پرتوی‌ شیرازی‌
معرف
م‌ و شاعر سده‌هاي‌ نهم‌ و دهم‌
متن
پرتوي‌ شيرازي‌ ، حكيم‌ و شاعر سده‌هاي‌ نهم‌ و دهم‌. نام‌ او و نام‌ پدرش‌ در تذكره‌ها ذكر نشده‌ و تاريخ‌ ولادتش‌ نيز معلوم‌ نيست‌، اما با توجه‌ به‌ سال‌ درگذشت‌ او ( رجوع كنيد به انتهاي‌ مقاله‌) مي‌توان‌ حدس‌ زد كه‌ 857 يا 870 بوده‌ است‌. به‌ نوشتة‌ سامي‌ (ج‌ 2، ص‌ 1495) و آذر بيگدلي‌ (ص‌271) او در شيراز به‌ دنيا آمد اما فخرالزماني‌ (ص‌124) او را متولد لاهيجان‌ مي‌داند. همة‌ منابع‌ او را با عنوان‌ حكيم‌ ياد كرده‌اند و اشعاري‌ كه‌ در تذكره‌ها به‌ نام‌ وي‌ ثبت‌ شده‌، گاه‌ ذيل‌ دو نام‌ پرتوي‌ تبريزي‌ و پرتوي‌ لاهيجي‌ آمده‌ است‌ (براي‌ نمونه‌ رجوع كنيد به هدايت‌، ج‌1، ص‌247؛ اعتماد مقدم‌، ص‌42؛ صفا، ج‌5، بخش‌2، ص‌ 648). فخرالزماني‌ از دو پرتوي‌ همعصر، يكي‌ اسفرايني‌ و ديگري‌ لاهيجاني‌، سخن‌ مي‌گويد (همانجا) و ركن‌زادة‌ آدميت‌ (ج‌1، ص‌547 ـ 548) نيز از دو پرتوي‌ همعصر نام‌ مي‌برد كه‌ اصل‌ يكي‌ از شيراز و ديگري‌ از تبريز بوده‌ است‌، اما بيشتر مؤلفان‌ بر شيرازي‌بودن‌ او متفق‌اند. ظاهراً نام‌ «پرتو» سبب‌ شده‌ است‌ كه‌ برخي‌ تذكره‌نويسان‌ او را شاعره‌ دانسته‌ و نامهاي‌ جعلي‌ «پرتوي‌ تبريزي‌» و «بي‌بي‌ پرتوي‌» را براي‌ او ذكر كنند (گلچين‌ معاني‌، 1355ش‌، ص‌ 51 ـ 52).از زندگي‌ پرتوي‌ اطلاع‌ كمي‌ در دست‌ است‌. او بارها به‌حجاز سفر كرد و حج‌ گزارد (فخرالزماني‌، ص‌126) و معاصر بابافغاني‌ * بود (خليل‌، ج‌ 1، ص‌ 97؛ اثر آفرينان‌ ...، همانجا). وي‌ فلسفه‌، حكمت‌ و عرفان‌ را نزد جلال‌الدين‌ دوّاني‌ (متوفي‌ 908) فراگرفت‌ و در دانش‌اندوزي‌ و طي‌ مراحل‌ عرفاني‌ به‌ درجه‌اي‌ رسيد كه‌ استادش‌ او را مي‌ستود (صفا، ج‌5، بخش‌2، ص‌649؛ نيز رجوع كنيد به داور شيرازي‌، ص‌ 106). همچنين‌ در نجوم‌ و طب‌ مهارت‌ داشت‌ (كوثر، ص‌ 46). تذكره‌نويسان‌ او را يكي‌ از شاعران‌ چيره‌دست‌ و خوش‌سبك‌ روزگار خويش‌ دانسته‌ و سلامت‌ و رواني‌ اشعارش‌ را ستوده‌اند (اوحدي‌ بلياني‌، گ‌ 105ر؛ خليل‌، همانجا). به‌ گفتة‌ صفا (ج‌5، بخش‌2، ص‌650) پرتوي‌ ديوان‌ قصيده‌ و غزل‌ داشته‌ است‌؛ فخرالزماني‌، كه‌ مي‌گويد اين‌ ديوان‌ را ديده‌، تعداد ابيات‌ آن‌ را حدود چهار هزار بيت‌ گزارش‌ كرده‌ است‌ (همانجا). پرتوي‌ در اواخر عمر يك‌ مثنوي‌ به‌ سبك‌ حديقة‌الحقيقة‌ سنايي‌ سروده‌ كه‌ بين‌ مردم‌ مقبوليتي‌ نيافته‌ است‌ (صفا، همانجا). سه‌ غزل‌ از او در جنگ‌ غياثي‌ مُذهّب‌ مكتوب‌ در 942 (كتابخانة‌ ملي‌ ملك‌، ش‌3667) آمده‌ است‌ (نيز رجوع كنيد به صفا، همانجا). از او اشعار پراكنده‌اي‌ در تذكره‌ها مضبوط‌ است‌.مهمترين‌ اثر وي‌ ساقي‌نامه‌اي‌ عرفاني‌ در قالب‌ مثنوي‌ و بحر متقارب‌ است‌ كه‌ از برخي‌ ابيات‌ آن‌ در مدح‌ حضرت‌ علي‌ و اهل‌ بيت‌ عليهم‌السلام‌، چنين‌ برمي‌آيد كه‌ پرتوي‌ شيعي‌ مذهب‌ بوده‌ است‌. به‌ گفتة‌ برخي‌، ساقي‌نامة‌ او «نشئه‌ بيخمار» نام‌ داشته‌ است‌ (اوحدي‌ بلياني‌، گ‌ 105پ‌، 106ر؛ فخرالزماني‌، ص‌138، 140؛ صفا، همانجا). در وصف‌ اين‌ اثر گفته‌اند: پرتوي‌ آن‌ را چنان‌ خوب‌ سروده‌ كه‌ گمان‌ مي‌رفته‌ از سروده‌هاي‌ فردوسي‌ باشد (فخرالزماني‌، ص‌124). بسياري‌ از مؤلفان‌، ساقي‌نامة‌ او را از حيث‌ پختگي‌ و دارا بودن‌ مفاهيم‌ حكيمانه‌ و عارفانه‌ از ساقي‌نامه‌هايي‌ كه‌ پس‌ از او سروده‌ شده‌، با ارزشتر دانسته‌ (گلچين‌ معاني‌، 1368ش‌، ص‌12) و او را از نخستين‌ ساقي‌نامه‌ سرايان‌ ذكر كرده‌اند (خزانه‌دارلو، ص‌95). نسخه‌اي‌ خطي‌ از اشعار حكيم‌ پرتوي‌ شيرازي‌ به‌ خط‌ عبري‌ در كتابخانة‌ بودليان‌ (ش‌ 4/2666) محفوظ‌ و ميكروفيلم‌ آن‌ (ش‌ 2946) در كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌ موجود است‌. همچنين‌ دو نسخه‌ از ساقي‌نامة‌ او كه‌ در تعداد ابيات‌ متفاوت‌اند (ش‌23/4076 و 3/5044) در كتابخانة‌ ملي‌ ملك‌ موجود است‌ (براي‌ آگاهي‌ از ديگر نسخه‌ها رجوع كنيد به منزوي‌، ج‌4، ص‌ 2864).برخي‌ منابع‌ (از جمله‌ اميرعليشير نوايي‌، ص‌ 397) از تقويمي‌ ياد كرده‌اند كه‌ پرتوي‌ به‌ نام‌ شاه‌اسماعيل‌ اول‌ صفوي‌ (حك : 907ـ930) و دربارة‌ حوادث‌ زندگي‌ او تدوين‌ كرده‌ بوده‌ كه‌ در آن‌ از پادشاهي‌، تغيير خطبه‌ و ضرب‌ سكه‌ به‌ نام‌ او، جنگ‌ چالدران‌، شكست‌ قواي‌ قزلباش‌ و پيروزي‌ سلطان‌ سليم‌ عثماني‌ بر شاه‌اسماعيل‌ سخن‌ گفته‌ است‌.درگذشت‌ پرتوي‌ را، به‌ اختلاف‌، 941 در بغداد (فخرالزماني‌، ص‌ 126؛ گلچين‌ معاني‌، 1368 ش‌، ص‌ 12) و 928 در شيراز (نفيسي‌، ج‌ 1، ص‌ 465؛ اثر آفرينان‌... ، ذيل‌ مادّه‌)، و در 71 سالگي‌ دانسته‌اند. دربارة‌ مدفن‌ او نيز اختلاف‌ است‌. برخي‌ آن‌ را در شيراز، در جوار آرامگاه‌ سعدي‌ ذكر كرده‌اند، كه‌ اكنون‌ از آن‌ اثري‌ نيست‌ (آفتاب‌ راي‌ لكهنوي‌، ص‌126؛ خليل‌، ج‌1، ص‌98) و برخي‌ در بغداد دانسته‌اند (فخرالزماني‌، ص‌126).منابع‌: لطفعلي‌بن‌ آقاخان‌ آذربيگدلي‌، آتشكدة‌ آذر ، چاپ‌ جعفر شهيدي‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1337ش‌؛ آفتاب‌ راي‌ لكهنوي‌، تذكرة‌ رياض‌ العارفين‌ ، چاپ‌ حسام‌الدين‌ راشدي‌، اسلام‌آباد 1355ـ1361ش‌؛ اثر آفرينان‌: زندگينامة‌ نام‌آوران‌ فرهنگي‌ ايران‌ ( از آغاز تا سال‌ 1300 ش‌ )، زير نظر كمال‌ حاج‌ سيدجوادي‌، تهران‌ 1377 ش‌ ـ ؛ طلعت‌ اعتماد مقدم‌، تذكرة‌ طلعت‌: مجموعة‌ نغمه‌هاي‌ پراكنده‌ ، تهران‌ 1339ش‌؛ اميرعليشير نوائي‌، تذكرة‌ مجالس‌ النفائس‌ ، چاپ‌ علي‌ اصغر حكمت‌، تهران‌ 1363ش‌؛ تقي‌الدين‌ محمدبن‌ محمد اوحدي‌ بلياني‌، عرفات‌ العاشقين‌ ، نسخة‌ عكسي‌ از نسخة‌ خطي‌ موجود در كتابخانة‌ ملك‌، ش‌5324؛ محمدعلي‌ خزانه‌دارلو، منظومه‌هاي‌ فارسي‌ قرن‌ 9 تا12 ، تهران‌ 1375ش‌؛ علي‌ ابراهيم‌ خليل‌، تذكرة‌ صحف‌ ابراهيم‌ ، نسخة‌ عكسي‌ موجود در كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌، ش‌ 2974؛ مفيدبن‌ محمد نبي‌ داور شيرازي‌، تذكرة‌ مرآت‌ الفصاحه‌: شرح‌ حال‌ و نمونه‌ اشعار شاعران‌ فارس‌ ، چاپ‌ محمود طاووسي‌، شيراز 1371ش‌؛ محمد حسين‌ ركن‌زادة‌ آدميت‌، دانشمندان‌ و سخن‌سرايان‌ فارس‌ ، تهران‌ 1337ـ1340ش‌؛ شمس‌الدين‌ سامي‌، قاموس‌ الاعلام‌ ، چاپ‌ مهران‌، استانبول‌ 1306ـ1316/1889ـ 1898؛ ذبيح‌الله‌ صفا، تاريخ‌ ادبيات‌ در ايران‌ ، ج‌ 5، بخش‌2، تهران‌ 1364ش‌؛ عبدالنبي‌بن‌ خلف‌ فخرالزماني‌، تذكرة‌ ميخانه‌ ، چاپ‌ احمد گلچين‌ معاني‌، تهران‌ 1362ش‌؛ انعام‌ الحق‌ كوثر، «حكيم‌ پرتوي‌ شيرازي‌»، هلال‌ (كراچي‌)، سال‌19، ش‌8 (آذر 1350)؛ احمد گلچين‌ معاني‌، تذكرة‌ پيمانه‌: در ذكر ساقي‌نامه‌ها و احوال‌ و آثار ساقي‌نامه‌سرايان‌ ، تهران‌ 1368ش‌؛ همو، «شاعراني‌ كه‌ شاعره‌ شناخته‌ شده‌اند»، هنر و مردم‌ ، ش‌171 (دي‌ 1355)؛ احمد منزوي‌، فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطّي‌ فارسي‌ ، تهران‌ 1348ـ1353ش‌؛ سعيد نفيسي‌، تاريخ‌ نظم‌ و نثر در ايران‌ و در زبان‌ فارسي‌ ، تهران‌ 1363ش‌؛ محمود هدايت‌، گلزار جاويدان‌ ، تهران‌ 1353ـ 1355ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

هلن‌ خوش‌ چين‌گل‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده