري‌ شمال‌ كابل‌ و مشرق‌ ملتقاي‌ رود غوربند و پنجشير واقع‌ است‌. راه‌ اصلي‌ كابل‌ ـ بَغلان‌ (مركز ولايت‌ بغلان‌) و نيز شمال‌ افغانستان‌ از آن‌ مي‌گذرد (دولت‌آبادي‌، 1371 ش‌، ص‌ 35؛ آريانا ،همانجا). صنايع‌ نساجي‌ (بخصوص‌ پارچة‌ كتان‌)، ساخت‌ چاقو و ابزار فلزي‌ چاريكار و پيرامون‌ آن‌ در افغانستان‌ معروف‌ است‌. چاريكار از طريق‌ خطوط‌ هوايي‌ با كابل‌ و پيشاور ارتباط‌ دارد (دولت‌آبادي‌، 1371 ش‌، ص‌ 38؛ بريتانيكا ، همانجا). محل‌ شهر قديمي‌ پروان‌ ( رجوع كنيد به ادامة‌ مقاله‌) شمال‌ شرقي‌ چاريكار است‌.ولايت‌ پروان‌، علاوه‌ بر نزديكي‌ به‌ پايتخت‌ و صنعتي‌ بودن‌، به‌دليل‌ قرار گرفتن‌ در مسير كاروانهاي‌ تجاري‌ و آب‌ و هواي‌ مطلوب‌، در ميان‌ ولايات‌ افغانستان‌ اهميت‌ فوق‌العاده‌اي‌ دارد (دولت‌آبادي‌، 1371 ش‌، ص‌ 39).با هجوم‌ ارتش‌ شوروي‌ در 1358 ش‌/1979 به‌ افغانستان‌، و نيز درگيريهاي‌ نظامي‌ داخلي‌ پس‌ از خروج‌ نظاميان‌ شوروي‌، ولايت‌ پروان‌ مانند ديگر ولايات‌ افغانستان‌ با جنگهاي‌ سخت‌ و متناوبي‌، بخصوص‌ جنگهاي‌ نامنظم‌ در درة‌ پنجشير، روبرو بوده‌ است‌ ( رجوع كنيد به جنگ‌ افغانستان‌ ، ص‌ 83؛ گاهشمار رويدادهاي‌ افغانستان‌ در سال‌ 1374 ، ص‌ 203، 220، 248؛ بريتانيكا ، همانجا).2) شهر قديمي‌ پروان‌ (نام‌ كنوني‌ آن‌: جبل‌السراج‌) در نزديكي‌ ملتقاي‌ رود غوربند و پنجشير بوده‌ است‌. پروان‌ ممكن‌ است‌ كه‌ محل‌ باستاني‌ اسكندرية‌ قفقازِ روزگار اسكندر يا اسكندريه‌ ـ كاپيسا باشد. اسكندريه‌ ـ كاپيسا در مسير يكي‌ از مهمترين‌ جاده‌هاي‌ هندوكش‌ قرار داشت‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذيل‌ «فَروان‌»؛ پاولي‌، ذيل‌ «كاپيسا»).نام‌ پروان‌ در منابع‌ جغرافيايي‌ قرون‌ اولية‌ اسلامي‌، «فَروان‌» و «بروان‌» ضبط‌ شده‌ است‌. ظاهراً نخستين‌بار يعقوبي‌ در قرن‌ سوم‌ از شهر پروان‌ (با ضبط‌ بَرْوان‌) نام‌ برده‌ است‌. به‌ نوشتة‌ وي‌، شهر پروان‌ و شهرهاي‌ نزديك‌ آن‌، از جمله‌ «بَنجَهار» و «غُوروَند»، را مسلمانان‌ به‌ فرماندهي‌ فضل‌بن‌يحيي‌بن‌خالد برمكي‌ (147ـ193) در 176 گشودند (ص‌ 288ـ290). اصطخري‌ در نيمة‌ اول‌ قرن‌ چهارم‌، در ذكر اقليم‌ خراسان‌ و نواحي‌ بلخ‌، به‌ شهر «فروان‌» در «عملِ» باميان‌ در نزديكي‌ شهرهاي‌ غزنه‌ و بنجهير اشاره‌ كرده‌ است‌. به‌ نوشتة‌ او فاصلة‌ فروان‌ تا عسكر بنجهير ] در شمال‌ كابل‌ [ دو مرحله‌ است‌ و رود بنجهير پس‌ از عبور از جاربايه‌ به‌ فروان‌ مي‌رسد (ص‌ 277، 280، 286). در همين‌ قرن‌، مؤلف‌ حدودالعالم‌ (ص‌ 393) دربارة‌ نعمت‌ و بازرگاني‌ پروان‌ مطالبي‌ ذكر كرده‌ و پروان‌ را درِ هندوستان‌ دانسته‌ است‌. مقدسي‌ در اواخر قرن‌ چهارم‌، هردو ضبط‌ «بروان‌» و «فروان‌» را به‌كار برده‌ و آن‌ را دورافتاده‌ترين‌ شهر بزرگ‌ ] ناحية‌ باميان‌ [ و داراي‌ مسجد جامعي‌ بارونق‌ ذكر كرده‌ است‌ (ص‌ 50، 303).پروان‌ محل‌ استخراج‌ نقرة‌ درة‌ پنجشير بود و حاكمان‌ غزنوي‌ در آنجا سكه‌هايي‌ ضرب‌ كرده‌ بودند ( د.اسلام‌ ، همانجا). در اوايل‌ قرن‌ هفتم‌، پروان‌ سرحد باميان‌ بود و در 618/1221 كه‌ جلال‌الدين‌ منكبرني‌، تولي‌خان‌ (پسر چنگيز و از سرداران‌ او) را در پروان‌ شكست‌ داد، اهميت‌ يافت‌ (نسوي‌، ص‌106ـ 107؛ جويني‌، ج‌ 2، ص‌ 195ـ196؛ منهاج‌ سراج‌، ج‌ 1، ص‌ 316، ج‌ 2، ص‌ 118). بارتولد اين‌ نبرد را در يك‌ فرسخي‌ پروان‌ ذكر كرده‌ و آن‌ را «بزرگترين‌ ناكامي‌ مغولان‌» خوانده‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 917ـ 918). در اين‌ قرن‌، ياقوت‌ حموي‌ (ج‌3، ص‌ 886) از «شهرك‌ فروان‌» در نزديكي‌ غزنه‌ و زكريا قزويني‌ (ص‌ 363) از «ناحية‌ بروان‌» و دره‌اي‌ در آنجا ياد كرده‌اند.پروان‌ به‌دليل‌ قرار گرفتن‌ در مسير تجاري‌ افغانستان‌ ـ هند، محل‌ رفت‌وآمد و استقرار بازرگانان‌ بوده‌ است‌ (حبيبي‌، ص‌478). اين‌ محل‌ ميدان‌ اولين‌ جنگ‌ انگليسيهاـ افغانها در 1256/1840 بود و ظاهراً از قرارگاه‌ جنگي‌ در آنجا اثري‌ نمانده‌ است‌ ( د.اسلام‌ ، همانجا؛ نيز رجوع كنيد به رشتيا، ص‌ 91ـ95). ممكن‌ است‌ پروان‌ ديگري‌ در قسمت‌ علياي‌ وادي‌ لَوْگَر، بين‌ غزني‌ و باميان‌، باشد كه‌ ظاهراً متفاوت‌ با پروان‌ واقع‌ در شمال‌ شرقي‌ شهر چاريكار است‌ ( حدودالعالم‌ ، حواشي‌ مينورسكي‌، ص‌ 191).در دورة‌ حكومت‌ حبيب‌الله‌خان‌ افغان‌ ملقب‌ به‌ «سراج‌ الملة‌ والدين‌» (1319ـ1337) با احداث‌ حصار مستحكمي‌ معروف‌ به‌ ارگ‌ جبل‌السراج‌ در كنار رود جبل‌السراج‌، نام‌ قديمي‌ شهر پروان‌ به‌ جبل‌السراج‌ تغيير يافت‌ ( آريانا ، ذيل‌ «جبل‌السراج‌»).شهر جديد جبل‌السراج‌ نزديكِ فروان‌ قديم‌ در حدود َ15 ْ69 طول‌ شرقي‌ و َ7 ْ35 عرض‌ شمالي‌ در كنار رود پنجشير نزديك‌ ملتقاي‌ رود غوربند قرار دارد ( د.اسلام‌ ، همانجا). برخي‌ محل‌ شهر جبل‌السراج‌ را همان‌ پروان‌ دانسته‌اند (منهاج‌ سراج‌، ج‌ 1 ص‌ 316، پانويس‌ 6؛ آريانا ، همانجا). در 1315 ش‌/1937 با احداث‌ كارخانة‌ پارچه‌بافي‌ جبل‌السراج‌، تاريخ‌ جديد منطقه‌ آغاز شد ( د.اسلام‌ ، همانجا). در منازعات‌ اخير افغانستان‌، جبل‌السراج‌ و چاريكار دو شهر مهم‌ در مسير راه‌ سراسري‌ سالنگ‌ كه‌ كابل‌ را به‌ آسياي‌ مركزي‌ متصل‌ مي‌كند و نيز فرودگاه‌ بگرام‌ (در نزديكي‌ آنها) تأثير بسياري‌ داشته‌اند ( رجوع كنيد به پهلوان‌، ص‌ 171،237).منابع‌: آريانا دائرة‌المعارف‌ ، كابل‌ 1328ـ 1348 ش‌؛ ابراهيم‌بن‌ محمد اصطخري‌، كتاب‌ مسالك‌الممالك‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛ افغانستان‌: مجموعة‌ مقالات‌ ، نگارش‌ گروهي‌ از پژوهشگران‌، ترجمة‌ سعيد ارباب‌ شيراني‌ و هوشنگ‌ اعلم‌، تهران‌ 1376 ش‌؛ واسيلي‌ ولاديميروويچ‌ بارتولد، تركستان‌نامه‌: تركستان‌ در عهد هجوم‌ مغول‌ ، ترجمة‌ كريم‌ كشاورز، تهران‌ 1366 ش‌؛ چنگيز پهلوان‌، افغانستان‌: عصر مجاهدين‌ و برآمدن‌ طالبان‌ ، تهران‌ 1377 ش‌؛ جنگ‌ افغانستان‌: دخالت‌ شوروي‌ و نهضت‌ مقاومت‌ ، زيرنظر آندره‌ بريگو و اوليويه‌ روآ، ترجمة‌ ابوالحسن‌ سروقد مقدم‌، مشهد 1366 ش‌؛ عطاملك‌بن‌ محمد جويني‌، كتاب‌ تاريخ‌ جهانگشاي‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزويني‌، ليدن‌ 1329ـ 1355/1911ـ1937، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ] بي‌تا. [ ؛ عبدالحي‌ حبيبي‌، تاريخ‌ افغانستان‌ بعداز اسلام‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ حدودالعالم‌ من‌المشرق‌ الي‌ المغرب‌ ، با مقدمة‌ بارتولد و حواشي‌ و تعليقات‌ مينورسكي‌، ترجمة‌ ميرحسين‌ شاه‌، كابل‌ 1342 ش‌؛ بصيراحمد دولت‌آبادي‌، شناسنامة‌ افغانستان‌ ، قم‌ 1371 ش‌؛ همو، «ناگفته‌هايي‌ دربارة‌ تقسيمات‌ اداري‌ و كشوري‌ در افغانستان‌»، سراج‌ ، سال‌ 4، ش‌ 13 و 14 (پاييز و زمستان‌ 1376)؛ قاسم‌ رشتيا، افغانستان‌ در قرن‌ نزده‌ ، كابل‌ 1346 ش‌؛ زكريابن‌محمد قزويني‌، آثارالبلاد واخبارالعباد ، بيروت‌ 1404/ 1984؛ گاهشمار رويدادهاي‌ افغانستان‌ در سال‌ 1374 ، چاپ‌ هرمز مقصودي‌، تهران‌: ستاد پشتيباني‌ افغانستان‌، 1376 ش‌؛ محمدبن‌ احمد مقدسي‌، كتاب‌ احسن‌التقاسيم‌ في‌ معرفة‌ الاقاليم‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛ عثمان‌بن‌ محمد منهاج‌ سراج‌، طبقات‌ ناصري‌، يا، تاريخ‌ ايران‌ و اسلام‌ ، چاپ‌ عبدالحي‌ حبيبي‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمدبن‌ احمد نسوي‌، سيرت‌ جلال‌الدين‌ مينكبرني‌ ، چاپ‌ مجتبي‌ مينوي‌، تهران‌، 1365ش‌؛ نقشة‌ راهنماي‌ افغانستان‌ ، تهران‌: گيتاشناسي‌، ] بي‌تا. [ ؛ ياقوت‌ حموي‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛ احمدبن‌ اسحاق‌ يعقوبي‌، كتاب‌البلدان‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛Louis Dupree, Afghanistan , Princeton, N. J. 1973; EI 2 , s.v. "Farwa ¦ n" (by R. N. Frye); The New Encyclopaedia Britannica, Chicago 1985, Micropaedia , s.v. "Parva ¦ n"; Kleine Pauly, Der Kleine Pauly: Lexikon der Antike , vol.3 Stuttgart 1969.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحيد رياحي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده