پرناک‌ (پورناک‌)
معرف
لة‌ بزرگ‌ تركمان‌، از قبايل‌ اصلي‌ اتحادية‌ آق‌قوينلو
متن
پُرناك‌ (پورناك‌)، قبيلة‌ بزرگ‌ تركمان‌، از قبايل‌ اصلي‌ اتحادية‌ آق‌قوينلو. اين‌ قبيله‌ ساكن‌ ناحية‌ ديارْبَكر بود و پس‌ از توسعة‌ متصرفات‌ دولت‌ آق‌قوينلو در ايران‌ و عراق‌ پراكنده‌ شد. خانهاي‌ اين‌ قبيله‌ ظاهراً از نسل‌ چنگيزخان‌ و فرزندان‌ او بودند. به‌ نوشتة‌ مفتون‌ دنبلي‌ (ص‌ 56)، پير بوداق‌ خان‌ پرناك‌، بيگلربيگي‌ تبريز، از احفاد چنگيزخان‌ بود. شايد اطلاق‌ عنوان‌ پرناك‌ به‌ اوزون‌ حسن‌ از طرف‌ باباعبدالرحمان‌ صوفي‌ (طهراني‌، ص‌ 416) با اين‌ نيت‌ بوده‌ است‌ كه‌ او را در ساية‌ نام‌ چنگيزخان‌ قرار دهد. معناي‌ پرناك‌ روشن‌ نيست‌، اما ناك‌ در تركي‌ قديم‌ به‌معناي‌ تمساح‌ و نهنگ‌ بوده‌ است‌ (كاشغري‌، ص‌ 970؛ نيز رجوع كنيد به برهان‌، ذيل‌ «ناك‌»). شايد پرناكها با توجه‌ به‌ اين‌ معنا نام‌ خود را تعيين‌ كرده‌ باشند.نام‌ پورناك‌ نخستين‌بار ضمن‌ وقايع‌ 840 ياد شده‌ است‌. در اين‌ سال‌، شاه‌ علي‌ بيگ‌ پرناك‌ از طرف‌ سلطان‌ حمزه‌، پسر قراعثمان‌ (مؤسس‌ سلسلة‌ آق‌قوينلو)، مأمور نگهداري‌ شهر آمِد شد. او كه‌ توان‌ رويارويي‌ با طرفداران‌ علي‌بيگ‌ تركمان‌، پسر ديگر قراعثمان‌، را نداشت‌ شهر را به‌ ياران‌ او سپرد (طهراني‌، ص‌ 120؛ روملو، ج‌ 11، ص‌ 226ـ227).اغلب‌ پرناكها در مبارزات‌ اوزون‌ حسن‌ (حك : 857 ـ882) با رقيبان‌ خانوادگي‌ و دشمنان‌ قبيله‌اي‌ در خدمت‌ او بودند. دواني‌ (ص‌ 49، 51) از حضور قبيلة‌ پرناك‌ در روز عرض‌ سپاه‌ اوزون‌ حسن‌ ياد كرده‌ است‌. سران‌ اين‌ قبيله‌ از سرداران‌ و حكام‌ معتبر دولت‌ اوزون‌ حسن‌ بودند، از جمله‌ سليمان‌ بيگ‌ پرناك‌ (طهراني‌، ص‌ 218؛ روملو، ج‌ 11، ص‌ 509 ـ510؛ بدليسي‌، ص‌ 148؛ مرعشي‌، ص‌ 60)، داراب‌بيگ‌ و احمدبيگ‌ پرناك‌ (روملو، ج‌ 11، ص‌ 499، 542)، بايزيد بيگ‌ پرناك‌ و شيخ‌حسن‌ بيگ‌ پرناك‌ (طهراني‌، ص‌ 281؛ روملو، ج‌ 11، ص‌ 359، 481). شاه‌علي‌ بيگ‌ پرناك‌ پس‌ از مرگ‌ سلطان‌ يعقوب‌ (896) به‌ رغم‌ حمايت‌ اغلب‌ اميران‌ پرناك‌ و موصلو از بايسنغر ميرزا، پسر سلطان‌ يعقوب‌، (خواندمير، ص‌ 36) به‌ طرفداري‌ از مسيح‌ ميرزا، پسر اوزون‌ حسن‌، برخاست‌ و پس‌ از قتل‌ او، از محمود بيگ‌بن‌ اغورلو محمد حمايت‌ كرد. وي‌ سرانجام‌ در جنگ‌ با صوفي‌ خليل‌ موصلو در حوالي‌ همدان‌ در 896 كشته‌ شد (روملو، ج‌ 11، ص‌ 626ـ630). سليمان‌ بيگ‌ پرناك‌، از سرداران‌ مهم‌ سلطان‌ يعقوب‌، (قزويني‌، ص‌ 366ـ367؛ روملو، ج‌ 11، حواشي‌ نوائي‌، ص‌ 815) نيز مخالف‌ صوفي‌ خليل‌ بود. وي‌ در اواخر 896 در جنگ‌ وان‌، صوفي‌ خليل‌ موصلو را كشت‌ و بايسنغر ميرزا را به‌ اردوي‌ خود برد. او نيز مغلوب‌ رستم‌ ميرزا شد و به‌ دياربكر گريخت‌ (روملو، ج‌ 11، ص‌ 632ـ633). منصور بيگ‌ پرناك‌ در دورة‌ سلطنت‌ سلطان‌ يعقوب‌ و جانشينانش‌ تا 902، بجز چند فترت‌ كوتاه‌، همواره‌ حاكم‌ فارس‌ بود (فسائي‌، ص‌ 350؛ روملو، ج‌ 11، ص‌ 610، 615). او در اختلاف‌ ميان‌ صوفي‌ خليل‌ موصلو و شاه‌ علي‌بيگ‌ پرناك‌ جانب‌ شاه‌علي‌ بيگ‌ را گرفت‌، اما پس‌ از قتل‌ شاه‌علي‌ بيگ‌ به‌ صوفي‌ خليل‌ پيوست‌ (روملو، ج‌ 11، ص‌ 631). منصوربيگ‌ در 903 درگذشت‌ و پسرش‌ قاسم‌بيگ‌ حاكم‌ فارس‌ شد. او در مدت‌ حكومتش‌ تا 906 با حملات‌ امراي‌ مخالف‌ و شورش‌ مردم‌ روبرو بود (همان‌، ج‌ 12، ص‌ 22، 24، 33ـ35، 87). در رمضان‌ 903 پس‌ از شورش‌ مردم‌، قاسم‌بيگ‌، امير صدرالدين‌ دشتكي‌ * را به‌ بهانة‌ رهبري‌ اين‌ قيام‌ به‌ قتل‌ رساند (فسائي‌، ص‌ 395). او سرانجام‌ پس‌ از شكست‌ از سلطان‌ مراد آق‌قوينلو به‌ تحريك‌ رقيبانش‌ كشته‌ شد (همان‌، ص‌ 360؛ روملو، ج‌ 12، ص‌ 86 ـ87).يكي‌ ديگر از سرداران‌ مشهور اين‌ قبيله‌، باريك‌ بيگ‌ پرناك‌ (بايريك‌ بيگ‌) بود. او در 909، پس‌ از شكست‌ سلطان‌ مراد از شاه‌ اسماعيل‌ اول‌ صفوي‌ (حك :905ـ930)، سلطنت‌ مستقلي‌ در عراق‌ برپا كرد كه‌ پنج‌سال‌ دوام‌ آورد. در 914 شاه‌ اسماعيل‌ عازم‌ عراق‌ عرب‌ شد و باريك‌ بيگ‌ كه‌ ظاهراً به‌ اطاعت‌ او درآمده‌ بود، با نزديك‌ شدن‌ اردوي‌ شاهي‌ به‌ بغداد، همراه‌ جمعي‌ از پرناكها به‌ عثماني‌ گريخت‌. شاه‌ اسماعيل‌ نيز پس‌ از ورود به‌ بغداد بسياري‌ از پرناكها را به‌قتل‌ رساند (نوائي‌، ص‌ 32؛ عالم‌آراي‌ صفوي‌ ، ص‌ 164؛ نويدي‌، ص‌ 46ـ47؛ جهانگشاي‌ خاقان‌ ،ص‌ 281ـ282؛روملو،ج‌ 12،ص‌ 136ـ137،198؛ تاريخ‌ قزلباشان‌ ، ص‌ 23). باريك‌ بيگ‌ در 920 همراه‌ سلطان‌ سليم‌ به‌جنگ‌ شاه‌ اسماعيل‌ رفت‌ و در فتح‌ چالدران‌ و تصرف‌ تبريز شركت‌ داشت‌. او پس‌ از بازگشت‌ به‌ عثماني‌ كور شد و در همانجا درگذشت‌ (روملو، ج‌ 12، ص‌ 198؛ جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 514).از ديگر سرداران‌ پرناك‌ كه‌ معاصر شاه‌ اسماعيل‌ اول‌ بودند، اصفهان‌ سلطان‌، حاكم‌ مرو در 918، بود كه‌ در جنگ‌ با ازبكها كشته‌ شد (تاريخ‌ قزلباشان‌ ، همانجا). شاهقلي‌خان‌ پرناك‌، از سرداران‌ شاه‌ طهماسب‌ اول‌ صفوي‌ (حك :930ـ984)، حاكم‌ مشهد و اميرالامراي‌ نيمي‌ از ولايت‌ خراسان‌ بود (اسكندرمنشي‌، ج‌ 1، ص‌ 139ـ140). مرتضي‌ قلي‌ سلطان‌ پرناك‌ ( تاريخ‌ قزلباشان‌ ، همانجا) كه‌ با اتباع‌ خود در اطراف‌ اصفهان‌ مي‌زيست‌، در آغاز سلطنت‌ شاه‌ اسماعيل‌ دوم‌ (حك : 984ـ 985) به‌ قزوين‌ آمد. شاه‌ او را به‌ حكومت‌ مشهد منصوب‌ كرد و به‌ وي‌ مأموريت‌ داد تا همراه‌ علي‌قلي‌خان‌ بيگدلي‌ * جنازة‌ شاه‌ طهماسب‌ را به‌ مشهد ببرند (اسكندرمنشي‌، ج‌ 1، ص‌ 212ـ 217؛ قس‌ روملو، ج‌ 12، ص‌ 626؛ افوشته‌يي‌ ص‌ 36ـ37). حمزه‌ ميرزا در 991 به‌ خراسان‌ رفت‌ و مرتضي‌قلي‌خان‌ را به‌ دليل‌ تصرف‌ ناروا در اموال‌ حرم‌ امام‌ رضا عليه‌السلام‌ و تعدي‌ به‌ مردم‌، از حكومت‌ مشهد بركنار كرد و او را به‌ حكومت‌ استرآباد فرستاد (منشي‌ قمي‌، ج‌ 2، ص‌ 751؛ افوشته‌يي‌، ص‌149، 152، 198ـ199؛ ستوده‌، ج‌ 6، ص‌ 514). مرتضي‌قلي‌خان‌ در 994 به‌ قصد برقراري‌ صلح‌ ميان‌ طوايف‌ شورشي‌ تركمان‌ عازم‌ عراق‌ عجم‌ شد، اما قتل‌ حمزه‌ ميرزا وي‌ را از ادامة‌ كار بازداشت‌ و او با اتباعش‌ غارت‌كنان‌ از حوالي‌ ساوه‌، قم‌، كاشان‌، و نطنز عبور كرد و از راه‌ موغار و اردستان‌، پس‌ از گذشتن‌ از كوير به‌سمنان‌ و سپس‌ به‌ استرآباد رفت‌. مرتضي‌قلي‌خان‌ در راه‌ بيمار شد و درگذشت‌ (منشي‌ قمي‌، ج‌ 2، ص‌ 833ـ839؛ اسكندرمنشي‌، ج‌ 1، ص‌ 353، 362ـ364؛ افوشته‌يي‌، ص‌ 198ـ201). پس‌ از او پسرش‌، محمدقلي‌خان‌ پرناك‌، به‌ يعقوب‌ خان‌ ذوالقدر پيوست‌ و حاكم‌ شبانكاره‌ شد (اسكندرمنشي‌، ج‌ 1، ص‌423؛ تاريخ‌ قزلباشان‌ ، همانجا).گروهي‌ از خانهاي‌ پرناك‌ از دورة‌ سلطنت‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ صفوي‌ (996ـ1037) تا شاه‌ عباس‌ دوم‌ (10522ـ1077)، سالها حاكم‌ تبريز و بيگلربيگي‌ آذربايجان‌ بودند، از جمله‌ پيربوداق‌ خان‌، كه‌ در 1025 در جنگ‌ با مهاجمان‌ عثماني‌ كشته‌ شد (اسكندرمنشي‌، ج‌ 2، ص‌ 890، 901ـ902). از جمله‌ آثار حكومت‌ او، عمارت‌ بقعه‌اي‌ منسوب‌ به‌ فرزندان‌ امام‌ علي‌ عليه‌السلام‌ در تبريز است‌ (نادر ميرزا قاجار، ص‌ 103). پس‌ از او پسرش‌، شاه‌ بنده‌خان‌، حاكم‌ تبريز شد. او نيز در 1034 در جنگ‌ با گرجيان‌ كشته‌ شد و پسر خردسالش‌ با لقب‌ پير بوداق‌ خان‌ ثاني‌ به‌ حكومت‌ تبريز و بيگلربيگي‌ آذربايجان‌ منصوب‌ شد (اسكندرمنشي‌، ج‌ 2، ص‌ 946، 1017، 1026ـ1030؛ نيز رجوع كنيد به وحيد قزويني‌، ص‌ 48، 216).گروههايي‌ از قبيلة‌ پرناك‌ بعدها به‌ قاجارهاي‌ استرآباد پيوستند و به‌ پرناك‌ قاجار شهرت‌ يافتند. اَسْلَمش‌ بيگ‌ پرناك‌ قاجار در اواخر سلطنت‌ شاه‌ سلطان‌ حسين‌ صفوي‌ (حك : 1105ـ 1135)، سركشيك‌ قلعة‌ مبارك‌آباد استرآباد بود ( رجوع كنيد به هدايت‌، ج‌ 9، ص‌ 9).امروزه‌ از پرناكهاي‌ ايران‌ اثر چنداني‌ نيست‌. يكي‌ از آثار معدود به‌جا مانده‌ از ايشان‌، روستاي‌ پرناك‌ واقع‌ در 16 كيلومتري‌ جنوب‌غربي‌ شهر پلدشت‌ * شهرستان‌ ماكو است‌ ( دايرة‌المعارف‌ فارسي‌ ، ذيل‌ «پورناك‌»؛ سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلّح‌، ج‌ 1، ص‌ 22).منابع‌: اسكندرمنشي‌، تاريخ‌ عالم‌آراي‌ عباسي‌ ، تهران‌ 1350 ش‌؛ محمودبن‌ هدايت‌الله‌ افوشته‌يي‌، نقاوة‌الا´ثارفي‌ ذكر الاخيار ، چاپ‌ احسان‌ اشراقي‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ شرف‌الدين‌بن‌ شمس‌الدين‌ بدليسي‌، شرفنامه‌: تاريخ‌ مفصّل‌ كردستان‌ ، چاپ‌ محمد عباسي‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1343 ش‌؛ محمدحسين‌بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمد معين‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ تاريخ‌ قزلباشان‌ ، چاپ‌ ميرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ جهانگشاي‌ خاقان‌ (تاريخ‌ شاه‌ اسماعيل‌) ، چاپ‌ الله‌ دتّا مضطر، اسلام‌آباد 1364 ش‌؛ محمودبن‌ غياث‌الدين‌ خواندمير، تاريخ‌ شاه‌اسماعيل‌ و شاه‌ طهماسب‌ صفوي‌ (ذيل‌ تاريخ‌ حبيب‌السير) ، چاپ‌ محمدعلي‌ جراحي‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ دايرة‌المعارف‌ فارسي‌ ، به‌ سرپرستي‌ غلامحسين‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ محمدبن‌اسعد دوّاني‌، عرض‌ سپاه‌ اوزون‌ حسن‌ ، چاپ‌ ايرج‌ افشار، مجلة‌ دانشكدة‌ ادبيات‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، سال‌ 3، ش‌ 3 (فروردين‌ 1335)؛ حسن‌ روملو، احسن‌التواريخ‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌، ج‌ 11، 1349 ش‌، ج‌ 12، 1357 ش‌؛ سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، فرهنگ‌ جغرافيائي‌ آباديهاي‌ كشور جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، ج‌ 1: اقدير ، تهران‌ 1371 ش‌؛ منوچهر ستوده‌، از آستارا تا استارباد ، ج‌ 6، تهران‌ 1366 ش‌؛ ابوبكر طهراني‌، كتاب‌ دياربكريه‌ ، چاپ‌ نجاتي‌ لوغال‌ وفاروق‌ سومر، تهران‌ 1356 ش‌؛ عالم‌آراي‌ صفوي‌ ، چاپ‌ يدالله‌ شكري‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائي‌، فارسنامة‌ ناصري‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائي‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ يحيي‌بن‌ عبداللطيف‌ قزويني‌، كتاب‌ لب‌التواريخ‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمودبن‌ حسين‌ كاشغري‌، نامها و صفتها و ضميرها و پسوندهاي‌ ديوان‌ لغات‌ الترك‌ ، ترجمه‌ و تنظيم‌ و ترتيب‌ الفبائي‌ محمد دبيرسياقي‌، تهران‌ 1375 ش‌؛ ميرتيمور مرعشي‌، تاريخ‌ خاندان‌ مرعشي‌ مازندران‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ عبدالرزاق‌بن‌ نجفقلي‌ مفتون‌ دنبلي‌، تجربة‌الأحرار و تسلية‌ الأبرار ، چاپ‌ حسن‌ قاضي‌ طباطبايي‌، تبريز 1349ـ1350 ش‌؛ احمدبن‌ حسين‌ منشي‌ قمي‌، خلاصة‌التواريخ‌ ، چاپ‌ احسان‌ اشراقي‌، تهران‌ 1359ـ1363 ش‌؛ نادر ميرزا قاجار، تاريخ‌ و جغرافي‌ دارالسلطنة‌ تبريز ، چاپ‌ محمد مشيري‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1360 ش‌؛ عبدالحسين‌ نوائي‌، شاه‌طهماسب‌ صفوي‌: مجموعة‌ اسناد و مكاتبات‌ تاريخي‌ همراه‌ با يادداشتهاي‌ تفصيلي‌ ، تهران‌ 1368 ش‌؛ زين‌العابدين‌ عبدالمؤمن‌ نويدي‌، تكملة‌ الاخبار: تاريخ‌ صفويه‌ از آغاز تا 978 هجري‌ قمري‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌ 1369 ش‌؛ محمدطاهر بن‌ حسين‌ وحيد قزويني‌، عباسنامه‌، يا، شرح‌ زندگاني‌ 22 سالة‌ شاه‌ عباس‌ ثاني‌ (1052ـ 1073) ، چاپ‌ ابراهيم‌ دهگان‌، اراك‌ 1329 ش‌؛ رضا قلي‌بن‌ محمدهادي‌ هدايت‌، ملحقات‌ تاريخ‌ روضة‌ الصفاي‌ ناصري‌ ، در ميرخواند، تاريخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌ 8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علي‌ پورصفر قصابي‌نژا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده