پرشْتنه‌ (یا پریشتینا)
معرف
تخت‌ و مركز اداري‌ منطقة‌ خودمختار كوسوو/ كوزوو در جمهوري‌ صربستان‌
متن
پِرِشْتِنه‌ (يا پريشتينا)، پايتخت‌ و مركز اداري‌ منطقة‌ خودمختار كوسوو/ كوزوو در جمهوري‌ صربستان‌. اين‌ شهر در َ10 ْ21 طول‌ شرقي‌ و َ39 ْ42 عرض‌ شمالي‌ در درة‌ رودخانة‌ كوچك‌ پرشتوكا و بر حاشية‌ شرقي‌ دشت‌ كوسوو (كوسوو پليه‌ )، در دامنة‌ غربي‌ كوه‌ بوتواك‌ در ارتفاع‌ حدود 600متري‌ قرار دارد.] جمعيت‌ آن‌ در 1370 ش‌/1991، 499 ، 155 تن‌ بوده‌ است‌ ( > كتاب‌ سال‌ بريتانيكا 1998 < ، ص‌ 745). پرشتنه‌ با جاده‌ و راه‌آهن‌ به‌ اسكوپليه‌ (اسكوب‌) ، در حدود 51 كيلومتري‌ شمال‌ غربي‌ آن‌، متصل‌ است‌ و از طريق‌ كراليوو با بلگراد ارتباط‌ دارد. در نزديكي‌ شهر معادن‌ سرب‌، نقره‌ و روي‌ وجود دارد كه‌ از كوههاي‌ كپائونيك‌ استخراج‌ مي‌شود. صومعة‌ گرچنيكا در جنوب‌ شرقي‌ شهر در 721/1321 به‌ دستور شاه‌ ميلوتين‌ (1282ـ1321 ميلادي‌) احداث‌ شد. ديوارهاي‌ اين‌ بناي‌ باشكوه‌ از هنر معماري‌ صربها، با نقش‌ و نگارهايي‌ با ارزش‌ پوشانده‌ شده‌ است‌. پرشتنه‌ شهري‌ است‌ تجاري‌ با كارگاههاي‌ صنعتي‌ گوناگون‌ نظير صنايع‌ چوبي‌، نساجي‌، غذايي‌، دارويي‌ و كارگاههاي‌ ساخت‌ كالاهاي‌ فلزي‌ ( بريتانيكا ، ذيل‌ "Priىtina" ) [ . از وجه‌ تسمية‌ شهر اطلاعي‌ در دست‌ نيست‌.در دورة‌ روميان‌، پرشتنه‌ محل‌ تقاطع‌ راههاي‌ مهم‌ بويژه‌ بين‌ شهرهاي‌ ناسوس‌ (نيش‌) ليسوم‌ (لي‌يش‌) و اسكوپي‌ (اسكوپليه‌/ اسكوب‌) شمرده‌ مي‌شد، و نيز در مسير راههايي‌ قرار داشت‌ كه‌ به‌ بوسني‌ و دالماسي‌ مي‌رفت‌. در قرون‌ وسطا پرشتنه‌ در صربستان‌ شهر مهم‌ منطقة‌ كوسوو به‌شمار مي‌آمد. شهرت‌ و رونق‌ آن‌ به‌سبب‌ استخراج‌ مواد معدني‌ در نواحي‌ اطراف‌ نوو بردو و كپائونيك‌ و حاصلخيزي‌ دشت‌ كوسوو بود كه‌ همواره‌ از ذخاير مهم‌ كشاورزي‌ محسوب‌ مي‌شد. مهمترين‌ علت‌ رونق‌ شهر، قرار گرفتن‌ آن‌ در محل‌ تقاطع‌ راههاي‌ ارتباطي‌ مهم‌ بالكان‌ بوده‌ است‌. در دورة‌ حاكميت‌ شاه‌ ميلوتين‌ پرشتنه‌ مركز (نخست‌ مركز پادشاهي‌، سپس‌ امپراتوري‌) صربستان‌ بود كه‌ در آن‌ دوره‌ تحت‌ حاكميت‌ خاندان‌ نمانيد (مؤسس‌ آن‌ استفان‌ نمانيا ، 1170ـ1196 ميلادي‌) بود. پرشتنه‌ در زمان‌ شاه‌ استفان‌ اروش‌ پنجم‌ (1355ـ1371 ميلادي‌) همچنان‌ مركز صربستان‌ بود. هنگام‌ نبرد كوسوو ميان‌ نيروهاي‌ مسيحي‌ و عثمانيها (در 791/1389 در دشت‌ كوسوو پليه‌ در شمال‌ پرشتنه‌) كه‌ به‌ شكست‌ مسيحيان‌ انجاميد، پرشتنه‌ هنوز مركز صربستان‌ بود. در نيمة‌ اول‌ قرن‌ نهم‌/ پانزدهم‌، همزمان‌ با دورة‌ «استبداد» صربها، پرشتنه‌ از مراكز مهم‌ تجاري‌ و بازرگاني‌ در صربستان‌ قرون‌ وسطا باقي‌ ماند، بويژه‌ آنكه‌ در آنجا گروهي‌ از تجار عمدة‌ راگوزا نظام‌ بانكي‌ پيچيده‌اي‌ را اداره‌ مي‌كردند. پيشروي‌ نيروهاي‌ عثماني‌ و حملات‌ پياپي‌ آنان‌ به‌ صربها در اين‌ ناحيه‌ موجب‌ ناامني‌ راهها و لطمات‌ گسترده‌ به‌ تجارت‌ شد. با سقوط‌ حكومت‌ استبدادي‌ صربها در 843/ 1439، عثمانيها عيسي‌ بيگ‌ فرزند اسحاق‌ بيگ‌، اهل‌ اسكوب‌ را به‌ نمايندگي‌ خود در پرشتنه‌ منصوب‌ كردند. قصر شاهان‌ صرب‌ از ميان‌ رفت‌ و با ساخت‌ بناهاي‌ تازه‌، شهر در 859/1455 چهرة‌ شهري‌ عثماني‌ به‌ خود گرفت‌. برخي‌ از بناهاي‌ شهر در اواخر دورة‌ استبداد صربها ساخته‌ شده‌ بود، از جمله‌ مسجد پازار (بازار) كه‌ در دورة‌ حكومت‌ مراد دوم‌ (824ـ 855) احداث‌ و به‌ امر محمدفاتح‌ (حك : 855ـ886) تكميل‌ شد. محمد فاتح‌ مسجد ديگري‌ نيز به‌ نام‌ خود در آنجا ساخت‌. پيش‌ از 866 و در زمان‌ عثمانيها، اهميت‌ سياسي‌ و اداري‌ پرشتنه‌ (امروزه‌ فقط‌ مركز ناحيه‌) به‌ وچيترن‌ مركز سنجق‌، انتقال‌ يافت‌. با اينهمه‌، در نتيجة‌ حضور مهاجرنشينان‌ راگوزايي‌ و وجود كنسولگري‌ دايمي‌ آنان‌ در پرشتنه‌، شهر همچنان‌ مركزيت‌ اقتصادي‌ خود را حفظ‌ كرد. كاتب‌ چلبي‌ آن‌ را شهري‌ با مساحت‌ متوسط‌ و اوليا چلبي‌ كه‌ در 1071 از پرشتنه‌ ديدن‌ كرده‌ آن‌ را قاضيلق‌ (ناحيه‌)اي‌ با 060 ، 2 خانه‌ وصف‌ كرده‌ است‌. قصر آلاي‌بيگ‌ و عمارت‌ «محكمه‌» از بناهاي‌ معروف‌ آن‌ است‌.شهر در جنگ‌ اتريش‌ ـ عثماني‌، معروف‌ به‌ اتحادية‌ مقدس‌ (1094ـ1111/ 1683ـ1699)، خسارات‌ شديدي‌ ديد؛ بويژه‌ در 1100/ 1689 كه‌ ژنرال‌ اتريشي‌، پيكولوميني‌ ، پرشتنه‌ و اسكوپليه‌ را (به‌ كمك‌ شورشيان‌ محلي‌ صرب‌، به‌ رهبريِ اسقف‌اعظم‌ آرسنية‌ سوم‌ چرنويويچ‌ ، و آلبانياييهاي‌ كاتوليك‌، به‌ رهبري‌ اسقف‌اعظم‌ پيتر بوگداني‌ ) تصرف‌ كرد. شيوع‌ طاعون‌، عدة‌ زيادي‌ از مردم‌ از جمله‌ اسقف‌ آلبانيايي‌ و ژنرال‌ اتريشي‌ را از پاي‌ درآورد. با عقب‌نشيني‌ ناگهاني‌ نيروهاي‌ اتريشي‌ در 1101/ 1690، بيشتر صربهاي‌ منطقه‌ از ترس‌ تلافي‌جوييهاي‌ عثمانيها به‌ سوي‌ شمال‌ مهاجرت‌ كردند. پرشتنه‌ نخست‌ به‌ دليل‌ شيوع‌ دوبارة‌ طاعون‌ در 1119/1707 و سپس‌ جنگ‌ قريب‌الوقوع‌ اتريش‌ ـ عثماني‌ (در 1150/1737) و پيامدهاي‌ آن‌ در طول‌ قرن‌ دوازدهم‌/ هجدهم‌، بشدت‌ افول‌ كرد. به‌سبب‌ هرج‌ومرج‌ فزاينده‌ در سرزمينهاي‌ اروپايي‌ قلمرو عثماني‌ (كه‌ به‌ ترك‌ مهاجرنشينان‌ راگوزايي‌ و تجار خارجي‌ انجاميد) پرشتنه‌ و اطراف‌ آن‌ به‌ حاكميت‌ خاندان‌ آلبانيايي‌ و مسلمان‌ جينولي‌ درآمد و به‌ مدت‌ يك‌ قرن‌ و به‌ شكل‌ «پاشالق‌» ] ناحية‌ زير فرمان‌ پاشا [ موروثي‌ اداره‌ مي‌شد. پرشتنه‌ تقريباً در پايان‌ قرن‌ دوازدهم‌/ هجدهم‌ با حصارها و استحكامات‌ تجهيز شد و در حدود هفت‌ هزار تن‌ سكنه‌ داشت‌. در 1227/1812، فرانسه‌ در آنجا كنسولگري‌ باز كرد و پس‌ از آن‌ دولتهاي‌ قدرتمند ديگر از جمله‌ دولت‌ پادشاهي‌ صربستان‌ (در 1306/1889) از آن‌ پيروي‌ كردند. پرشتنه‌ در قرن‌ سيزدهم‌/نوزدهم‌، شهري‌ كوچك‌ با جمعيت‌ كم‌ و ظاهري‌ نامناسب‌ اما مركز تجاري‌ مهمي‌ بين‌ سارايوو و استانبول‌ گزارش‌ شده‌ است‌. شهر در 1276/ 1859 و 1280/1863 در آتش‌سوزي‌ بزرگي‌ بشدت‌ آسيب‌ ديد. علي‌رغم‌ وجود صنعتگران‌ پرآوازه‌، اقتصاد شهر همچنان‌ روبه‌ زوال‌ بود، بويژه‌ در 1290/1873 كه‌ تركهاي‌ محلي‌ (كه‌ در واقع‌ بيشتر آلبانياييهايي‌ مسلمان‌ بودند تا تركهاي‌ اصيل‌) از عبور خط‌آهن‌ از شهر جلوگيري‌ كردند و به‌اين‌ترتيب‌ مناسبات‌ تجاري‌ پرشتنه‌ با اسكدار (سكوتاري‌/ اشقودره‌) و سارايوو قطع‌ شد. از آن‌ پس‌، بندرت‌ چيزي‌ جز پوست‌ گوسفند و بز از پرشتنه‌ صادر مي‌شد. در 1294/ 1877، پرشتنه‌ مقرّ ولايت‌ تازه‌ تأسيس‌ كوسوو (به‌ جاي‌ پريزرن‌ * ) شد، اما ديري‌ نپاييد كه‌ (در 1305/ 1888) مقرّ ايالت‌ به‌ اسكوپليه‌ انتقال‌ يافت‌ و پرشتنه‌ بار ديگر به‌ پالانكا ] قلعه‌اي‌ كوچك‌ [ تبديل‌ شد. در 1330/1912 ارتش‌ صرب‌، پرشتنه‌ را تصرف‌ كرد و از آن‌ زمان‌ به‌ بعد، مهاجرت‌ مسلمانان‌ محلي‌ آغاز شد كه‌ در طول‌ جنگ‌ جهاني‌ اول‌ و حتي‌ پس‌ از آن‌ ادامه‌ يافت‌. در 1333/1915 پرشتنه‌ به‌ اشغال‌ ارتش‌ بلغارستان‌ درآمد و در 1336/1918 دوباره‌ به‌دست‌ نيروهاي‌ صرب‌ افتاد. از1297ـ1320 ش‌/ 1918تا1941 اين‌ ناحيه‌ قسمتي‌ از قلمرو صربها، كروواتها و اسلوونها بود و سپس‌ جزو قلمرو پادشاهي‌ يوگسلاوي‌ شد. در 1320ـ 1323 ش‌/ 1941ـ 1944 (همراه‌ با كل‌ منطقه‌ كوسوو و متوهيا) به‌ آلبانياي‌ بزرگ‌ پيوست‌ كه‌ در آن‌ زمان‌ زير سلطة‌ ايتاليا و آلمان‌ بود. پس‌ از خاتمة‌ جنگ‌ جهاني‌ دوم‌، اين‌ شهر بخشي‌ از جمهوري‌ فدرال‌ خلق‌ يوگسلاوي‌ و شهر اصلي‌ منطقة‌ خودمختار كوسوو و متوهيا و مقرّ رسمي‌ جامعة‌ مسلمانان‌ صربستان‌ شد.] از اواخر دهة‌ 1980 ناآراميهاي‌ قومي‌ و سياسي‌ در پرشتنه‌ آغاز گشت‌ و مسلمانان‌ آلبانيايي‌تبار موردهجوم‌ قرار گرفتند. با شكست‌ تلاشها براي‌ حل‌ مسالمت‌آميز مسائل‌ مورد اختلاف‌، پرشتنه‌ نيز از صحنه‌هاي‌ درگيريهاي‌ خونين‌ قومي‌ در يوگسلاويِ سابق‌ شد. برخوردهاي‌ خشن‌ ميان‌ آلبانيايي‌تبارهاي‌ پرشتنه‌ و صربها تلفات‌ زيادي‌ به‌ بار آورد. در بمبارانهاي‌ ناتو در اسفند 1378/ مارس‌ 1999، پرشتنه‌ نيز از مراكزي‌ بود كه‌ هدف‌ قرار گرفت‌. ناآراميها و جنگ‌ سبب‌ مهاجرت‌ گستردة‌ مردم‌ از كوسوو و از جمله‌ پرشتنه‌ شد ( > كتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 1999 < ، ج‌ 2، ص‌3947، 3949، 3953ـ 3955)؛ نيز رجوع كنيد به كوسوو * ؛ صربستان‌ * [ .منابع‌:[ The Europa world yearbook 1999 , London 1999]; Istorija srpskog naroda , I-VI, Belgrade 1981-1986, index; Kosovo nekad i danasl/ Kosova dikur e sot(اثري‌ كلي‌ كه‌ به‌ زبانهاي‌ صرب‌ و كرواتي‌ و آلباني‌ منتشر شده‌ است‌) , Belgrade 1973, 853 ff.; [ The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1983, Micropaedia , s.v. "Priىtina"; 1998 Britannica book of the year , Chicago 1998]; V. Radovanovic ¨ , "Priىtina", in Narodna Enciklopedija , Zagreb 1928; O. Savic ¨ , "Priىtina", in Enciklopedija Jugoslavije , Zagreb 1965, VI, 619-620; [ The Times atlas of the world , London 1985].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ا. پوپوويچ‌ ، تلخيص‌ از ( د. اسلام‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده