پرتو ادهم‌پاشا
معرف
تمرد، نويسنده‌ و شاعر عثماني‌
متن
پرتو ادهم‌پاشا ، دولتمرد، نويسنده‌ و شاعر عثماني‌. در ارزروم‌ زاده‌ شد. نامش‌ ابراهيم‌ ادهم‌ بود، ولي‌ چون‌ در شعر «پرتو» تخلص‌ مي‌كرد، به‌ پرتو مشهور شد.ادهم‌ در كودكي‌ نزد پدرش‌ ــ كه‌ ديوان‌ مدوّن‌ ولي‌ چاپ‌نشده‌اي‌ داشت‌ ــ دانش‌ آموخت‌ و در سفرهايي‌ كه‌ همراه‌ وي‌ بود، از علما و شعراي‌ نواحي‌ مختلف‌ بهره‌ها برد. پس‌ از درگذشت‌ پدر ادهم‌ در 1261، عبدالله‌ پاشا، والي‌ طرابزون‌، از ادهم‌ حمايت‌ كرد و او را نزد خود، به‌ عنوان‌ «كاتب‌ ديوان‌» به‌ كار گماشت‌. بعد از فوت‌ عبدالله‌پاشا، خليل‌ رفعت‌پاشا، والي‌ جديد طرابزون‌، ادهم‌ را «كاتب‌ ولايت‌» (منشي‌ والي‌) كرد (1262). مناصب‌ پرتو ادهم‌، از آن‌ به‌ بعد، به‌ سبب‌ عزل‌ و نصب‌ شدن‌ حاميانش‌، تغيير مي‌كرد و بالاخره‌ هنگامي‌ كه‌ سمت‌ واليگري‌ قسطموني‌ را داشت‌، در 1290، در آن‌ ناحيه‌ درگذشت‌ و در حظيرة‌ شيخ‌ شعبان‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد.پرتوپاشا، زبان‌ فرانسه‌ را در ازمير و آلماني‌ را در مدت‌ اقامتش‌ در برلين‌ فراگرفته‌ بود. هرچند در نثر و نظم‌ نوآوريهايي‌ داشت‌، اما در اشعاري‌ كه‌ به‌ شيوة‌ كهن‌ با تخلص‌ «پرتو» سروده‌، هيچگونه‌ ابداعي‌ ديده‌ نمي‌شود. چون‌ ذاتاً اهل‌ مزاح‌ بود، اين‌ مشخصه‌ در آثارش‌ نيز كم‌ و بيش‌ مشهود است‌.آثار. 1) كتابها و مقاله‌ها : الف‌) خواب‌نامه‌ (بي‌جا، بي‌تا.). كه‌ به‌ صورت‌ گفتگويي‌ در رؤيا نوشته‌ شده‌ و با ضميمه‌هايش‌ سي‌ و دو صفحه‌ است‌. اين‌ كتاب‌ نقدي‌ است‌ بر فراماسونري‌.ابوالضياء توفيق‌، در مقالة‌ مشهورش‌ به‌ نام‌ «فراماسونلُق‌» (فراماسونري‌؛ مجموعة‌ ابوالضياء ، جزوة‌ 100، 7 جمادي‌الا´خره‌ 1329، ص‌681ـ682) پرتو ادهم‌پاشا را از جمله‌ فراماسونرهاي‌ مشهور زمان‌ خود خوانده‌ است‌، كه‌ اين‌ ناشي‌ از خلط‌ نام‌ پرتو ادهم‌پاشا با ابراهيم‌ ادهم‌پاشاي‌ ديگري‌ است‌ كه‌ در همان‌ دوره‌ به‌ وزارت‌ و صدراعظمي‌ رسيده‌ بود. با اندكي‌ دقت‌ در خواب‌نامه‌ ، مي‌توان‌ ديد كه‌ نظر ابوالضياء صائب‌ نبوده‌ است‌؛ ب‌) الامرالعجيب‌ في‌ تاريخ‌ اهل‌ الصليب‌ (استانبول‌، بي‌تا.). ترجمه‌اي‌ است‌ از اثر ژوزف‌ فرانسوا ميشو (متوفي‌ 1839 ميلادي‌)، مورخ‌ فرانسوي‌، كه‌ پرتو ادهم‌ با همكاري‌ علي‌ فؤاد و عارفي‌ احمد انجام‌ داده‌ است‌. اين‌ كتاب‌، به‌ وقايع‌ تاريخي‌ جنگهاي‌ صليبي‌، تا زماني‌ كه‌ انطاكيه‌ تصرف‌ شد، پرداخته‌ است‌؛ ج‌) اطلاق‌ الافكار في‌ عقدالابكار (استانبول‌، 1285، 1304)، اثري‌ است‌ كه‌ با تكيه‌ بر قوانين‌ طبيعت‌، به‌ دفاع‌ از تعدد زوجات‌ مي‌پردازد و به‌ صورت‌ سؤال‌ و جواب‌ و نيز داراي‌ دو ضميمه‌ در همين‌ موضوع‌، از ولتر و مونتسكيو است‌. د) «مدح‌ سعي‌ و ذم‌ بطالت‌» ( مجموعة‌ فنون‌ ] مجلّه‌ [ ، شعبان‌ 1281، ص‌ 281ـ 289)، ترجمة‌ رسالة‌ عربي‌ كمال‌ پاشازاده‌ در فضيلت‌ كار كردن‌ است‌؛ ه ) > «خدمت‌ به‌ بقاي‌ شخصي‌ و همنوع‌» < ( مجموعة‌ فنون‌ ، ش‌ 33، رمضان‌ 1281، ص‌ 329ـ 346، ش‌ 34، محرم‌ 1283، ص‌8 ـ 18)، ترجمه‌اي‌ است‌ از كتاب‌ ژان‌ ژاك‌ روسو در خطا بودن‌ عمل‌ خودكشي‌؛ و) «عَوْعَوه‌» ( مجموعة‌ فنون‌ ، ش‌ 42، ص‌ 229ـ240)، گفتگوي‌ مزاح‌ گونه‌اي‌ است‌ بين‌ فيلسوفي‌ كلبي‌مذهب‌ و قطمير اهل‌ قناعت‌. ز) > «پرچم‌ سرخ‌» < ( حقايق‌ الوقايع‌ ، ش‌237، 14 صفر 1288)، ردّيّه‌اي‌ است‌ بر سوسياليزم‌ كه‌ به‌ مناسبت‌ فعاليتهاي‌ «كمون‌ پاريس‌» نوشته‌ شده‌ است‌.2) اشعار . هرچند كه‌ به‌ اشعار بسياري‌ از پرتو ادهم‌ پاشا اشاره‌ شده‌، ولي‌ به‌ علت‌ سوختن‌ كتابخانة‌ منزلش‌ در آتش‌سوزي‌، فقط‌ نُه‌ قطعه‌ از آنها باقي‌ مانده‌ است‌. بعضي‌ از آنها به‌ شيوة‌ قديم‌ سروده‌ شده‌ است‌ كه‌ ويژگي‌ تازه‌اي‌ ندارد، ليكن‌ ترجمه‌هاي‌ تركي‌ اشعار «مناجات‌» ولتر، «بقاي‌ حيات‌» روسو، «طفل‌ نائم‌» (خفته‌) ويكتور هوگو، از لحاظ‌ شكل‌ و محتوا، تازگي‌ دارد. قصيده‌اي‌ نيز به‌ وزن‌ هجايي‌، در 27 بند از او باقي‌ است‌ كه‌ آن‌ را به‌ محمود نديم‌ پاشا تقديم‌ كرده‌ است‌. اين‌ اثر، اشعار بكتاشيه‌ * را به‌ ياد مي‌آورد. از ديگر اشعار او، اثري‌ است‌ به‌ نام‌ «دستان‌» كه‌ براي‌ سلطان‌ عبدالعزيز سروده‌ است‌. نامة‌ منظومي‌ كه‌ براي‌ دخترش‌ نوشته‌ از اولين‌ نمونه‌هاي‌ زيباي‌ اشعار به‌ وزن‌ هجايي‌ است‌. اين‌ اشعار اندك‌ پرتوپاشا، به‌ همراه‌ اشعارشناسي‌، از جهت‌ شكل‌، زبان‌ و محتوا در اشعار دورة‌ تنظيمات‌ * از نخستين‌ موفقيتها در عرصة‌ ادب‌ محسوب‌ مي‌شود.منابع‌: ابوالضياء توفيق‌، نمونة‌ ادبيات‌ عثمانيه‌ ، استانبول‌ 1329، ص‌ 197ـ 225؛ محمد توفيق‌، قافلة‌ شعرا ، استانبول‌ 1290، ص‌74ـ75؛ اسماعيل‌ حبيب‌ ] سه‌ ووك‌ [ ، تورك‌ تجدد ادبياتي‌تاريخي‌ ، استانبول‌ 1340، ص‌100ـ107؛ اكرم‌ رجائي‌ زاده‌، قدمادن‌ بيرقاچ‌ شاعر ، استانبول‌ 1305، ص‌57ـ 58؛ فائق‌ رشاد، اسلاف‌ ، استانبول‌ 1311، ج‌1، ص‌180ـ 186؛ شمس‌الدين‌ سامي‌، قاموس‌ الاعلام‌ ، چاپ‌ مهران‌، استانبول‌ 1306ـ1316/ 1889ـ 1898، ج‌2، 1495؛ بروسه‌ لي‌ محمد طاهربيگ‌، عثمانلي‌ مؤلفلري‌ ، استانبول‌ 1333ـ1342، ج‌ 2، ص‌ 114ـ 115؛ عبدالحليم‌ ممدوح‌، تاريخ‌ ادبيات‌ عثمانيه‌ ، استانبول‌ 1306، ص‌ 78ـ84؛ ابراهيم‌ نجاتي‌ ] ديلْمَن‌ [ ، تاريخ‌ ادبيات‌ درسلري‌ ، استانبول‌ 1338، ج‌2، ص‌ 68ـ73؛Banarl â , RTET , II, 954-955; I  bnدlemin Mahmud kemہl I  nal, Son As ¤ i r Tدrk Sairleri , 1325-1337, 3141-3142; Mustafa Nihat [عzخn], Son As ¤ i r Tدrk Edebiyat i Tarihi , Istanbul 1941, 55-56; Metرn Kayahan عzgدl, Tدrk Edebiyہt i nda Siyہsر Rأyہlar , Ankara [n.d.], 31-39; Ahmet Hamdi Tanp â nar, XIX As ¤ i r Tدrk Edebiyat i Tarihi , Istanbul 1956, 239-241; Ebدzziyہ Tevfik, Yeni Osmanl i lar Tarihi , ed. Ziyad Ebدzziya, Istanbul 1973, II, 104-106; TA , s.v. "Ethem Pertev Pa í a"; TDEA , II, 448-449.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

م‌. اورهان‌ اوكاي‌ ، با تلخيص‌ از ( د. ا. د. ترك‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده