پرناک‌ (پورناک‌)

معرف

لة‌ بزرگ‌ ترکمان‌، از قبایل‌ اصلی‌ اتحادیة‌ آق‌قوینلو
متن
پُرناک‌ (پورناک‌)، قبیلة‌ بزرگ‌ ترکمان‌، از قبایل‌ اصلی‌ اتحادیة‌ آق‌قوینلو. این‌ قبیله‌ ساکن‌ ناحیة‌ دیارْبَکر بود و پس‌ از توسعة‌ متصرفات‌ دولت‌ آق‌قوینلو در ایران‌ و عراق‌ پراکنده‌ شد. خانهای‌ این‌ قبیله‌ ظاهراً از نسل‌ چنگیزخان‌ و فرزندان‌ او بودند. به‌ نوشتة‌ مفتون‌ دنبلی‌ (ص‌ 56)، پیر بوداق‌ خان‌ پرناک‌، بیگلربیگی‌ تبریز، از احفاد چنگیزخان‌ بود. شاید اطلاق‌ عنوان‌ پرناک‌ به‌ اوزون‌ حسن‌ از طرف‌ باباعبدالرحمان‌ صوفی‌ (طهرانی‌، ص‌ 416) با این‌ نیت‌ بوده‌ است‌ که‌ او را در سایة‌ نام‌ چنگیزخان‌ قرار دهد. معنای‌ پرناک‌ روشن‌ نیست‌، اما ناک‌ در ترکی‌ قدیم‌ به‌معنای‌ تمساح‌ و نهنگ‌ بوده‌ است‌ (کاشغری‌، ص‌ 970؛ نیز رجوع کنید به برهان‌، ذیل‌ «ناک‌»). شاید پرناکها با توجه‌ به‌ این‌ معنا نام‌ خود را تعیین‌ کرده‌ باشند.نام‌ پورناک‌ نخستین‌بار ضمن‌ وقایع‌ 840 یاد شده‌ است‌. در این‌ سال‌، شاه‌ علی‌ بیگ‌ پرناک‌ از طرف‌ سلطان‌ حمزه‌، پسر قراعثمان‌ (مؤسس‌ سلسلة‌ آق‌قوینلو)، مأمور نگهداری‌ شهر آمِد شد. او که‌ توان‌ رویارویی‌ با طرفداران‌ علی‌بیگ‌ ترکمان‌، پسر دیگر قراعثمان‌، را نداشت‌ شهر را به‌ یاران‌ او سپرد (طهرانی‌، ص‌ 120؛ روملو، ج‌ 11، ص‌ 226ـ227).اغلب‌ پرناکها در مبارزات‌ اوزون‌ حسن‌ (حک : 857 ـ882) با رقیبان‌ خانوادگی‌ و دشمنان‌ قبیله‌ای‌ در خدمت‌ او بودند. دوانی‌ (ص‌ 49، 51) از حضور قبیلة‌ پرناک‌ در روز عرض‌ سپاه‌ اوزون‌ حسن‌ یاد کرده‌ است‌. سران‌ این‌ قبیله‌ از سرداران‌ و حکام‌ معتبر دولت‌ اوزون‌ حسن‌ بودند، از جمله‌ سلیمان‌ بیگ‌ پرناک‌ (طهرانی‌، ص‌ 218؛ روملو، ج‌ 11، ص‌ 509 ـ510؛ بدلیسی‌، ص‌ 148؛ مرعشی‌، ص‌ 60)، داراب‌بیگ‌ و احمدبیگ‌ پرناک‌ (روملو، ج‌ 11، ص‌ 499، 542)، بایزید بیگ‌ پرناک‌ و شیخ‌حسن‌ بیگ‌ پرناک‌ (طهرانی‌، ص‌ 281؛ روملو، ج‌ 11، ص‌ 359، 481). شاه‌علی‌ بیگ‌ پرناک‌ پس‌ از مرگ‌ سلطان‌ یعقوب‌ (896) به‌ رغم‌ حمایت‌ اغلب‌ امیران‌ پرناک‌ و موصلو از بایسنغر میرزا، پسر سلطان‌ یعقوب‌، (خواندمیر، ص‌ 36) به‌ طرفداری‌ از مسیح‌ میرزا، پسر اوزون‌ حسن‌، برخاست‌ و پس‌ از قتل‌ او، از محمود بیگ‌بن‌ اغورلو محمد حمایت‌ کرد. وی‌ سرانجام‌ در جنگ‌ با صوفی‌ خلیل‌ موصلو در حوالی‌ همدان‌ در 896 کشته‌ شد (روملو، ج‌ 11، ص‌ 626ـ630). سلیمان‌ بیگ‌ پرناک‌، از سرداران‌ مهم‌ سلطان‌ یعقوب‌، (قزوینی‌، ص‌ 366ـ367؛ روملو، ج‌ 11، حواشی‌ نوائی‌، ص‌ 815) نیز مخالف‌ صوفی‌ خلیل‌ بود. وی‌ در اواخر 896 در جنگ‌ وان‌، صوفی‌ خلیل‌ موصلو را کشت‌ و بایسنغر میرزا را به‌ اردوی‌ خود برد. او نیز مغلوب‌ رستم‌ میرزا شد و به‌ دیاربکر گریخت‌ (روملو، ج‌ 11، ص‌ 632ـ633). منصور بیگ‌ پرناک‌ در دورة‌ سلطنت‌ سلطان‌ یعقوب‌ و جانشینانش‌ تا 902، بجز چند فترت‌ کوتاه‌، همواره‌ حاکم‌ فارس‌ بود (فسائی‌، ص‌ 350؛ روملو، ج‌ 11، ص‌ 610، 615). او در اختلاف‌ میان‌ صوفی‌ خلیل‌ موصلو و شاه‌ علی‌بیگ‌ پرناک‌ جانب‌ شاه‌علی‌ بیگ‌ را گرفت‌، اما پس‌ از قتل‌ شاه‌علی‌ بیگ‌ به‌ صوفی‌ خلیل‌ پیوست‌ (روملو، ج‌ 11، ص‌ 631). منصوربیگ‌ در 903 درگذشت‌ و پسرش‌ قاسم‌بیگ‌ حاکم‌ فارس‌ شد. او در مدت‌ حکومتش‌ تا 906 با حملات‌ امرای‌ مخالف‌ و شورش‌ مردم‌ روبرو بود (همان‌، ج‌ 12، ص‌ 22، 24، 33ـ35، 87). در رمضان‌ 903 پس‌ از شورش‌ مردم‌، قاسم‌بیگ‌، امیر صدرالدین‌ دشتکی‌ * را به‌ بهانة‌ رهبری‌ این‌ قیام‌ به‌ قتل‌ رساند (فسائی‌، ص‌ 395). او سرانجام‌ پس‌ از شکست‌ از سلطان‌ مراد آق‌قوینلو به‌ تحریک‌ رقیبانش‌ کشته‌ شد (همان‌، ص‌ 360؛ روملو، ج‌ 12، ص‌ 86 ـ87).یکی‌ دیگر از سرداران‌ مشهور این‌ قبیله‌، باریک‌ بیگ‌ پرناک‌ (بایریک‌ بیگ‌) بود. او در 909، پس‌ از شکست‌ سلطان‌ مراد از شاه‌ اسماعیل‌ اول‌ صفوی‌ (حک :905ـ930)، سلطنت‌ مستقلی‌ در عراق‌ برپا کرد که‌ پنج‌سال‌ دوام‌ آورد. در 914 شاه‌ اسماعیل‌ عازم‌ عراق‌ عرب‌ شد و باریک‌ بیگ‌ که‌ ظاهراً به‌ اطاعت‌ او درآمده‌ بود، با نزدیک‌ شدن‌ اردوی‌ شاهی‌ به‌ بغداد، همراه‌ جمعی‌ از پرناکها به‌ عثمانی‌ گریخت‌. شاه‌ اسماعیل‌ نیز پس‌ از ورود به‌ بغداد بسیاری‌ از پرناکها را به‌قتل‌ رساند (نوائی‌، ص‌ 32؛ عالم‌آرای‌ صفوی‌ ، ص‌ 164؛ نویدی‌، ص‌ 46ـ47؛ جهانگشای‌ خاقان‌ ،ص‌ 281ـ282؛روملو،ج‌ 12،ص‌ 136ـ137،198؛ تاریخ‌ قزلباشان‌ ، ص‌ 23). باریک‌ بیگ‌ در 920 همراه‌ سلطان‌ سلیم‌ به‌جنگ‌ شاه‌ اسماعیل‌ رفت‌ و در فتح‌ چالدران‌ و تصرف‌ تبریز شرکت‌ داشت‌. او پس‌ از بازگشت‌ به‌ عثمانی‌ کور شد و در همانجا درگذشت‌ (روملو، ج‌ 12، ص‌ 198؛ جهانگشای‌ خاقان‌ ، ص‌ 514).از دیگر سرداران‌ پرناک‌ که‌ معاصر شاه‌ اسماعیل‌ اول‌ بودند، اصفهان‌ سلطان‌، حاکم‌ مرو در 918، بود که‌ در جنگ‌ با ازبکها کشته‌ شد (تاریخ‌ قزلباشان‌ ، همانجا). شاهقلی‌خان‌ پرناک‌، از سرداران‌ شاه‌ طهماسب‌ اول‌ صفوی‌ (حک :930ـ984)، حاکم‌ مشهد و امیرالامرای‌ نیمی‌ از ولایت‌ خراسان‌ بود (اسکندرمنشی‌، ج‌ 1، ص‌ 139ـ140). مرتضی‌ قلی‌ سلطان‌ پرناک‌ ( تاریخ‌ قزلباشان‌ ، همانجا) که‌ با اتباع‌ خود در اطراف‌ اصفهان‌ می‌زیست‌، در آغاز سلطنت‌ شاه‌ اسماعیل‌ دوم‌ (حک : 984ـ 985) به‌ قزوین‌ آمد. شاه‌ او را به‌ حکومت‌ مشهد منصوب‌ کرد و به‌ وی‌ مأموریت‌ داد تا همراه‌ علی‌قلی‌خان‌ بیگدلی‌ * جنازة‌ شاه‌ طهماسب‌ را به‌ مشهد ببرند (اسکندرمنشی‌، ج‌ 1، ص‌ 212ـ 217؛ قس‌ روملو، ج‌ 12، ص‌ 626؛ افوشته‌یی‌ ص‌ 36ـ37). حمزه‌ میرزا در 991 به‌ خراسان‌ رفت‌ و مرتضی‌قلی‌خان‌ را به‌ دلیل‌ تصرف‌ ناروا در اموال‌ حرم‌ امام‌ رضا علیه‌السلام‌ و تعدی‌ به‌ مردم‌، از حکومت‌ مشهد برکنار کرد و او را به‌ حکومت‌ استرآباد فرستاد (منشی‌ قمی‌، ج‌ 2، ص‌ 751؛ افوشته‌یی‌، ص‌149، 152، 198ـ199؛ ستوده‌، ج‌ 6، ص‌ 514). مرتضی‌قلی‌خان‌ در 994 به‌ قصد برقراری‌ صلح‌ میان‌ طوایف‌ شورشی‌ ترکمان‌ عازم‌ عراق‌ عجم‌ شد، اما قتل‌ حمزه‌ میرزا وی‌ را از ادامة‌ کار بازداشت‌ و او با اتباعش‌ غارت‌کنان‌ از حوالی‌ ساوه‌، قم‌، کاشان‌، و نطنز عبور کرد و از راه‌ موغار و اردستان‌، پس‌ از گذشتن‌ از کویر به‌سمنان‌ و سپس‌ به‌ استرآباد رفت‌. مرتضی‌قلی‌خان‌ در راه‌ بیمار شد و درگذشت‌ (منشی‌ قمی‌، ج‌ 2، ص‌ 833ـ839؛ اسکندرمنشی‌، ج‌ 1، ص‌ 353، 362ـ364؛ افوشته‌یی‌، ص‌ 198ـ201). پس‌ از او پسرش‌، محمدقلی‌خان‌ پرناک‌، به‌ یعقوب‌ خان‌ ذوالقدر پیوست‌ و حاکم‌ شبانکاره‌ شد (اسکندرمنشی‌، ج‌ 1، ص‌423؛ تاریخ‌ قزلباشان‌ ، همانجا).گروهی‌ از خانهای‌ پرناک‌ از دورة‌ سلطنت‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ صفوی‌ (996ـ1037) تا شاه‌ عباس‌ دوم‌ (10522ـ1077)، سالها حاکم‌ تبریز و بیگلربیگی‌ آذربایجان‌ بودند، از جمله‌ پیربوداق‌ خان‌، که‌ در 1025 در جنگ‌ با مهاجمان‌ عثمانی‌ کشته‌ شد (اسکندرمنشی‌، ج‌ 2، ص‌ 890، 901ـ902). از جمله‌ آثار حکومت‌ او، عمارت‌ بقعه‌ای‌ منسوب‌ به‌ فرزندان‌ امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌ در تبریز است‌ (نادر میرزا قاجار، ص‌ 103). پس‌ از او پسرش‌، شاه‌ بنده‌خان‌، حاکم‌ تبریز شد. او نیز در 1034 در جنگ‌ با گرجیان‌ کشته‌ شد و پسر خردسالش‌ با لقب‌ پیر بوداق‌ خان‌ ثانی‌ به‌ حکومت‌ تبریز و بیگلربیگی‌ آذربایجان‌ منصوب‌ شد (اسکندرمنشی‌، ج‌ 2، ص‌ 946، 1017، 1026ـ1030؛ نیز رجوع کنید به وحید قزوینی‌، ص‌ 48، 216).گروههایی‌ از قبیلة‌ پرناک‌ بعدها به‌ قاجارهای‌ استرآباد پیوستند و به‌ پرناک‌ قاجار شهرت‌ یافتند. اَسْلَمش‌ بیگ‌ پرناک‌ قاجار در اواخر سلطنت‌ شاه‌ سلطان‌ حسین‌ صفوی‌ (حک : 1105ـ 1135)، سرکشیک‌ قلعة‌ مبارک‌آباد استرآباد بود ( رجوع کنید به هدایت‌، ج‌ 9، ص‌ 9).امروزه‌ از پرناکهای‌ ایران‌ اثر چندانی‌ نیست‌. یکی‌ از آثار معدود به‌جا مانده‌ از ایشان‌، روستای‌ پرناک‌ واقع‌ در 16 کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ شهر پلدشت‌ * شهرستان‌ ماکو است‌ ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «پورناک‌»؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلّح‌، ج‌ 1، ص‌ 22).منابع‌: اسکندرمنشی‌، تاریخ‌ عالم‌آرای‌ عباسی‌ ، تهران‌ 1350 ش‌؛ محمودبن‌ هدایت‌الله‌ افوشته‌یی‌، نقاوة‌الا´ثارفی‌ ذکر الاخیار ، چاپ‌ احسان‌ اشراقی‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ شرف‌الدین‌بن‌ شمس‌الدین‌ بدلیسی‌، شرفنامه‌: تاریخ‌ مفصّل‌ کردستان‌ ، چاپ‌ محمد عباسی‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1343 ش‌؛ محمدحسین‌بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمد معین‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ تاریخ‌ قزلباشان‌ ، چاپ‌ میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ جهانگشای‌ خاقان‌ (تاریخ‌ شاه‌ اسماعیل‌) ، چاپ‌ الله‌ دتّا مضطر، اسلام‌آباد 1364 ش‌؛ محمودبن‌ غیاث‌الدین‌ خواندمیر، تاریخ‌ شاه‌اسماعیل‌ و شاه‌ طهماسب‌ صفوی‌ (ذیل‌ تاریخ‌ حبیب‌السیر) ، چاپ‌ محمدعلی‌ جراحی‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ محمدبن‌اسعد دوّانی‌، عرض‌ سپاه‌ اوزون‌ حسن‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، مجلة‌ دانشکدة‌ ادبیات‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، سال‌ 3، ش‌ 3 (فروردین‌ 1335)؛ حسن‌ روملو، احسن‌التواریخ‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌، ج‌ 11، 1349 ش‌، ج‌ 12، 1357 ش‌؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ 1: اقدیر ، تهران‌ 1371 ش‌؛ منوچهر ستوده‌، از آستارا تا استارباد ، ج‌ 6، تهران‌ 1366 ش‌؛ ابوبکر طهرانی‌، کتاب‌ دیاربکریه‌ ، چاپ‌ نجاتی‌ لوغال‌ وفاروق‌ سومر، تهران‌ 1356 ش‌؛ عالم‌آرای‌ صفوی‌ ، چاپ‌ یدالله‌ شکری‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ یحیی‌بن‌ عبداللطیف‌ قزوینی‌، کتاب‌ لب‌التواریخ‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمودبن‌ حسین‌ کاشغری‌، نامها و صفتها و ضمیرها و پسوندهای‌ دیوان‌ لغات‌ الترک‌ ، ترجمه‌ و تنظیم‌ و ترتیب‌ الفبائی‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1375 ش‌؛ میرتیمور مرعشی‌، تاریخ‌ خاندان‌ مرعشی‌ مازندران‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ عبدالرزاق‌بن‌ نجفقلی‌ مفتون‌ دنبلی‌، تجربة‌الأحرار و تسلیة‌ الأبرار ، چاپ‌ حسن‌ قاضی‌ طباطبایی‌، تبریز 1349ـ1350 ش‌؛ احمدبن‌ حسین‌ منشی‌ قمی‌، خلاصة‌التواریخ‌ ، چاپ‌ احسان‌ اشراقی‌، تهران‌ 1359ـ1363 ش‌؛ نادر میرزا قاجار، تاریخ‌ و جغرافی‌ دارالسلطنة‌ تبریز ، چاپ‌ محمد مشیری‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1360 ش‌؛ عبدالحسین‌ نوائی‌، شاه‌طهماسب‌ صفوی‌: مجموعة‌ اسناد و مکاتبات‌ تاریخی‌ همراه‌ با یادداشتهای‌ تفصیلی‌ ، تهران‌ 1368 ش‌؛ زین‌العابدین‌ عبدالمؤمن‌ نویدی‌، تکملة‌ الاخبار: تاریخ‌ صفویه‌ از آغاز تا 978 هجری‌ قمری‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1369 ش‌؛ محمدطاهر بن‌ حسین‌ وحید قزوینی‌، عباسنامه‌، یا، شرح‌ زندگانی‌ 22 سالة‌ شاه‌ عباس‌ ثانی‌ (1052ـ 1073) ، چاپ‌ ابراهیم‌ دهگان‌، اراک‌ 1329 ش‌؛ رضا قلی‌بن‌ محمدهادی‌ هدایت‌، ملحقات‌ تاریخ‌ روضة‌ الصفای‌ ناصری‌ ، در میرخواند، تاریخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌ 8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌.
نظر شما
مولفان
علي‌ پورصفر قصابي‌نژا ,
گروه
رده موضوعی
جلد5
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ نشده