پرده‌ (در عربی‌: شد؛ جمع‌ آن‌: شدود)
معرف
لاحي‌ در موسيقي‌
متن
پرده‌ (در عربي‌: شدّ؛ جمع‌ آن‌: شدود)، اصطلاحي‌ در موسيقي‌. اين‌ لفظ‌ در معاني‌ مختلف‌ به‌كار رفته‌است‌؛ در موسيقيِ مقاميِ قديم‌ به‌هريك‌ از دوازده‌ مقام‌ (عشاق‌، نوا، بوسَليك‌، راست‌، حسيني‌، حجاز، راهُوِي‌، زنگوله‌، عراق‌، اصفهان‌، زيرافكند و بزرگ‌) پرده‌ مي‌گفته‌اند (مراغي‌، 1344 ش‌، ص‌60، 82 ـ83؛ همو، 1366 ش‌، ص‌ 127). پرده‌ به‌معناي‌ «گوشه‌» و «شعبه‌» نيز به‌كار رفته‌ است‌ (ستايشگر، ذيل‌ واژه‌). همچنين‌ فواصلِ بين‌ صداهاي‌ موسيقي‌ را پرده‌ مي‌خوانند، مثلاً از «دُ» تا «رِ» يك‌ پرده‌ است‌، و گام‌ بزرگ‌ از پنج‌ پرده‌ و دونيمْ پرده‌ تشكيل‌ مي‌شود (همانجا).به‌ زههايي‌ از جنس‌ روده‌، برنج‌، كات‌كوت‌ و از اين‌ قبيل‌ نيز كه‌ بر دستة‌ سازهاي‌ زهي‌ يا «ذوات‌ الاوتار» مي‌بندند پرده‌ يا دستان‌ مي‌گويند. نوازنده‌ با نهادن‌ انگشتان‌ خود در محلِ دستانها، نغمة‌ دلخواه‌ را ايجاد مي‌كند ( رجوع كنيد به مراغي‌، 1370 ش‌، ص‌ 108). ظاهراً به‌اعتبار استخراج‌ نغمه‌ها از دستانها، واژة‌ دستان‌ به‌ مفهوم‌ نوا و لحن‌ و آهنگ‌ نيز به‌كار رفته‌ است‌ (ستايشگر، ذيل‌ «دستان‌»). در زمان‌ فارابي‌ (ح 259ـ 339)، پرده‌هاي‌ معمول‌ چهار تا بوده‌ كه‌ به‌نام‌ انگشتان‌ دست‌ خوانده‌ مي‌شده‌ است‌: سبابه‌ يا انگشت‌ اول‌، وُسْطي‌' يا انگشت‌ دوم‌، بِنصِر يا انگشت‌ سوم‌، و خِنصِر يا انگشت‌ چهارم‌ يا كوچك‌. اين‌ انگشتان‌ روي‌ پرده‌هاي‌ همنام‌ خود قرار مي‌گرفتند و صدا را ايجاد مي‌كردند كه‌ شمار پرده‌ها با مطلق‌ يا دستْبازِ سيم‌، پنج‌ مي‌شده‌ است‌ (بركشلي‌، ص‌ 6). براي‌ دستانْنشاني‌ يا پرده‌بندي‌ به‌ شيوة‌ صفي‌الدين‌ ارموي‌، موسيقيدان‌ ايراني‌ (متوفي‌ 693)، طول‌ وتر را به‌ نسبتهايي‌ چون‌ 12 ، 23 ، و 34 تقسيم‌ مي‌كرده‌اند. عبدالقادر مراغي‌ با نشان‌ دادن‌ اشكالات‌ اين‌ شيوه‌، روش‌ ديگري‌ را عرضه‌ كرده‌ است‌ ( رجوع كنيد به 1344 ش‌، ص‌ 15ـ21).كلمة‌ پرده‌ ، گاه‌ داراي‌ مفهوم‌ ادبي‌ است‌؛ مثلاً در تركيبِ «پردة‌ شيدايي‌»، پرده‌ به‌معناي‌ آهنگي‌ است‌ كه‌ خوشايند اهل‌ شور و شيدايي‌ باشد و نبايد آن‌ را يكي‌ از مقاماتِ موسيقي‌ مقامي‌ پنداشت‌. موسيقيدانان‌ «در پرده‌ خواندن‌» را به‌معناي‌ «دقيق‌ و خوش‌ آهنگ‌ خواندن‌» دانسته‌اند و تعبير «آهنگي‌ خوشتر و در پرده‌تر» را از آن‌ ساخته‌اند. در متون‌ ادبي‌، كلمات‌ «گاه‌» و «راه‌» نيز به‌مفهوم‌ پرده‌ (نغمه‌ و آهنگ‌) به‌كار رفته‌ است‌.منابع‌: مهدي‌ بركشلي‌، شرح‌ رديف‌ موسيقي‌ ايران‌ ، در موسي‌ معروفي‌، رديف‌ هفت‌ دستگاه‌ موسيقي‌ ايراني‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ مهدي‌ ستايشگر، واژه‌نامة‌ موسيقي‌ ايران‌ زمين‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1374 ش‌؛ عبدالقادربن‌ غيبي‌ مراغي‌، جامع‌ الالحان‌ ، چاپ‌ تقي‌ بينش‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ همو، شرح‌ ادوار ، چاپ‌ تقي‌ بينش‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ همو، مقاصدالالحان‌ ، چاپ‌ تقي‌ بينش‌، تهران‌ 1344 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سيدعليرضا ميرعلي‌نقي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده