پرتو اصفهانی‌ میرزاعلیرضا
معرف
لص‌ به‌ پرتو و مشهور به‌ ميرزا آقاجان‌، شاعر و خوشنويس‌ سدة‌ سيزدهم‌
متن
پَرتو اصفهاني‌ ، ميرزاعليرضا ، متخلص‌ به‌ پرتو و مشهور به‌ ميرزا آقاجان‌، شاعر و خوشنويس‌ سدة‌ سيزدهم‌. وي‌ فرزند آقامحمدعلي‌ لنجانيِ اصفهاني‌ بود (همائي‌، ص‌81؛ مشار، 1340ـ1344 ش‌، ج‌4، ستون‌ 560). زادگاه‌ او لنجان‌ (به‌ نوشتة‌ همايي‌: قرية‌ اشيانِ لنجان‌) اصفهان‌ ذكر شده‌ است‌ (اعتماد مقدم‌، ص‌ 32؛ اعتمادالسلطنه‌، ص‌277؛رضاقلي‌ هدايت‌، ج‌2، بخش‌1، ص‌ 173؛ محمود هدايت‌، ج‌ 1، ص‌245)، ازينرو در برخي‌ منابع‌، نام‌ وي‌ «پرتو لنجاني‌» نيز ذكر شده‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهراني‌، ج‌ 9، قسم‌ 3، ص‌ 757؛ مشار، 1351 ش‌، ج‌ 2، ستون‌ 2277). تاريخ‌ دقيق‌ ولادت‌ وي‌ معلوم‌ نيست‌، اما به‌ قرينة‌ تاريخ‌ وفات‌ و مدت‌ عمرش‌ ( رجوع كنيد به ادامة‌ مقاله‌)،احتمالاً در حدود 1213 به‌ دنياآمده‌ است‌.پرتو در زادگاهش‌ به‌ تحصيل‌ علم‌ و خوشنويسي‌ پرداخت‌ تا اينكه‌ در خوشنويسي‌ استاد و در اصفهان‌ نامدار شد (رضا قلي‌ هدايت‌؛ همائي‌، همانجاها). وي‌ از استادان‌ خط‌ نسخ‌ و ثلث‌ و رِقاع‌ بود (رضاقلي‌ هدايت‌؛ اعتمادالسلطنه‌؛ همائي‌، همانجاها؛ رفيعي‌ مهرآبادي‌، ص‌ 504، پانويس‌ 5) و خط‌ نستعليق‌ را نيكو مي‌نوشت‌ (اعتماد مقدم‌، همانجا). از جمله‌ استادان‌ وي‌ در خوشنويسي‌، آقا زين‌العابدين‌ اصفهاني‌ ملقب‌ به‌ اشرف‌ الكتّاب‌ بود (دربارة‌ او رجوع كنيد به بياني‌، ج‌4،ص‌1071) اما شيوة‌ پرتو با او تفاوت‌ داشت‌ و سبك‌ پرتو تركيبي‌ بود از سبك‌ اشرف‌ و آقاغلامعلي‌ اصفهاني‌ (دربارة‌ او رجوع كنيد به همان‌، ج‌ 4، ص‌ 1126ـ 1127)، هر دو از استادان‌ خط‌ نسخ‌ در ايران‌. پرتو شاگردان‌ بسياري‌ نيز تربيت‌ كرد. وي‌ در يك‌ بيت‌ شعر به‌ كثرت‌ آنان‌ اشاره‌ كرده‌ است‌، از جمله‌ به‌ ميرزا غلامعلي‌ ثاني‌ (همان‌، ج‌4، ص‌1126)، سيدعلي‌ اكبر زواره‌اي‌، ملاّ محمدتقي‌ و ملاّ باقر (همائي‌، همانجا).پرتو در مدرسة‌ نوريّة‌ اصفهان‌ حجره‌ داشت‌ و چندي‌ در آنجا ساكن‌ بود و كتابت‌ مي‌كرد و شاگردانش‌ هفته‌اي‌ دو روز به‌ آنجا مي‌رفتند، و غالباً حجرة‌ او مجمع‌ شاعران‌ و هنرمندان‌ اصفهان‌ بود (رفيعي‌ مهرآبادي‌، ص‌ 503؛ همائي‌، ص‌ 81 ـ82).وي‌ با برخي‌ از صاحب‌ قَلَمان‌ معاصر خود مصاحبت‌ داشت‌، از جمله‌ با رضاقلي‌ خان‌ هدايت‌، مؤلف‌ مجمع‌الفصحا (رضاقلي‌ هدايت‌، همانجا) و عبدالمحمدخان‌ ايراني‌ اصفهاني‌، مديرروزنامة‌ چهره‌نما درمصر (ايراني‌اصفهاني‌، ص‌41ـ42، 46).پرتو در اواخر زندگي‌، در تهران‌ در دربار ناصرالدين‌ شاه‌ قاجار (حك : 1264ـ1313) بسيار محترم‌ مي‌زيست‌ و خوشنويس‌ مخصوص‌ شاه‌ بود (راهجيري‌، ج‌1، ص‌59). وي‌ در مراكز ادبي‌ عصر خود، داراي‌ مقام‌ و رتبه‌ بوده‌ است‌ (ايراني‌ اصفهاني‌، همانجا) و در منابع‌، شعر و خطّ و حُسنِ خُلق‌ پرتو را ستوده‌اند ( رجوع كنيد به اعتمادالسلطنه‌، ص‌277،291؛ ديوان‌بيگي‌، ج‌1، ص‌313؛ رضاقلي‌ هدايت‌، همانجا؛ پرتو اصفهاني‌، مقدمة‌ فروغي‌، ص‌1).به‌ نوشتة‌ برخي‌، وي‌ پس‌ از نود سال‌ عمر، در 1303 در اصفهان‌ درگذشت‌ (پرتو اصفهاني‌، مقدمة‌ فروغي‌، ص‌ 3؛ همائي‌، ديوان‌بيگي‌، همانجاها). اعتمادالسلطنه‌ در المآثر والا´ثار از «ميرزا علي‌رضا»، خطاط‌ مشهور قلم‌ نسخ‌ و متخلص‌ به‌ پرتو كه‌ هنگام‌ تأليف‌ كتاب‌ در 1306 زنده‌ بوده‌ (ص‌277)، و نيز از «ميرزا آقاجان‌»، استاد خط‌ نسخ‌ و متخلص‌ به‌ پرتو كه‌ پيش‌ از تأليف‌ كتاب‌ درگذشته‌ بوده‌ (ص‌291) نام‌ برده‌ است‌. ايرج‌ افشار در فهرست‌ نامهاي‌ اشخاصِ كتاب‌ مذكور ( رجوع كنيد به چهل‌ سال‌ تاريخ‌ ايران‌ در دورة‌ پادشاهي‌ ناصرالدين‌ شاه‌ ، ج‌3، ص‌923) و آقابزرگ‌ طهراني‌ (ج‌9، قسم‌1، ص‌157)، احتمال‌ داده‌اند كه‌ هر دو تن‌ يكي‌ باشند. آقابزرگ‌ طهراني‌ وفات‌ او را در 1304 دانسته‌ است‌ (ج‌9، قسم‌ 3، ص‌757). به‌ نوشتة‌ علي‌ راهجيري‌ (همانجا) او پس‌ از 1305 درگذشته‌ است‌. اما چون‌ محمدحسين‌ فروغي‌، در رجب‌ 1304 بر ديوان‌ پرتو مقدمه‌ نوشته‌ و ذكر كرده‌ است‌ كه‌ پرتو نود سال‌ عمر كرد ( رجوع كنيد به پرتو اصفهاني‌، همانجا)، پرتو بايد پيش‌ از رجب‌ 1304 درگذشته‌ باشد.ديوان‌ اشعار پرتو مشتمل‌ است‌ بر غزل‌، قطعه‌، قصيده‌، رباعي‌، مثنوي‌ و مسمط‌. مضامين‌ شعر او مدح‌ (مدح‌ پيامبراكرم‌، امام‌ علي‌ و امام‌ حسين‌ عليهماالسلام‌ و حضرت‌ زينب‌ سلام‌الله‌ عليها)، مرثيه‌ (در واقعة‌ كربلا و رثاي‌ امام‌ حسين‌ عليه‌السلام‌)، پند و اندرز، شكايت‌ از روزگار، مفاهيم‌ عاشقانه‌ و عارفانه‌ است‌. وي‌ در سرودن‌ مادّه‌ تاريخ‌ نيز مهارت‌ داشته‌، برخي‌ از آنها با ذكر مناسبتشان‌ در كتاب‌ موادالتواريخ‌ (نخجواني‌، ص‌399، 550) نقل‌ شده‌ است‌. وي‌ قصيده‌اي‌ دارد در مدح‌ رسول‌ اكرم‌ صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم‌ با رديف‌ «محمد» به‌ مطلعِ «خيمه‌ به‌ عالَم‌ چوزد جلال‌ محمد/ گشت‌ جهان‌ روشن‌ از جمال‌ محمد» كه‌ يادآور قصيدة‌ سعدي‌ است‌ به‌ مطلعِ «ماه‌ فرومانده‌ از جمال‌ محمد/ سرو نباشد به‌ اعتدال‌ محمد» (سعدي‌، ص‌694). برخي‌ اشعار او نيز به‌ غزليات‌ حافظ‌ شباهت‌ دارد، از جمله‌ غزلي‌ به‌ مطلع‌ «دوش‌ از آتشِ مِي‌ چهره‌ برافروخته‌ بود/ شعله‌ خويي‌ كه‌ بسي‌ خرمن‌ دل‌ سوخته‌ بود» (قس‌ غزل‌ حافظ‌ با مطلعِ «دوش‌ مي‌آمد و رخساره‌ برافروخته‌ بود/ تا كجا باز دل‌ غمزده‌اي‌ سوخته‌ بود»، ص‌283). ديوان‌ پرتو را ميرزا حسينخان‌ انصاري‌، متخلص‌ به‌ ثمر، گرد آورد و در انتهاي‌ آن‌ اشعار خود را بر آن‌ افزود (پرتو اصفهاني‌، مقدمة‌ فروغي‌، ص‌2). اين‌ ديوان‌ در 1305 در تهران‌ با مقدمة‌ محمدحسين‌ فروغي‌، همراه ديوان‌ ثمراصفهاني‌، در يك‌ مجلد چاپ‌ سنگي‌ شده‌ است‌. نسخه‌اي‌ از اين‌ كتاب‌ كمياب‌، در كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌ موجود است‌.پرتو به‌ دستور فرهاد ميرزا معتمدالدوله‌ (1233ـ1305)، پسر عباس‌ ميرزا، در 1297 «قرآن‌ مجيد» را به‌ خط‌ نسخ‌ نوشت‌ كه‌ در كتابخانه‌ و موزة‌ ملي‌ ملك‌ (ش‌4) موجود، و جزو نسخه‌هاي‌ نفيس‌ است‌. اين‌ قرآن‌ تذهيب‌ شده‌، 229 برگ‌ و هر برگِ آن‌ 19 سطر دارد. نام‌ پرتو در كتاب‌ فهرستِ قرآنهاي‌ خطي‌ كتابخانة‌ سلطنتي‌ (آتاباي‌، ص‌ ط‌) جزو كاتبان‌ و مُذَهِّبان‌ آمده‌ است‌. در اين‌ كتابخانه‌، قرآني‌ به‌ خط‌ وي‌ براي‌ ناصرالدين‌ شاه‌ (تاريخ‌ كتابت‌: 1277) به‌ خط‌ نسخ‌ موجود بوده‌ (بياني‌، ج‌4، ص‌1118) كه‌ آن‌ را با 150 قرآن‌ ديگر (از جمله‌ قرآني‌ به‌ خط‌ پرتو كه‌ اكنون‌ در كتابخانه‌ و موزة‌ ملك‌ است‌) به‌ نام‌ «گنجينة‌ قرآن‌» در موزة‌ ايران‌ باستان‌ به‌ نمايش‌ گذارده‌ بوده‌اند و جلال‌الدين‌ همائي‌ آن‌ را ديده‌ بوده‌ است‌ (ص‌82).وي‌ علاوه‌ بر قرآن‌ كريم‌، كتاب‌ دعا و ديگر كتب‌ را نيز براي‌ بزرگان‌ به‌ خط‌ خوش‌ مي‌نوشت‌ و در اين‌ كار شهرت‌ داشت‌ (رضاقلي‌ هدايت‌، ج‌ 2، بخش‌ 1، ص‌173؛ ديوان‌بيگي‌، همانجا)، از جمله‌ كتابت‌ «دعاي‌ كميل‌» به‌ نسخ‌ در 1266 در تهران‌ (بياني‌، ج‌ 4، ص‌1118ـ1119) و قطعه‌اي‌ به‌ خط‌ نسخ‌ (كتابت‌ در 1205؛ براي‌ آگاهي‌ از ديگر آثار خوشنويسي‌ او رجوع كنيد به همان‌، ج‌ 4، ص‌1072، 1118).در كتيبة‌ بالاي‌ در ورودي‌ مسجد صفا در اصفهان‌ نيز ماده‌ تاريخ‌ بناي‌ مسجد، سرودة‌ پرتو و به‌ خط‌ خود او (نستعليق‌) نوشته‌ شده‌ است‌ (رفيعي‌ مهرآبادي‌، ص‌711ـ712؛ هنرفر، ص‌ 793).منابع‌: بدري‌ آتاباي‌، فهرست‌ قرآنهاي‌ خطي‌ كتابخانة‌ سلطنتي‌ ، تهران‌ 1351 ش‌؛ محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهراني‌، الذريعة‌ الي‌ تصانيف‌ الشيعة‌ ، چاپ‌ علي‌نقي‌ منزوي‌ و احمد منزوي‌، بيروت‌ 1403/1983؛ محمدحسن‌بن‌علي‌ اعتماد السلطنه‌، المآثروالا´ثار ، در چهل‌ سال‌ تاريخ‌ ايران‌ ، چاپ‌ ايرج‌ افشار، ج‌ 1، تهران‌ 1363 ش‌؛ طلعت‌ اعتماد مقدم‌، تذكرة‌ طلعت‌: مجموعة‌ نغمه‌هاي‌ پراكنده‌ ، تهران‌ 1339 ش‌؛ عبدالمحمد ايراني‌ اصفهاني‌، «در اطراف‌ شعراي‌ معاصر»، مجلة‌ ارمغان‌ ، سال‌ 14، ش‌ 1 (فروردين‌ 1312)؛ مهدي‌ بياني‌، احوال‌ و آثار خوشنويسان‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ عليرضا پرتو اصفهاني‌، ديوان‌ ، تهران‌ 1305؛ چهل‌ سال‌ تاريخ‌ ايران‌ در دورة‌ پادشاهي‌ ناصرالدين‌ شاه‌ ، ج‌3 : فهرستهاي‌ چندگانة‌ تاريخي‌، جغرافيائي‌ و مدني‌ ، استخراج‌ و تنظيم‌ ايرج‌ افشار، تهران‌ 1368ش‌؛ شمس‌الدين‌ محمد حافظ‌، ديوان‌ ، چاپ‌ هوشنگ‌ ابتهاج‌، تهران‌ 1376 ش‌؛ احمدعلي‌ ديوان‌بيگي‌، حديقة‌الشعراء ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌ 1364ـ1366 ش‌؛ علي‌ راهجيري‌، تذكرة‌ خوشنويسان‌ معاصر ، ج‌ 1، تهران‌ 1364 ش‌؛ ابوالقاسم‌ رفيعي‌ مهرآبادي‌، آثار ملي‌ اصفهان‌ ، تهران‌ 1352 ش‌؛ مصلح‌بن‌عبدالله‌ سعدي‌، متن‌ كامل‌ ديوان‌ شيخ‌ اجل‌ سعدي‌ شيرازي‌ ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ 1340 ش‌؛ خانبابا مشار، فهرست‌ كتابهاي‌ چاپي‌ فارسي‌، تهران‌ 1350ـ 1355 ش‌؛ همو، مؤلّفين‌ كتب‌ چاپي‌ فارسي‌ و عربي‌ ، تهران‌ 1340ـ1344 ش‌؛ احمد منزوي‌، فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ فارسي‌ ، تهران‌ 1348ـ1353 ش‌؛ حسين‌ نخجواني‌، موادالتواريخ‌ ، تهران‌ 1343 ش‌؛ رضا قلي‌بن‌ محمدهادي‌ هدايت‌، مجمع‌الفصحا ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ 1336ـ1340 ش‌؛ محمود هدايت‌، گلزار جاويدان‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1353 ش‌؛ جلال‌الدين‌ همائي‌، تاريخ‌ اصفهان‌ ، ج‌ 1، هنر و هنرمندان‌ ، چاپ‌ ماهدخت‌ بانو همايي‌، تهران‌ 1375 ش‌؛ لطف‌الله‌ هنرفر، گنجينة‌ آثار تاريخي‌ اصفهان‌ ، اصفهان‌ 1344 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سياره‌ مهين‌فر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده